Emperyalizmin Silahı Olarak Diaspora

“Ustanın alet edevatı ustanın evini asla yıkamaz.”

[Audre Lorde]

 

Yumuşak savaş çağında, imparatorluğun sahada askere değil, tellâllara ihtiyacı var. Savaş sahası, artık sadece araziyle sınırlı değil, anlatı ve söylem alanını da kapsıyor. Bugün savaşta kullanılabilecek en güçlü silah, insansız hava araçları veya diplomatlar değil, vekil güçlerdir, bu vekil güçlerden biri de diasporadaki topluluklardır.

Bunlar, kazara oluşmuş cemaatler değil. Bir hafızaya, sermayeye, dil becerisine ve ulusötesi ağlara sahipler. Medyada, politikada, akademide ve kültürel üretimde etkililer. Emperyalizm, bunu gayet iyi biliyor. Emperyalizm, sadece bu topluluklarla konuşmuyor, ayrıca ne düşündüğünü onlara söyletiyor. Emperyalizm, diasporadaki topluluklar aracılığıyla konuşuyor.

Kurumlar, artık İngilizce bilen, üst sınıfa mensup diaspora topluluklarına, düşünce kuruluşlarına bunlar kendi ülkelerindeki halkın iradesini temsil ettiklerinden değil tam da etmedikleri için konuşma fırsatı sunuyor. Açlık ve emperyalizmin gerçeklerinden ne kadar uzaklaşılırsa, öfkeyi emperyalizmin kabul edeceği politika önerilerine dönüştürmek de o kadar kolaylaşıyor.

Bu sesler, özenle seçiliyor, genellikle toplumun üst kademelerine mensup kişiler öne çıkartılıyor. Batı’nın salonlarına girme, eğitim görme imkânına sahip olanların sırtı sıvazlanıyor. İmparatorluğun dilini akıcı bir şekilde konuşan, o dilde yetkin olan, terbiyeli ve iyi giyimli kişiler, reklâm ediliyor. Dile hâkim olanların çalışmaları okunuyor. Böylelikle bu kişilerin siyaseti işitiliyor, onlar, kürsü ve sahnede boy gösteriyor, gazete köşelerini onlar tutuyor, konferanslarda, yaptırım kararlarının alındığı oturumlarda, “sivil toplum” kuruluşlarına verilen brifinglerde bu kişiler arz-ı endam ediyor.

Diaspora denilen alan, emperyalizmin yürüttüğü operasyonların çağdaş tiyatrosudur. O, bir hazırlık alanı ve yapay rızanın üretildiği bir fabrikadır.

Diaspora, Batılı güçlere,

▪ “Haydut devlet” olarak niteledikleri devletleri o devletlerin toprağına ayak basmadan anlatma, hangi seslerin duyulacağını, hangilerinin susturulacağını belirleme;

▪ Anavatanın sahip olduğu gerçek çeşitliliği silme, öte yandan, kendi seçtiği diaspora figürlerini gerçeği dile döken yerli anlatıcılar olarak öne çıkarma;

▪ Ahlaki panik, aciliyet duygusu ve insan hakları söylemini kışkırtma; acıyı hafifletmek için değil, ekonomik veya askeri baskı için zemin hazırlama; diasporanın önderliğinde veya desteğiyle lobi faaliyetleri, gösteriler ve medya şovları aracılığıyla ev sahibi devletler üzerinde baskı kurma;

▪ Yurtdışı operasyonlarını (abluka, yaptırımlar ve rejim değişikliği planları vb.) halkın demokratik talebiymiş, halkın gücüyle yürütülen çalışmalar gibi gösterip meşrulaştırma; diasporanın kullandığı dil ve söylem üzerinden emperyalist hedefleri temize çıkartma, yapılan darbeleri kurtarma göreviymiş gibi takdim etmek suretiyle hem ülke içinde hem de uluslararası alanda rıza üretme imkânı sunuyor.

Diaspora stratejik açıdan her daim faydalı bir olguydu, ancak şimdi farklı olan şey, bu seslerin emperyalist gücün kurumlarına iyice nüfuz etmiş olmasıdır. BM panelleri, BBC programları, üniversite derslikleri, küresel kamuoyunun tüm mimarisi, anavatanlarında marjinal olan ancak emperyalizmin inşa ettiği yankı odasında merkezi bir konumda bulunan sesleri öne çıkaracak şekilde yeniden yapılandırılıyor.

Diaspora, artık bir sömürü aracı haline geldi. Sadece emek için değil, siyasi sermaye için de kullanılıyor. Etkili bir diaspora figürü, kabul edilebilir bir siyaset anlayışına göre yetiştirildiğinde, egemen bir devleti bir tabur askerden daha fazla izole edebilir. Çünkü emperyalizm, işgale değil, uzlaşmaya ihtiyaç duyar. Uzlaşma da kademeli olarak inşa edilir: önce söylem, sonra politika, ardından darbeler veya uluslararası izolasyon yoluyla. En önemlisi, bu sesler aracılığıyla bir rıza yanılsaması yaratılır. “Konuşan halk” kanaati yerleşir.

Peki bu yapılanmada egemenliğe ne olur? Egemenlik, bombalarla değil, biyografiyle; “bizim gibi görünen”, “oradan gelen” ve gene de uzaktan, vatanın tarihsel olarak onu sömüren aynı güçlerce kurtarılması gerektiğinde ısrar eden biri tarafından sulandırılır, aşındırılır.

İngilizcenin Politikası: Kalıba Dökülmüş Muhalefet

İmparatorlukta tarafsız bir dil yoktur. İngilizce, bir dil olmasının yanı sıra, meşruiyetin bekçisi, sınıfın bir ölçüsü ve erişim aracı olarak da hizmet eder. Kimin dinleneceğini (ve kimin konuşmasına izin verileceğini) belirler. İngilizce konusundaki yeterlilik, emperyalizmin jeopolitik çerçevesinde saygınlığın pasaportu haline gelir. İyi konuşanların açık sözlü ve medeni oldukları varsayılır, bu da onları platformlara layık kılar; konuşamayanlar ise geri kalmış, mantıksız veya trajik bir şekilde lâl olarak tasvir edilir.

Bu dilsel hiyerarşi, sömürge düzenini yansıtır ve sürdürür. Sömürge dünyasında İngilizce, yönetim, hukuk ve disiplin dili olarak dayatılmıştır. Bugün ise, özgürlük ve direniş dili olarak yeniden ambalajlanıyor. Tabii sadece siyasi görüşleri emperyalizme yaltaklanma üzerine kurulu olanların konuştuğu İngilizce, özgürlüğün ve direnişi olarak görülüyor. Sorun, diasporadaki kişilerin İngilizce konuşması değil, akıcı konuşmalarının, dile hâkimiyetlerinin onlara inanmanın ön koşulu haline gelmesidir. Buna karşılık, ezilenlerin dilini konuşanların analiz veya öz belirleme kapasitesinden yoksun oldukları varsayılıyor.

İşte bu yüzden emperyalizm, Karakas’taki fabrika işçisinin, Meşhed’deki yaslı annenin veya Srinagar’daki taş atan kişinin acısı tercüme edilemeyecek kadar taze olan sözlerini aktarmaz. Bunun yerine, doğru şeyleri doğru tonda söyleyen diaspora profesörüne, düşünce kuruluşu danışmanına, kendini “küresel vatandaş” olarak tanımlayan kişiye yönelir, bunu yaparken, bir tür illüzyona başvurur: kolektif rıza yerine özenle seçtiği sesi koyar. Burada dil, sadece bir araç değil, aynı zamanda bir sınır duvarıdır, içeri giren aksanlı İngilizcenin her hecesi, onlarca yıl boyunca beyaz ırkla kurulan yakınlığın süzgecinden geçer.

Muhalefete gelince, ancak koreografik olarak kurgulandığında hoş karşılanır. İmparatorluk, direnişler arasında seçim yapar, işine geleni öne çıkartır. Muhalefete sanata biçtiği gibi bir don biçer. Politikaya entegre edilebilecek, kabul edilebilir, İngilizce konuşan öfkeli yüzü seçer. Öfkenin dili ne kadar akıcıysa, o kadar kullanışlı hale gelir. Bu kalıba dökme ve don biçme işleminde diaspora, temsil edilme imkânına sahip olacak muhalefet için bir vitrin işlevi görür.

Emperyalizm, bir yandan ahlaki mesafe iddiasında bulunur, bir yandan da kendisi için rıza üretir. “Venezuela’yı yok etmek istiyoruz" demez. “Demokrasi isteyen Venezuelalı seslerin gür çıkmasını sağlıyoruz” der. “İran’ı yıkmak için yaptırımlar uyguluyoruz” demez. “Yurtdışındaki İranlılar, insan haklarını desteklemek için baskı uygulanmasını talep ediyor” der. Diaspora içinden seçilen, yüceltilen, yeniden paylaşılan ve alıntılanan sesler, genelde kendi ülkelerini suçlamak için ağzını açan ama emperyalizmi asla suçlamayan kişilere aittir. Bunların öfkelerine izin verilir, dayanışma ilişkileri kürsü ve sahneyle buluşturulur, tabii sadece stratejik olarak değerli kaldığı sürece.

Diasporaya kazandırılan biçim ve içerik, yapısal sonuçlar doğurur. Bu işlem, düşünce kuruluşlarında işe alımla alakalı kararlarda ve medyada görünecek “uzmanlar”ın seçim sürecinde devreye sokulur. Bu süreçte, siyasi görüşleri kendi ülkelerinin hükümetlerini eleştirecek kadar keskin, ancak emperyalizmi etkilemeyecek kadar sığ olan sürgünlere burs, hibe ve politika panellere çıkma imkânı verilir.

Otorite Kaynağı Olarak Kimlik

Modern imparatorluk, sadece kaynakları değil, kimliği de sömürüyor. Ezilenlerin, sömürülenlerin, esmer tenlilerin, yerinden edilmişlerin sesini nasıl kullanacağını öğreniyor, dilini “Venezuelalı olarak” veya “İranlı bir kadın olarak...” demeye alıştırıyor, ardından, Batı dış politikasını mükemmel bir şekilde yansıtan bir yığın analizi üzerimize boca ediyor. Bu ses, acıyla ve o ülkeden gelmişlikle sarmalandığı için kurşun geçirmez hale geliyor... sorgulanamaz oluyor. Çünkü neticede ülkeden kaçan biriyle kim tartışabilir ki? Devlet şiddetinden kaçtığını söyleyen bir kadına kim karşı çıkabilir ki? Kendi ülkelerini bombalayan bir ülkenin pasaportunu tutarken “halkım” diyen birine kim meydan okuyabilir ki?

Emperyalizm, kimliği bu şekilde silaha dönüştürüyor, yerli halk aracılığıyla işte bu şekilde konuşmayı öğreniyor. Oysa kimlik, kimseyi eleştiriden muaf kılmaz. Yaşanmış deneyim, ilkeli siyasetle aynı şey değildir. Venezuelalı olmak, yaptırımlar hakkındaki analizinizin geçerli olduğu anlamına gelmez. İranlı olmanız, “rejim değişikliği” talebinizi adalet temelli yapmaz. Bir yerden olmak, tarihsel, politik ve yapısal düşünme ihtiyacından sizi kurtarmaz.

Diasporada eleştiriyi susturmak için kimliklerini öne sürenler (“Beni dinleyin”, “Benim hakkımda konuşmayın, “ben Filistinliyim” diyenler), genellikle mesafeli ve izole bir konumdan hareket ederler. “Halk”ı temsil ettiklerini iddia ederler, ancak halk, onlarla aynı fikirde olmadığında, yoksul Venezuelalılar müdahaleye karşı olduklarını söylediklerinde, bombalanan Gazzeliler direniş güçlerinin yanında olduklarını dile getirdiklerinde, işçi sınıfından İranlılar, ruhani liderlerinin arkasında toplandığında, bu sesler beyinleri yıkanmış, yanlış bilgilendirilmiş veya kendilerine yönelik baskıları idrak edemeyecek kadar ezik olarak nitelendirilir.

Bu, dayanışma değil, kimliğin hem yetki belgesi hem de sopa haline geldiği, kendini kıstas olarak kabul eden bir zihin dünyasının getirdiği geviştir. Mikrofon en savunmasız olana değil, dili en akıcı şekilde konuşana uzatılır. Gerçek şu ki: Her yara, gerçeği söylemez, her acı, vuzuh kazandırmaz. Bazen travma devrim değil, gericilik doğurur. Bazen de direniş yerine kızgınlığa dönüşür.

Kimlik (bilhassa diaspora kimliği) sınıfsal çıkarlara, ideolojik çarpıtmalara veya emperyalizmin iğvasına karşı bağışık değildir. Aslında, bir yere ait olma ihtiyacı nedeniyle bunlara karşı çoğu zaman daha savunmasızdır. Emperyalizm aidiyet ve mikrofonlar bahşeder. Sözünüz stratejisiyle uyumlu ise size alan açar.

İşte bu yüzden “yaşanmış deneyim” diye bir ölçüt yoktur, olamaz: Miami’deki bir Kübalı sürgünün yaşanmış deneyimi, Meşhed veya Maracaibo’da yaptırımlar altında yaşayan milyonların siyasi iradesinin önüne geçemez. Çünkü incelenmemiş keder, pekâlâ manipüle edilebilir. İmparatorluk, savaş için en etkili gerekçenin Beyaz Saray’daki basın brifingi değil, “halkımın yardıma ihtiyacı var” diyen esmer bir yüz olduğunu bilir. Anti-emperyalist ahlak, kendi topluluklarımızı sorumlu tutmamızı, tüm kötülükleri kaçtığımız rejimlere yüklemememizi, kaçtığımız imparatorlukları unutmamamızı gerektirir. Acımızla yüzleşmeyi, onu savaş makinesine yem etmemeyi öğrenmeliyiz. Çünkü eğer mikrofon sizdeyse ve sözlerinizin ardından füze geliyorsa, o vakit size mikrofonu kimin verdiğini sormalısınız.

[Burada şu notu düşmek gerek: Bu, yaşanmış deneyimin tamamen reddedilmesi anlamına gelmez. Bu, onun sorgulanamaz bir gerçek olarak kabul edilmesinin reddedilmesidir. Çünkü her bir ses, hatta sizin sesiniz de belirli bir güce sahip olabilir. İlkeli bir insan olarak, kendi analizlerinizi başkalarına uyguladığınız aynı güçle sorgulamalısınız.]

İran ve Venezuela: Seçili Kişilerin Öne Çıkartıldığı Örnek Olaylar

Hem İran hem de Venezuela, uzmanlar veya istihbarat dosyaları tarafından uydurulmuş boş karikatürler değil, sağlam temellere dayanan devrimci geçmişe sahip egemen devletlerdir. İran İslam Cumhuriyeti, 1979’da Batı egemenliğine ve monarşiye bir reddiye olarak ortaya çıktı. Başta Amerikan hegemonyası olmak üzere, her türden yabancı hegemonyasına boyun eğmeyi reddetme ilkesini temel alan İran, dış politikasında anti-emperyalist direnişe dayalı, “ne Doğu ne de Batı” diyen duruşu dile dökmeye bugün devam ediyor. Bu duruş, söylemden öte, stratejik özerkliğe yapısal açıdan bağlılığın yansımasıdır. Herhangi bir süper güçle ilişki kurmayı reddeder, dışarıdan kabul görme yerine kendi ilkelerini temel alan bir stratejide ısrar eder.

Venezuela’da Hugo Chávez döneminde ivme kazanan, Nicolás Maduro döneminde sürdürülen Bolivarcı proje de emperyalist finansal yapılara ve askerileştirilmiş diplomasiye boyun eğmeyi reddediyor. Bu proje, kilit sektörleri millileştirdi, toplumsal yeniden dağıtım için kaynakların kontrolünü ele geçirdi, aşırı dış baskı ve cezalandırıcı yaptırımlar altında bile egemen politika oluşturma konusunda ısrarcı oldu.

Tahran ve Karakas’ın oluşturduğu Birlik Ekseni, ortak hegemonya karşıtı kararlılıktan doğan stratejik bir ittifaktır. Bu eksen, ABD’nin küresel enerji ve diplomatik alanlardaki hâkimiyetine karşı koymak için yapılandırılmıştır.

İran: Devrimci Bir Devlet ve Direncin Siyaseti

İran’ın anti-emperyalist kimliği, göstermelik değil, sistemseldir. 1979 devriminden (ki bu devrim, 1953’te CIA destekli Musaddık devrilmesine yönelik reddiyedir) itibaren İran yönetimi, Batı’nın jeopolitik emellerine direndi, ekonomik ve dış ilişkilerde özerklik konusunda ısrar etti. Son kırk yıldır uygulanan yaptırımlar boşlukta ortaya çıkmadı. Bunlar, bir devletin Washington’ın nükleer politikası, bölgesel özerklik ve ittifak oluşumları konusundaki taleplerine boyun eğmeyi reddetmesinin somut sonuçlarıdır. Petrol ihracatını ve finansal akışları hedef alan bu önlemler, doğrudan ekonomik gerginliğe katkıda bulundu. Ancak İran’ın zorluklarını yalnızca “yanlış yönetime” indirgeyen söylem, kendi başına bir tür ekonomik savaş olan sürekli, uzun vadeli dış baskıyı göz ardı etmektedir.

İran aynı zamanda, İsrail yayılmacılığına ve Batı’nın askeri müdahalesine aktif olarak karşı çıkan Batı Asya’daki devletler ve devlet dışı aktörlerden oluşan bir koalisyon olan Direniş Ekseni’nin siyasi ve lojistik omurgasını teşkil etmektedir. Hizbullah, Hamas ve Husiler gibi örgütlere verdiği destek, bölgesel egemenliği yerleşimci sömürgeciliğine ve emperyalist yayılmacılığa karşı korumaya dayalı jeostratejik bir felsefeyi temel almaktadır. Bu durum, Haziran 2025’teki 12 günlük savaş sırasında inkâr edilemez bir şekilde görünür hale geldi. İran ilk ateşi açmamış olsa da, Batılı yorumcular alelacele onu, boyun eğdirilemeyecek egemen bir modeli temsil ettiği için, gölge kuklacısı olarak nitelendirdiler.

İşte tam da bu yüzden diasporadaki eleştirmenler (özellikle imparatorluğa yakın olanlar) İran’ın anti-emperyalist geçmişini sıklıkla göz ardı ediyorlar. Bu geçmiş, liberal, İngilizce konuşan protesto diline tam olarak uymuyor. Bu eleştirmenler, olağanüstü baskı altında kendi kaderini tayin etme hakkını savunan bir devlet değil, Batı’daki toplumsal hareketlere benzeyen bir direniş istiyorlar. Bu estetiği benimseyen sesler, kuşatma altındaki İranlıların karmaşık gerçeklerini yansıttıkları için değil, eleştirileri imparatorluğun konfor alanına uyduğu için “hakiki” İranî ses olarak kürsüye ve sahneye çıkartılıyor. Sahadaki gerçekleri ele verse bile, dildeki akıcılıkları ödüllendiriliyor.

Venezuela: Bolivarcılık, Egemenlik ve Teslim Olmayı Reddetme

Aynı şekilde, Venezuela’nın Bolivarcı Devrimi, hiçbir zaman emperyalist zevklere uygun düşsün diye tasarlanmamıştı. Chávez ve Maduro, yeniden dağıtımcı ekonomi, topluma yatırım ve neoliberal dayatmalardan kopuş konusunda ısrarcı oldular, bu ısrarlarının bedelini yaptırımlar ve tekrarlanan dış istikrarsızlaştırma kampanyalarıyla ödediler. Petrol ihracatını ve finansal işlemleri hedef alan yaptırımlar, mali kapasiteyi ve temel ihtiyaçlara erişimi felç ederek, ekonomik krizi egemenliğin kendisine yönelik bir savaş alanına dönüştürdüler.

Maduro’nun boyun eğmeyi, dış baskıya teslim olmayı veya kaynakların kontrolünü bırakmayı reddetmesi, onu imparatorluğun gözünde meşru bir devlet başkanı değil, iktidara giden bir engel olarak damgaladı. Otoriterlik değil, tam da bu reddediş, onu Batı’nın onayına yönelen bir siyaseti tercih eden diasporik elitler arasında sevilmeyen biri haline getirdi. Maduro’yu kınayan diasporik figürler, genellikle ekonomik baskıya yönelik yapısal anlayıştan kopuk bir “özgürlük” söylemi üzerinden onu redde tabi tutuyorlar.

Her iki durumda da temel mesele şu: Hamaney ve Maduro, Amerikan emperyalizminin piyonları değiller. Egemenliğe öncelik vermeleri ve dış baskıya direnmeleri, onları İngilizce konuşan medyada ve diasporadaki halk arasında sevilmeyen kişiler haline getiriyor… ve imparatorluk, aşina olduğu, dilbilgisine hâkim, sindirebileceği temsilciler istediğinden, diasporada İngilizceyi iyi konuşan ve mücadeleyi egemen özerklik yerine liberal protesto diliyle ifade eden sesleri destekliyor.

Bu bize, imparatorluğun sözcülerini nasıl seçtiği, bu seçimlerin neden genellikle, siyaseti hegemonya karşıtı mücadeleyle tanımlı, imparatorluğun yazdığı senaryolara uymayan figürleri dışladığı konusunda çok şey söylüyor. Diaspora, Venezuela’nın sürekli olarak çarpıtıldığı bir prizma haline geliyor: Protesto estetikleştiriliyor, sınıf lügatten siliniyor, savaşın maddiliği, bomba atmayan, sadece elektriği kesen ve insülin sevkiyatını engelleyen savaş, temize çıkartılıyor. Tüm bunlar olurken, kuşatma altında faaliyet yürütmek zorunda kalan devlet, o kuşatma yokmuş gibi yargılanıyor.

Venezuela’nın en büyük suçu sosyalizm değil, itaatsizlikti. İmparatorluğun cezalandırdığı şey budur. Her zaman cezalandıracağı şey de budur.

Diasporada Anti-Emperyalist Bir Ahlaka Doğru

Diyelim ki emperyalizmin diasporayı silahlandırmayı öğrendi, o vakit diaspora da kendini silahsızlandırmayı öğrenmelidir. Mücadeleden vazgeçmemeli, sessiz kalmamalı, ayırt etme yeteneğiyle ve savaş makinesini beslemeyen şekillerde sürece katılabilmelidir. Diaspora, kendi içinde bir ahlakın oluşacağı sürecin ilk aşamasında önce hesap vermeyi öğrenmelidir. Halk adına konuşmadan önce, halka onun kendisi adına konuşulmasını isteyip istemediğini sorun. Bir politikayı onaylamadan önce, meşrulaştırdığınız sistemi ve maliyeti kimin üstleneceğini düşünün. Anavatanı ağzınıza almadan önce, kendinize şunu sorun:

“Halkla ilişkimiz, sevgiyle mi yoksa nostaljiyle mi, dayanışmayla mı yoksa suç ve günahımızı ondan bilme kolaycılığı ile mi tanımlı? Emperyalizmin sözcüsü haline gelmeden önce, kendinize şu soruyu sorun: “Onların borazanı olmak, memleketimdeki insanların ödeyeceği bedele değer mi?”

Diasporada oluşacak anti-emperyalist ahlak, sadece aksanla ve belli imkânlara erişimle değil, omurga, hafıza ve sonuçlarla konuşmamızı gerektirir. Başkalarının fetih planının araçları olmayı reddetmemize ve dildeki hâkimiyetimizin bizi eleştirdiğimiz yapılara uygun kişilere dönüştürüp dönüştürmediğini çek etmemize ihtiyaç duyar. Çünkü eğer yaşadığınız ülke bombalanıyor, yaptırımlarla boğuşuyor, işgal ediliyor veya ekonomik olarak kan kaybediyorsa, ama sizin aktivizminiz, çoğunlukla o ülkenin dış politikasını yüceltip övüyorsa, o zaman aktivizminiz aktif destekten gayrı bir anlama sahip değildir.

Bu, kendinizi konumlandırmanız ve mesafenizin ağırlığını fark etmeniz için bir çağrıdır. Sevmediğiniz liderlerin çoğunun otoriter veya yozlaşmış oldukları için değil, satın alınamaz oldukları için sevilmediklerini hatırlamanız gerekir. Dahası, yasını tuttuğunuzu iddia ettiğiniz insanlar, hararetle desteklediğiniz politikaların birçoğu yüzünden harap olmuş durumdalar…

Ülkenizi sevdiğinizi iddia ediyorsunuz ya, aslında siz, ülkenizin egemenliğini mi yoksa onu uzaktan tanımlama veya manipüle etme yeteneğinizi mi seviyorsunuz, oturup bunu bir düşünün.

Ama şunu unutmayın: Bir imparatorluk, yerli muhbirleri her zaman sever, bazen sadece doğru aksana ihtiyaç duyar.

Merve Yusuf K.
29 Ocak 2026
Kaynak