21 Kasım 2026

Hristiyanlığın Gerçekliği


Bir önceki bölüm üzerinden, Pasolini’nin Aziz Matta’ya Göre İncil adlı filminin, Hristiyan bir öznellik oluşturma girişimi olduğunu söyleyebiliriz. Peki, nasıl bir Hristiyan özne?

Pasolini’nin Hristiyanlık yorumu, kutsaldan arındırılmış bir Hristiyanlıktır. Zizekçi terimlerle ifade edecek olursak, ontoteolojik temellere dayanmayan bir Hristiyanlık. İsa Mesih, burada ilahi sözün bir aktarıcısından ziyade, dünyadan kaçısı savunan bir anlayışı değil, dünyevi bir devrimi vaaz eden bir figür olarak karşımıza çıkar. Filmde özel efektlerin (suyun üzerinde yürüme gibi alışıldık numaralar dışında) neredeyse hiç kullanılmamış olması, Pasolini’nin teoloji karşıtı duruşunu açıkça ortaya koyar. Pasolini, İncil’in mucizevi yönleriyle ilgilenmez; nitekim filmde bu mucizeler son derece minimalist bir düzeyde ele alınmıştır. Pasolini, Ho-llywood tarzı gösterişli sahnelerden başarıyla kaçınır, böylece İsa Mesih, bütünüyle dünyevi bir boyut kazanır.

Althusser’e göre “ideoloji, bireylerin gerçek varoluş koşullarıyla kurdukları hayali ilişkiyi temsil eder.” Bu bağlamda Pasolini’nin ideoloji karşıtı ilk hamlesi, “kutsal” olanın üzerindeki gizemi kaldırarak bir gerçeklik duygusu sunmaktır. İsa, bireysel günahlardan ziyade, toplumsal baskı ve sömürüyle ilgilenir.

Bu anlamda Pasolini’nin İsa’sı, Karl Marx’ın On Birinci Tezi’nin bir somutlaşmasıdır: Dünyayı olduğu gibi düşünüp analiz etmekle değil, onu değiştirmekle, yani devrimsel bir dönüşüme uğratmakla ilgilenir. İsa’yı bir filozof değil de politik bir lider kılan şey tam da budur.

Pasolini’nin, Matta İncili’ndeki İsa figürünü dönüştürme biçimi, kendi kişisel inançlarıyla tam bir uyum içindedir. Eğer İncil yeniden yazılsaydı, Pasolini’nin filminde sunduğu Matta İncili’nin kutsal metin külliyatına (kanona) dâhil edilebileceğini hayal etmek hiç de güç değildir. Burada karşımıza çıkan İsa, teolojik olmaktan ziyade politik bir figürdür. Sınıfsal baskı ve sömürüye karşı mücadele eden, insanlığa dair soyut kavramlarla değil, toplumsal örgütlenmeyle ilgilenen bir İsa’dır. Bu İsa figürü, Pasolini’nin filmi sayesinde mümkün kılınmıştır. Hristiyan öznenin sinematografik inşasını da bu bağlamda ele almak gerekir.

Fabio Vighi’nin tespiti şu şekildedir:

“Onun tüm sinematografik külliyatından, özellikle de Aziz Matta’ya Göre İncil’den yola çıkarak şunu söyleyebiliriz: Pasolini için Hristiyanlık, özü (kutsal olanı) güncellik alanına yansıtabilen özgün bir anlatıyı temsil eder. Zira bu anlatı, özün (Tanrı’nın) dışsallığını/aşkınlığını, nesnelerin yüzeyini kateden asgari bir farka dönüştürür.”[1]

Matta İncili’nin 17. bölümünün 2. babında[2] (ve ayrıca *Markos İncili’nin 9. Bölümünün 2. ve 3. babında[3]) tüm ihtişamıyla sunulan “başkalaşım” (tecelli) olayının, filmde yer almadığını belirtmek önemlidir. Bazı yorumcuların da ifade ettiği gibi, “filmin sonunda dirilmiş İsa’yı görmek için koşan kalabalıklar, Hristiyan ikonografisinden ziyade Marksist yeni gerçekçiliğe aittir.”[4]

Pasolini’nin sinema sanatının önemli bir yönü, bakışın nasıl inşa edildiğidir. İzleyici, Aziz Matta’ya Göre İncil’i izlerken, (en az) iki nesneyle karşı karşıya kalır: bakış ve ses. Pasolini’nin filmlerinin hem sinema teorisi hem de pratik üzerindeki etkilerini daha derinlemesine kavrayabilmek için, yetmişlerdeki “aygıtın ideolojik sonuçları” üzerine yapılan tartışmalardan, seksenlerde öne çıkan ve sinemanın en temel iki nesnesi sayılabilecek olan “bakış” (regard) ve “ses” (voix) üzerine yapılan tartışmalara geçmek gerekir.[5] Lakancı formülde, ses nesnesi ile bakış nesnesi birbirinden ayrılamaz, zira ikincisi, birincisinin yerini tutar ya da onun için bir çerçeve oluşturur.

Filmin ilk dakikalarını düşünelim: Bir melek belirir ve Meryem Ana’nın eşi Yusuf’la konuşur. Melek, izleyiciye değil, biraz başka bir yöne bakmaktadır. Aynı şekilde, İsa da havarileriyle ya da diğer insanlarla konuştuğunda, nadiren doğrudan kameraya bakar. Sanki her zaman, kendisine hitap ettiği üçüncü bir kişi daha varmış gibidir.

Pasolini tarzı nesnelliğin başka bir boyutuna geçelim ve filmin orta kısımlarından bir sahneyi ele alalım. İsa, bir insan kuyruğunun en başında durmakta ve kamera açısının yan tarafına doğru bakmaktadır. Bir sonraki sahne geniş açılıdır. Bir manzarayı ve oradaki insanları gözler önüne serer. Bu sahneyi, İsa’nın uzaklaştığı ve kamera tarafından takip edildiği, o etkileyici yakın plan çekimlerden biri izler. Bu sırada İsa, Matta 12:18’den ayetler vaaz etmektedir:

“İşte seçtiğim kulum, canımın hoşnut olduğu sevgilim! Ruhumu onun üzerine koyacağım. O, uluslara adaleti bildirecek.” Bunu, Matta 12:19’dan ayetler izler ve kamera, İsa Mesih’in belirdiği bir manzaraya odaklanır. Ardından İsa Mesih, öğrencileri onu takip ederken oradan uzaklaşır. Peki, bu sahnelerin analizine nasıl yaklaşılabilir? Manzara, Pasolini’nin sinema diline özgü, nesnel açıdan tarafsız bir görünüme (bir İtalyan köyü) sahiptir. Yönetmen, daha sonra kamerayı 180 derece çevirerek, bu manzarayı izleyenleri gözler önüne serer. Ancak manzara/köy yeniden gösterildiğinde, artık nesnel değildir, çünkü artık onu daha önce görmüş olan gözlerin perspektifinden yansıtılmaktadır. Bu bakış açısı, kurgu aracılığıyla daha önce sunulmuş olduğu için görüntünün bizzat içine kazınmıştır. Bu durum, “görünüm” ile “bakış” arasında bir ayrım yapılmasına imkân sağlar tanır: Görünüm, kişinin görebildiği şeydir; bakış ise, görülenin içine yerleşmiş olan öznedir. Bu, nesnel olan ile öznel olanın bir arada var oluşudur. Pasolini, izleyicinin bakışını doğrudan görüntünün içine sabitler. Buna “tevkif” (interpellation) de denebilir.

Pasolini, bakışın yönlendirilmesi konusunda her zaman son derece titiz davranmıştır. Bu konudaki düşünceleri, ellili yılların başından yetmişli yılların ortalarına kadar kaleme aldığı eleştirel yazılarında izlenebilir. Örneğin, 1974 yılında Liliana Cavani’nin Milarepa adlı filmi üzerine şunları söyler:

“Liliana Cavani’nin Milarepa’sı, son derece nadir filmlerden biridir. Onu bir film değil, gerçek hayatta yaşanan görsel deneyimin sentezlenip kristalleştiği kusursuz bir geometri olarak hatırlarız. İlginç bir deneyim! Aslına bakılırsa, gerçek hayatta hepimiz bir tür ‘sonsuz öznellik’ içinde yaşamaya mahkûmuz: Kamera daima gözümüze yapışıktır, bakış açısı, her zaman bulunduğumuz noktaya göre belirlenir, görüş alanımız, merkezinde bedenimizin yer aldığı bir uzamdan ibarettir.

Ancak sinemada durum tam tersidir. Tanık, yani gören kişi, tüm olası açıları seçme yetkisine sahip olan ve tüm olası mekânların merkezinde duran bir efendidir. O, aynı anda hem Milarepa’nın köyündeki annesini hem de yüzlerce kilometre uzaktaki manastırda bulunan Milarepa’yı görebilir.

Sinemadaki tanığın gerçeklik deneyimi, her yerde hazır ve nazır olan bir ruhun deneyimidir; bu ruh, bazen kişiyi bir nesne olarak görür, bazen de kendisini o kişiyle özdeşleştirerek bir özneye dönüşür. Dolayısıyla, daha önce kendi bakış açısı olan noktayı bu kez bir nesne olarak algılar.[6] Acaba aynı “tevkif” modeli, bizzat Pasolini’nin kendisi için de geçerli değil midir?

Neticede Pasolini de öncelikli olarak, (bir şeyleri bildiğini varsaydığı kişilerin [sujets supposés savoir] bakışınının sonucu olarak gördüğünü varsaydığı kişilerle [sujets supposés (ça) voir] ilgilenmiyor mu? Pasolini’nin Aziz Matta’ya Göre İncil adlı filminde, oyuncular konuşurken kameraya neredeyse hiç bakmazlar. Pasolini’nin sinemasındaki belirsizlik, hitap eden ile kendisine hitap edilen arasındaki ilişkide, başka bir deyişle “tevkif” probleminde yatar.

Filmde hitap eden kişiyi (İsa, melek vs.) görürüz, ancak kendisine hitap edilenleri (halkı, kitleleri, müminleri ve diğerlerini) göremeyiz. Bu, kendisine hitap edilenin anonim kaldığı, kelimenin tam anlamıyla isimsiz ve kimliksiz olduğu bir “tevkif” momentidir. Hatta bir “tevkif” eyleminin gerçek boyutunun tam da bu olduğu söylenebilir: Çağıran merci, somut bireylerden yoksundur. Dolayısıyla, ideolojinin işlevi, somut bireyleri ideolojik “Özneler” haline getirmek değil, (politik ya da dini) anonim kitleleri kolektif inancın özneleri olarak tevkif etmektir.

Agon Hamza

Dipnotlar:
1. Fabio Vighi, Traumatic Encounters in Italian Film: Locating the Cinematic Unconscious (Bristol: Intellect, 2006), s. 42.

2. “Onların gözü önünde İsa’nın görünümü değişti: O’nun yüzü güneş gibi ışıldadı, giysileri nur misali bembeyaz oldu.”

3. “Altı gün sonra İsa, yanına Petrus, Yakup veYuhanna’yı alarak yüksek bir dağa çıktı. Kendilerinden başka kimsenin olmadığı o dağda İsa’nın görünümü değişti. Giysileri baş döndürecek ölçüde bembeyaz oldu, öyle beyazdı ki tüm dünya bir olsa onları o kadar ağartamazdı.”

4. George Aichele, Translation as De-canonisation.

5. Bu dönemin en önemli kitaplarından birinin adında da bu iki kelime yer alıyor: Pascal Bonitzer, Le Regard et la Voix, 1976.

6. İlk yayınlandığı yer: Cinema Nuovo, Sayı. 229, Mayıs–Haziran 1974. Fransızcadan Çeviren: Pier Paolo Pasolini, “La délirante rationalité de la géometrie religieuse (Milarepa et Le Dernier Tango à Paris),” Écrits sur le Cinema: Petits Dialogues avec Les Films (1957–1974) içinde (Paris: Cahiers du Cinema, 2000), s. 181–182.

,

Göç ve İthal Edilen İlkeler


Herzl, Filistin’e Yahudi göçünün mimarı olarak, Filistin Arap gerçekliğine yabancı gelenekleri, fikirleri ve topluma dair yaklaşımları taşıdı. O zamanlar, yirmilerin başlarında, Bolşevizm, anarşizm, Marx, Lenin ve Troçki’nin adlarını duymaya başladık. Ayrıca, Histadrut (Yahudi İşçi Sendikaları Federasyonu), Fraksya (Histadrut içindeki sol kanat muhalefeti) ve Poalei Zion (Siyon İşçileri ve Kibbutz Partisi) gibi Yahudi göçmenler arasındaki işçi hareketleri hakkında da bilgi edinmeye başladık. Bunlar, yeni gelen Yahudi işçiler için teşkil edilmiş yarı sosyalist kooperatif kamplarıydı.

Sola meyilli Yahudi işçiler, Araplar arasında propaganda faaliyeti yürütmeye başladılar. Yafa sokaklarındaki ilk gösterileri 1 Mayıs 1921’de gerçekleşti. Manşiyye mahallesinde kızıl bayraklar taşıdılar, İbranice ve Arapça çeşitli sloganlar attılar. Araplar, göstericilerin ne dediğini veya ne istediklerini anlamadan, şaşkın ve dilsiz bir şekilde onları izlediler.

Bilinçli bir grup Arap, “Bunlar Rusya’dan gelen, Bolşevik Devrimi’nin ilkelerinden etkilenen Bolşevikler. Bu ilkeleri Arap dünyasında uygulamaya çalışıyorlar” dedi. Başka bir grup ise, “Bunlar, Araplara karşı devrim ilan eden Siyonist aşırılıkçılar. Karşı devrimle karşılık verelim” dedi.

Filistin’deki ilk Arap ayaklanması 1921 Yafa ayaklanmasıydı. Solcu işçi hareketi, burjuva İsrail devletinin kalıntıları üzerinde Filistin’de bir Yahudi sosyalist devleti kurulmasını savunan Poale Zion partisinde Yahudi göçmenlerce temsil ediliyordu. Parti, Arapları toplumsal açıdan geri kalmış ve sosyalizmi benimsemekten en uzak halk olarak gördüğü için Arapların varlığını tanımıyordu. Parti, Filistin’deki Arap sorununun çözümünün ancak Arapların Yahudilerle vatandaşlığa kabul ve cinsel kaynaşma yoluyla bütünleştirilmesiyle sağlanabileceğine inanıyordu. Arapların Yahudi sosyalist devletinin imal edeceği erime potasında eritilmediği tek bir gün geçmeyecekti.

Parti içinde, Filistin’deki komünist hareketin çekirdeğini oluşturan bir muhalefet hareketi ortaya çıktı. Bu hareket, İngiliz sömürgeciliğinin ve Siyonist burjuvazinin yıkıntıları üzerine kurulu, Filistin’de sosyalist bir devletin kurulmasını savunuyordu. Bu devletin yönetimi, sınıf mücadelesinin daha çok farkında olan Yahudi işçilerin elinde olacaktı. Araplar ayrı kimliklerini koruyacak, Yahudi nüfusuna asimile edilmelerine gerek olmayacaktı. Bu halka mensup işçiler ve köylüler, Rusya ve Doğu Avrupa’dan getirdikleri devrimci sosyalist fikirlerle donanmış Yahudi meslektaşlarının yardımıyla, efendi sınıfını ortadan kaldırmak için çalışacaklardı.

O dönemdeki Rus Bolşevikler, bu muhalefette kendi programlarıyla büyük ölçüde örtüşen bir eğilim buldular, bu nedenle onu fon ve rehberlikle desteklediler. 1923’te bu muhalefet, Komünist Enternasyonal’e başvurdu. Talepleri kabul edildi ve parti, ezici Yahudi çoğunluğu nedeniyle önceki adı olan Filistin İşçi Partisi’nin yerini alarak Filistin Komünist Partisi olarak anılmaya başlandı. Bu isim, partideki Arap sayısı Yahudi sayısıyla eşitlendiğinde veya ezici bir çoğunluk oluşturana kadar Filistin Komünist Partisi olarak değiştirilecekti.

O zamanlar, Kudüs Posta ve Telgraf Bürosu’nda çalışıyordum. Büro, şu anda Barclays Bankası’nın karşısında, yani Eski Şehir surlarının dışındaki Arap ve Yahudi mahalleleri arasında uzanan sınırda bulunan eski İtalyan Konsolosluğu binasında yer alıyordu.

Kudüs’teki Posta ve Telgraf Bürosu’ndaydım. Büro, hem etnik hem de dini kökenlerden insanları istihdam ediyordu ve içinde geleneksel Arap kıyafetleriyle yerlileri; renkli kadife paltolar ve Tatarlarınkine çok benzeyen kürk şapkalar giyen Aşkenazlar (tamamen dini nedenlerle Birinci Dünya Savaşı’ndan önce Filistin’e göç etmiş olan Avusturyalı Yahudileri) barındırıyordu. Belki de Doğu Avrupa sınırlarına ulaştıklarında bu kıyafetleri onlardan benimsemişlerdi. Kısa pantolonlarıyla Yahudi göçmenlerin öncüsü olan “Halunlar”, hem erkekler hem de kadınlara her yerde rastlıyorduk. Sefaradlar, on beşinci yüzyılın sonlarında Arap egemenliğinin çöküşünden sonra İspanya’dan kaçan Araplaşmış Yahudilerin kalıntılarıydı. Gürcülerse, milattan önce 730’da Kral Şalmaneser’in hükümdarlığı[1] sırasında Asurlular tarafından kovulan Yahudilerin soyundan geliyorlardı. bunlardan bazıları daha sonra Filistin’e geri döndüler.

Bu posta ve telgraf ofisinde, çok çeşitli diller duyuyor, farklı halkları ve mezhepleri temsil eden ya da bunların garip bir karışımını ifade eden kıyafetlere rastlıyordunuz. Örneğin, başında Arap kefiyesi bağlı şort giyen bir Yahudi kız, koyun derisi ceketli bir Yahudi çocuk, yerlileri korkutmak için büyük bir takke takan bir İngiliz veya İngiliz ordusundan kalma pelerin ve ağır sandaletler giyen bir köylü görebiliyordunuz.

Bu ofiste, iş yoluyla veya onları tanıyarak Yahudi göçmenlerle etkileşim kurduk. Ayrıca, şimdiki Barclays Bankası’nın arkasında bulunan küçük bir kafeye de sık sık gidiyorduk. Sahibi, beyaz pantolon ve sol omzunda yırtmaç ve düğmeler bulunan siyah bir gömlek giyen, uzun boylu, iri bir Rus Yahudisiydi. Yazın serinlemek için saçlarını kazıtmış, kıvırcık sakal ve Rus tarzında düzgünce kesilmiş bir bıyık bırakmıştı. Orada, sarı saçlı, beyaz ve kırmızı karışımı bir ten rengine ve mavi gözlere sahip çekici bir Polonyalı kız çalışıyordu. Bu küçük kafede her öğleden sonra toplanır, yabancı müşterileriyle tanış olurduk. Beyaz sakallı, Rus savaş gemisinin kaptanı olduğunu ve Bolşeviklerin gemisini Odessa limanında ele geçirdiğini söyleyen, Çarlık döneminden kalma bir adam vardı. Belediyede çalışan, babası Rus annesi Arap genç bir adam... Birkaç kuruş karşılığında insan portreleri çizen göçmen bir sanatçı... Ukrayna’daki mülkleri hakkında çok konuşan zarif bir kadın... ve boğazlarını bir sifon içkiyle ıslatan genç göçmen erkek ve kız çocuklar.

Bu ortamda, Yahudi göçü ve Arap mücadelesi, radikal Rus Siyonist Jabotinski’nin isyanı, kuzey Filistin’deki Tel Hai Muharebesi, bu muharebede Yahudi subay Jozef Trumpeldor’un öldürülmesi, Yafa ayaklanmaları ve Jabotinski’nin Eski Şehir’deki Batı Duvarı’na yürüyüşünden sonra Kudüs’te Yahudiler ve Araplar arasında yaşanan silahlı çatışmalarla ilgili çeşitli konular tartışılıyordu. Bu tartışmaların arasına, günlük Arapçayla konuşan göçmenlerden bazılarının bizim için tercüme ettiği, öğretiyle alakalı çalışmalardan cümleler serpiştiriliyordu. Bu çalışmalardan, sosyalizmin temsilci konseyleri aracılığıyla otoritesini genişletmeyi amaçladığını, anarşizmin hiçbir hükümet biçimini tanımadığını, halkın işlerini sendikalar aracılığıyla yönetmeyi hedeflediğini ve Bolşevizmin (bu terim henüz Araplarca kullanılmamıştı) kendilerini üç yıl boyunca kuşatma altında tuttuğunu öğrendik.

Komünizm, bir darbe ve Kızıl Ordu aracılığıyla Rusya’da sosyalist bir rejim kurmuştu.

Bu konuşmalar o zamanlar bizim için belirsizdi, yerel sorunlarımızdan çok uzaktı. Bizi endişelendiren ve duygularımızı ele geçiren şey, korkunç, belirsiz gelecek, İngiliz işgali ve Balfour Deklarasyonu idi. Babalarımızdan İngilizlerin ve Fransızların kurtarıcı olarak geldiğini, Lawrence’ın Arapların dostu olduğunu, Hüseyin bin Ali’nin devriminin Arapları birleştirmeyi ve onlar için bir devlet kurmayı amaçladığını duyduk. Sokaklardaki duvarlara karalanmış sloganlara kapıldık: “Yaşasın bağımsızlık”, “Kahrolsun sömürgecilik”, “Kahrolsun Balfour Deklarasyonu” ve “Ya istiklâl ya da ölüm”.

İşte böylesi bir atmosferde büyüdük. Sömürgeciliğin ve Siyonizmin orduları Filistin’i işgal ediyorlardı. Küresel ideolojilerin hamur gibi şekillendirilmeye hazır olan zihinlerimize yönelik hücumuna tanık oluyorduk. Osmanlı yönetiminin ardından gelen yeni işgalin kâbusunu ortadan kaldırabilecek her şeye kulak kesilmeye, her teklifi kabul etmeye hazırdık. Postane kafesinde, Fraks ve Filistin İşçi Partisi’ne mensup, Rusya’dan gelen bir grup genç göçmenle tanıştım. Aramızda propaganda faaliyeti yürütmeye başladılar ve şu noktalara odaklandılar:

1. İngiliz sömürgeciliği, hem Arapların hem de Yahudilerin düşmanıdır İngiliz politikası, böl ve yönet ilkesine dayanmaktadır.

2. Yahudi göçmenler, zengin burjuvalardan ve yoksul işçilerden oluşmaktadır. Siyonizm, sadece zengin Yahudilere fayda sağlayan burjuva bir harekettir. Yahudi işçilerin çıkarları ise uluslararası sosyalizme bağlıdır, er ya da geç efendilerinden kurtulmak için çalışacaklardır.

3. Arap efendiler, sömürgecilikle işbirliği yapan oportünistlerdir, onlardan hayırlı bir şey beklenemez.

4. Filistin’in tüm sakinlerini temsil eden İşçi Partisi, her iki halkın çalışan kitlelerinin çıkarlarını uzlaştırabilecek ve Filistin sorununu tamamen çözebilecek tek partidir. Derin düşünceye davet eden yeni ve cazip görüşler ve çözümlerdi bunlar. Göçmen vaizleri Kudüs’teki Alman Hastanesi’nin arkasında bulunan kulüplerine götürdük, orada bize Mısır’daki meslektaşlarının tutuklanmasından ve içlerinden birinin, bir Arap Lübnanlının, açlık grevine girdikten sonra hapishanede ölmesinden bahsettiler. Bize Beyrut’ta Yusuf Yazbek tarafından basılan İnsaniyet adlı Arapça bir gazete verdiler. Gazetede onun göğe el açıp yalvarırkenki bir resmi vardı. Ayrıca bize, Prens Kropotkin’in anarşizmle ilgili Arapça küçük bir kitapçığını verdiler.

Toplantılar devam etti. Bazen kulüpte, bazen Schneller Ormanı’nda veya Ratzion mahallesinin kayalıkları arasında bir araya geliyorduk. Sonra bir gün, 1924’ün sonlarında, on dokuz yaşındayken, bana sordular: “Moskova’ya gidip üniversitesinde seyahat, öğrenim ücreti veya yaşam masrafı ödemeden, okumak istemez misin?”

Tekliflerini kabul etmekte bir an bile tereddüt etmedim. Benden altı ay içinde seyahate hazırlanmamı istediler, bu yüzden genç bir Rus Arap dili uzmanının yardımıyla Rus dilini temel düzeyde öğrenmek için kolları sıvadım. Ondan Rus alfabesini öğrendim ve bazı temel kelimeleri ezberledim. Bu arada, grup Hayfa’da bir gençlik konferansı düzenledi, beni davet ettiler ve merkez gençlik komitesine seçtiler. Böylece Bolşevik yanlısı harekete resmen iştirak etmiştim. O günden itibaren tüm gizli toplantılara katıldım, hareketin mesajını yaymaya ve broşür dağıtmaya yönelik çalışmalara katkıda bulundum.

Moskova Yolunda

Kuzey topraklarına seyahat etme vakti gelmişti. Genç bir Arap adam için, vatanını, ailesini ve işini bırakıp, hakkında hiçbir şey bilmediği ve dilinden sadece birkaç kelime anladığı yabancı bir ülkede bilgi aramak tehlikeli bir maceraydı. Ancak bilgiye ve öğrenmeye olan susuzluğu ve Birinci Dünya Savaşı’nın yükselen Arap gençliği kuşağı arasında bıraktığı eğitim açığını doldurma arzusu, onu bu yolculuğa çıkmaya itti.

Gizlice pasaportumu hazırladım ve babamdan Nebi Rubin bayramı kutlamaları sırasında bir hafta boyunca ailemle Yafa’da kalmak için izin istedim. Yafa’ya gittim, orada Çiçerin vapuru limanda demirlemişti. Limanda partiden bir üye beni karşıladı ve Türkiye’ye giriş için vize aldı. Sonra beni gemiye götürdü, “İstanbul’a gidiyormuş gibi gemiye binin. Gemide olduğunuzda, gemideki parti şubesinin başkanı Vefik Orlov’u sorun. Sizi bekliyor, yolculuğunuzdan haberdar. İyi yolculuklar.” dedi.

Vedalaşmadan önce, babama yazdığım mektubu ona emanet ettim ve ayrılışımdan üç gün sonra posta kutusuna bırakmasını rica ettim. Söz verdi. Mektupta şunlar yazıyordu:

Yafa, 16 Eylül 1925

Sevgili babam.

Bu mektubu aldığında, Akdeniz’in ortasında olacağım. Bu yolculuğa Moskova’daki üniversitede okumak için çıktım.

Ne endişelen ne de üzül. Yolculuk çok rahat, hizmet mükemmel. Üç yıl Rusya’nın başkentinde kalacağım, sonra size çok fazla bilgi ve beceri edinmiş olarak geri döneceğim.

Kuzey Kutbu’na gidiyor değilim ya! Aramızdaki mesafe sadece on gün. Oradaki soğuğa gelince, merak etme dayanırım, önlem olarak kalın askeri paltomu yanıma aldım.

Özür dilerim. Sana Moskova’dan her fırsatta yazacağım.

Sana selam olsun, itaatkâr oğlun.

Necati.

Babam daha sonra bana bu mektubu aldığında çok öfkelendiğini, hükümet binasına gidip “Bolşevikler oğlumu kaçırdı!” diye bağırdığını anlattı. İngilizlerden ne pahasına olursa olsun beni açık denizden geri getirmek için bir savaş gemisi göndermelerini istemiş. Ancak, isteğinin yerine getirilmesinin imkânsız olduğunu söylemişler, bu şoku metanetle karşılamasını istemişler, şikâyetini kayıt altına almakla yetinmişler.

Küçük ticaret gemisi Çiçerin, gün batımından hemen önce Yafa limanından yola çıktı. Ben kıç tarafında durup gümrük binasının, tüccarların depolarının, yelkenli gemilerin, Hasan Bey Camii’nin ve kıyı şeridini saran portakal bahçelerinin gözden kayboluşunu izledim. Yafa’nın batısındaki Nebi Rubin kamplarında keyif sürdüğümü düşünen Kudüs’teki aileme veda ettim. Akşam eski Filistin limanına çökerken, tehlikeden uzakta olduğumu bilmenin verdiği bir rahatlama hissi beni sardı.

Gemide bulmamı söyledikleri kişiyi aramaya başladım. Halat toplayan bir Rus denizci gördüm, yanına yaklaştım ve “Tovariş Orlov?” diye sordum. Yoldaş Orlov’u aradığımı anladı, gülümsedi, omzuma vurdu ve beni takip etmem için işaret etti. Beni geminin alt güvertesine götürdü ve bir kapıyı çaldı. İçeriden bir ses “Da”, yani “Evet diye cevap verdi. Kapıyı iterek açtı, karşısında iri yarı, kel bir Rus adam duruyordu. Beni görür görmez, “Moskova mı, Neversti mi?” diye sordu... Ben de başımla onayladım. Elimden tuttu ve beni denizcilerin koğuşuna götürdü, kırık dökük İngilizceyle yataklardan birini işaret ederek, “Burada uyuyacaksın... Odessa!” dedi.

Ondan, Odessa’ya varana kadar geminin mürettebat odasındaki bir salıncakta uyuyacağımı anladım. İlk gece gerçekten korkunçtu. Gemi küçüktü ve azgın deniz beni dilediği gibi bir o yana bir bu yana savurup durdu. Salıncak beni bir yandan diğer yana sallıyor, geminin pruvası ise monoton, durmaksızın bir hareketle yükselip alçalıyordu. Mürettebattakilerden bir ses karmaşası yükseliyordu: nefes alışverişleri, çaydanlık ve tencere sesleri, tahta ayakkabılar, çağrılar, şarkılar ve balalaykanın ritmik vuruşları. Birinci, ikinci ve üçüncü günün sonunda, çoğu Ukrayna’ya dönen Yahudiler olan denizcileri ve yolcuları tanımıştım. Marous şarkıları ve halk danslarıyla dolu akşam partilerine katıldım. Ayrıca parti toplantılarında da yer aldım, ancak tartışılan konuları anlamasam da, Ekim Sosyalist Devrimi’nin sekizinci yıldönümünü andıklarını fark ettim.

Dördüncü ve beşinci günlerde Rodos adasını, ardından Yunan takımadalarını geçerek Ege Denizi’ne girdik ve Çanakkale Boğazı’nı geçtik. Yakındaki kıyılardan nefes kesen manzaralar gözlerimizin önüne serildi. O gece Marmara Denizi’ne girdik, altıncı günün şafağında İstanbul tüm ihtişamıyla karşımıza çıktı. Uzaktan bakıldığında bu ebedi şehrin fabrika bacalarıyla dolu olduğu düşünülebilir, ancak gerçekte şehir, enfes tasarımlı minareler ve muhteşem, paha biçilmez camilerle süslenmişti.

Limana yaklaşırken arkadaşım Orlov bana, “Türk güvenlik görevlileri sana ‘Türk topraklarına inmek istemiyor musunuz?’ diye soracaklar. Onlara hiçbir açıklama yapmadan ‘Hayır, Odessa’ya gidiyorum’ de” dedi. Öyle de oldu. Gemi, Galata Köprüsü’nün karşısına yanaşınca beni ben kaptan kamarasına çağırdılar. Türk güvenlik görevlilerinden biri, yayvan bir gülümsemeyle bana, “Pasaportunda Türkiye vizesi var. Kullanmak istemez misin?” dedi.

Ben de, "Türk topraklarına ayak basma fikrimden vazgeçtim...” cevabını verdim.

“Neden?”

“Çünkü Odessa limanını ziyaret etmek istiyorum...”

“Senin gibi bir çocuk Odessa’yı mı ziyaret edecek?”

“Bu, benim kendi işim...”

“Peki Rusya vizesi nerede?”

Bu noktada kaptan itiraz ederek, “Bu bizim işimiz... Geminin kaptanı olarak bu çocuğun Odessa’ya seyahat etmesine izin veriyorum. Rus yetkililer ona orada vize verecekler” dedi. Kanunla belirlenen cezayı ödedikten sonra Sovyet topraklarına adım atacaktım.

Türk güvenlik görevlileri omuz silkip gemiyi terk ettiler. Boğaz’dan Karadeniz’e doğru yolculuğumuza devam ettik. Henüz kısa bir mesafe kat etmiştik ve akşam saat dokuzdu ki, geminin korkuluğuna yaslanmış haldeyken Yoldaş Orlov yanıma geldi ve bana İngilizce bir hikâye anlatmaya başladı. Özetle şöyle dedi:

“1917 yılında, Birinci Dünya Savaşı sırasında Ruslar tarafından esir alınan bir grup Türk askeri Rusya’daydı. Bu askerler, Rus Devrimi’ne coşkuyla destek sunmuşi, Ruslara katılmışlardı. Geçen yıla, 1924’e dek Rusya’da kaldılar. O zamanlar Yunan-Türk Savaşı şiddetleniyordu. Mustafa Kemal, Anadolu’da zafer üstüne zafer kazanıyordu. Adı herkesin dilindeydi ve Sovyet hükümeti ona ekonomik yardım ve silah sağlıyordu.

Bolşevik Devrimi'nin ilkeleriyle yoğrulmuş bu Türk askerlerinin, anavatanları Türkiye’ye dönmek ve Mustafa Kemal Paşa’nın yanında ulusal savaşa katılmak istemeleri doğaldı. Yaklaşık otuz kişi Anadolu’ya geldi ve komutana kendilerini tanıttı. Komutan onları karşıladı ve askeri uzmanlıklarının kullanılmasını emretti.

Bu Türk askerleri, Kemalist Devrim’in Rusya’daki Kerenski’nin Şubat Devrimi'ne (1917) benzer demokratik bir devrim olduğunu, Ekim Devrimi (1917) gibi sosyalist bir devrime dönüştürülmesi gerektiğini düşünüyorlardı. Bu amaç doğrultusunda çalışarak, Türk işçileri, köylüleri ve askerleri arasında mesajı yaydılar, onları Rus sosyalist devrimini örnek alıp Türkiye genelinde Sovyet yönetimini kurmaya çağırdılar.

Bu askerlerin haberi Mustafa Kemal’e ulaştığında, derhal tutuklanmalarını ve kapsamlı bir soruşturma başlatılmasını emretti. Sonra izleri tamamen kayboldu. Zincirlenip Boğaz’ın derinliklerine atıldıkları söylenir.”

Sonra Orlov, denize bakarak iç çekti ve "Kim bilir? Belki de şu anda tam üzerlerinden geçiyoruzdur!” dedi...

Karadeniz’e girdik; gerçekten de karaya yakın bir denizdi, çünkü karalar arasında sıkışmıştı ve derinliği 2200 metreydi. Çalkantılı bir denizdi ve biz onu rüzgârda bir tüy gibi kolayca geçtik.

Odessa’ya yaklaşırken, ancak yeni düzenlemelerden habersiz olmamız ve eski geleneklere bağlı kalmamız üzerinden açıklanabilecek bir olay yaşadım. Vapurda, geminin yemek tedarikçisi olan genç bir Yunanlı ile tanıştım. Yolculuk boyunca bu genç adam sık sık bana temas etti ve her türlü yardımı yapabileceğini söyledi. Böylece aramızda dostluk bağları gelişti. Sonra Sovyetler’e sempati duymasına rağmen siyasetle uğraşmadığını anladım. Odessa limanına yaklaştığımızda bana şöyle dedi: “Senden küçük bir iyilik isteyebilir miyim?”

“Buyur” dedim.

“İstanbul’da bir parça ayakkabı derisi ve bir kehribar kolye aldım. Odessa’daki arkadaşımdan hediye. Limandaki gümrük memuru çok yüksek bir ücret alıyor, bunu karşılayamam. Bunları çantanda taşımanı ve seninmiş gibi göstermeni rica etsem...”

“Tamam, deri benim diyeyim ama kolye ne olacak?” dedim.

“Filistin’den tanıdığınız bir kıza hediye olarak yanınıza aldığını söylersin” dedi.

Şaşkına döndüm. Bu genç Yunan adam, gemide bana çok iyi davranmıştı ve şimdi benden küçük bir iyilik istiyordu. Dostluk bağları ve paylaşılan ekmek ve tuz, onun isteğini yerine getirmemi zorunlu kıldı. Bu yüzden kolyeyi ceketimin cebine koydum ve ayakkabı derisini kıyafetlerimin arasında açıkta bıraktım. Gümrükte çantayı açtığımda, memurlar ayakkabı derisini aldılar, ancak ceketi aramadılar ve bu nedenle kolyeyi bulamadılar. Orada okumak için bulunduğum halde neden ayakkabı derisini taşıdığımı sordular. “Yanımda getirdim çünkü benim için en iyi ayakkabı o” dedim. Kendi aralarında görüştüler, ancak görünüşe göre açıklamamdan pek ikna olmadılar. Geminin mürettebatından birinin benden faydalandığından şüphelenseler de beni bırakıp gittiler.

Odessa’da, 1924’te Sofya’daki başarısız işçi ayaklanmasından sonra Bulgaristan'dan kaçan devrimciler için bir pansiyon olan Bulgar Evi’nde kaldım. İki gün sonra, Yunan denizci yanıma geldi ve teşekkür ederek ayakkabı derisini ve kolyeyi aldı. Gözlerin beni izlediğinden habersizdim. Üçüncü gün, Bulgarlardan biri bana, “Cahilliğinizden faydalanan Yunan denizci tutuklandı. Benim ülkemde veya sizin ülkenizde bir parça deri ve bir kolye taşımak şüphe uyandırmaz ve kimse buna dikkat etmez. Ama burada, burjuva ticaret spekülasyonunun bir biçimi olarak kabul edilir, bu yüzden dikkatli olun!” dedi.

Moskova’dan talimat beklerken dört gün Odessa’da kaldım. Oradayken, halk eğlencesine denk geldim. Hava soğuktu, bu yüzden üzerimde Kudüs’ten getirdiğim askeri palto vardı. Bu paltonun omuzlarında rozet ve yıldız takmak için omuzlarda birer şeşit mevcuttu. Tiyatroda bulunanlar bana şaşkın bakışlar attılar. Şaşkın bakışların sebebini sorduğumda, “Üzerinizde bir subay ceketi var” dediler.

Rus Devrimi, Çarlık güçlerinin beyazları kızıllardan ayırmak için kullandıkları omuz şeritlerini asker ve subay ceketlerinden kaldırmıştı. Sonra ben, bu iki şeritli ceketle ortaya çıkmıştım, insanların merakını ve şaşkınlığını uyandırmamın sebebi buydu. Akşam bittikten sonra Bulgarın evine döndüm ve makasla iki şeridi kesip attım.

Moskova’ya taşınmam için izin geldi, bu yüzden bana bir seyahat belgesi verildi, trenle Sovyet başkentine gittim. Bu yolculuk, otuz altı saat sürdü ve Harkiv, Kursk, Orel, Tula ve nihayet Moskova’dan geçti. Tren yolcuları; köylüler, askerler, gündelik işçiler ve orta sınıf ailelerden oluşuyordu. O zamanlar beni en çok etkileyen şey, Rus köylüsünün saçlarını uzatıp ortadan ayırması ve büyük Rus yazar Leo Tolstoy’un giydiği gömleğe atıfta bulunarak “Tolstoyka” denilen bir gömlek giymesiydi. Bu gömlek, göğüs, yaka, kollar ve etek kısmında renkli ipliklerle işlenmişti ve giyen kişi, onu pantolonunun üzerine sarkıtarak, uçları sağ tarafa yerleştirilmiş örgülü pamuk bir bantla sabitliyordu. Gömleğin açıklığı sol omuzdaydı. Köylü, ayrıca pamuk astarlı pantolon giyerdi ve yazın ayak bileklerine pamuk bandaj sarılmış hasır ayakkabılar geçirirdi. Kışın ise “valenki” adı verilen kalın keçe çizmeler giyerdi. Genelde renkli elbiseler giyen Rus köylü kadınları ise yaşlarına ve kişisel durumlarına göre değişen renklerde eşarplar takarlardı. Köylü kadınları erkeklerle aynı ayakkabıları giyiyordu.

Rus askerleri, daha doğrusu Kızıl Ordu askerleri, o dönemde kendine özgü bir üniforma giyerlerdi: neredeyse ayak bileklerine kadar uzanan, beli daraltılmış ve göğüsteki her düğmede on santimetre uzunluğunda kırmızı bir bant bulunan uzun bir palto. Asker, eski Rus savaşçılarının şapkalarından türetilmiş, aşırı soğukta kulakları örten iki kenarlı konik bir şapka takardı. Her şapkanın ortasında kızıl yıldız vardı.

Gözlemlediğim kadarıyla Rus işçiler, siyah deri ceketler, kalın deri çizmeler ve siyah deri şapkalar giyiyorlardı. Devlet memurları ise altın düğmeli, yeşilimsi tonlu üniformalar ve parlak siyah ve yeşil kenarlı şapkalar giyiyorlardı.

Orta sınıf kızların hepsi son derece eğitimli ve zarifti. Saçlarını uzatıp başlarının etrafına örüyorlar, uzun, mütevazı dantel elbiseler giyiyorlardı. Bilekten bağcıklı botlar kullanıyorlardı. Bazıları Fransızca veya Almanca konuşuyordu, ama hiç İngilizce bilmiyorlardı. Tren yolcuları bol bol çay içiyordu. Her tren istasyonunda, yolcuların ihtiyaç duydukları kadarını alıp biraz çay ekledikleri “kibanok” adı verilen büyük bir kaynar su tankı bulunuyordu. Sevdikleri sıcak içeceğin her yudumunda şeker atıştırıyorlardı.

Neredeyse herkes, güçlü kokulu, koyu renkli mahurka adı verilen tütünü içiyordu. Çiftçiler onu yetiştiriyor, kurutuyor, küçük parçalara ayırıyor, ince veya kalın kağıda sarıyor ya da ağaç dallarından yaptıkları küçük bir pipoya koyuyorlardı. İşte Odessa’dan Moskova’ya bu yol arkadaşlarıyla yolculuk ettim. Trende bir uğultu hâkimdi, monoton bir tıkırtı ve küçük lokomotifin motorunun uçsuz bucaksız, uzak ormanlarda yankılanan sesini işitiyordunuz. Her istasyonda lokomotif kükreyip homurdanıyor, yanlara doğru sis püskürtüyordu. Sonra satıcıların “Yabluşki” (elma), “Kvas” (nişastalı tahıllardan yapılan bir içecek) ve “Pirojnaya” (kek) diye bağırdıklarını duyuyordunuz. Gazete satıcıları “Pravda”, “Az Fatya”, “Trud” ve “Veçernaya Moskva” diye sesleniyorlardı. Ardından yolculuğun devam ettiğini haber veren çan çalıyor sonra o küçük lokomotifin sesi geliyordu. Geceye fenerlerin titrek ışıkları eşlik ediyordu.

Yol boyunca manzara çoğunlukla yoğun ormanlar veya verimli ovalar ve yeşil tepelerden oluşuyordu. Ağaç gövdelerinden yapılmış evleri olan Rus köyleri her iki tarafa da dağılmıştı. Bu tek veya iki katlı konutlar, bazıları çocukların masal evlerine benzeyen, enfes bir sanatsal zevkle inşa edilmiş, kendine özgü bir ulusal karakteri yansıtıyordu.

Ana şehirlerden geçerken, çoğunlukla on dokuzuncu yüzyıl tarzında güzel binalar gördüm. Dış cepheleri süslüydü, birçoğunda Yunan ve Roma balkonlarını anımsatan beyaz sütunlarla desteklenen balkonlar vardı.

Sonunda, İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra dünyanın dikkatini çeken başkent Moskova’ya vardık. Tren, Kursk’taki istasyon olan Kursky Vokzal’a geldi. Ardından, muhtemelen kalın sakallı, beli sıkıca sarılmış bir palto ve kürklü şapka giyen bir “az-voçik” veya sürücü tarafından sürülen küçük bir at arabasına bindi. Araba, siyah taşlı sokaklardan, eski Rus binalarının ve surlarının yanından geçerek, Bolşoy Büyük Tiyatrosu meydanını geçene kadar ilerledi.

Tiyatrodan sağa döndüm, Tverskaya Caddesi’ni geçtim, Lux adında, yabancıların kullandığı bir pansiyonun kapısında durdum.

Moskova’nın devrimden önce de bildiği büyük, eski bir oteldi. Üç katlıydı, her katta çok sayıda oda vardı, her odada bir veya iki yatak ve bir telefon bulunuyordu. Her süitte erkekler ve kadınlar için ayrı banyolar mevcuttu. Binanın tamamında bir berber, çamaşırhane ve telefon santrali vardı. Otel, Zaviduşçi adı verilen bir kişi tarafından yönetiliyordu. Bu yönetim ekibi, kalıcı veya geçici olarak kalanlara oda tahsis etmekten, konforlarından, çamaşırlarından ve banyolarından sorumluydu.

Komintern’in (Komünist Enternasyonal) bekâr veya evli çalışanlarının çoğu, resmi bir ziyaret veya yurtdışı eğitimi için gelen yabancılar gibi bu Lux isimli otelde kalıyordu. KUTV’a kaydım yapılırken üç gün bu pansiyonda kaldım. Tverskaya Bulvarı’nda (şimdiki adıyla Puşkin Bulvarı’nda) bulunan Oyşe Giti adlı yurda transfer edildim.

Bu Doğu Emekçileri Komünist Üniversitesi’ne kayıt işlemi genellikle Komintern’in Doğu Seksiyonu’nda gerçekleşiyordu. Orada, Filistin bölümünde çalışan Kitay Gorodski adında kısa boylu bir adam tarafından karşılandım. Bana Kudüs’te Yafa Caddesi’nde bir dükkân işleten bir kardeşi olduğunu söyledi. Bu ismi ve kuzey tarafındaki belediye parkının karşısında bulunan, ev eşyaları sattığı dükkânı hatırladım.

Kitay Gorodski, bir tercüman aracılığıyla gerekli muayeneyi yaptıktan sonra, sosyal statüm, yani hangi sosyal sınıfa ait olduğum hakkında sorular sordu. Ona Kudüs Posta ve Telgraf Ofisi’nde düşük seviyeli bir memur olduğumu, ailemin mütevazı bir durumda olduğunu, babamın Arap İsyan Ordusu’nda subay olduğunu söyledim. Tercüman sözlerimi aktardı ve yüksek sesle kahkaha attı. Sebebi sorduğumda, Arapça bilmemesi nedeniyle yanlış çeviren tercüman bana, “Yoldaş, daha küçük bir çocukken subay olduğunuzu söylediğinize şaşırdı ve şaka yollu, ‘Belki de anne karnındayken subaydınız!’ dedi” dedi. Tercümana hatasını açıkladım ve hem ona hem de Titai Gorodski’ye, “İkiniz de anlamalısınız ki, kastedilen benim değil, babamdır” dedim. Bunun üzerine yetkili, bu konudaki tartışmayı sonlandırdı ve bana bir daha asla babamın subay olduğunu söylemememi tavsiye etti, çünkü Rusya, hâlâ iç savaş yaşıyordu ve halk subaylara karşı öfkeliydi. Babamın adı bölümündeki “subay” kelimesini çizip yerine “çalışan” yazdı.

[Kaynak:مذكرات نجاتي صدقي [“Necati Sıtkı’nın Hatıratı”], Institute for Palestine Studies, Eylül 2001, s. ]

Dipnot:

[1] Şalmaneser adı beş Asur kralına verilmiştir ve burada bahsedilen V. Şalmaneser’dir (MÖ 727-722), MÖ 722 kışında Samarya krallığını fethetmiştir. İkinci Krallar Kitabı’nda (Eski Ahit, 17. Bölüm, 3-6. ayetler) adı şu şekilde geçmektedir: “Asur kralı Şalmaneser, Samarya kralı Hoşea’ya karşı geldi. Hoşea onun kölesi oldu ve ona vergi ödedi… Ve Asur kralı, bütün ülkeye ve Samarya’ya karşı geldi.” Hoşea’nın dokuzuncu yılında Asur kralı Samarya’yı ele geçirdi ve İsrail’i Asur’a sürgün etti. Şalmaneser’in halefine gelince, fetih ve sürgünü tamamlayan Sargon oldu. -Yayına hazırlayanın notu.

Beş Benzemezin İttifakı



Yaşananlar kimseyi şaşırtmasın. “Sarı yeleklilerin dönüşü” vesilesiyle, 17 Ekim günü yaşam maliyetindeki artışlara karşı bir eylem çağrısı yapıldı. Ağustos ayı sonunda Mayotte ve Fransız Guyanası’ndaki denizaşırı bölgelerde liselerdeki aşırı kalabalık, personel eksikliği ve kötü koşulların yanı sıra yoksul kenar mahalle öğrencilerinin yüksek öğrenime eşitsiz erişimini protesto eden önemli bir lise öğrencisi hareketinin ortasına denk gelen 17 Ekim etkinliğinin teması ile lise hareketi arasında bir bağ vardı. Bir hafta önce lise gösterisinin güzergahı boyunca duvarlardaki çıkartmalarda ve afişlerde “Cuma günü görüşürüz” yazıyordu.

Ekim’in on yedisine, masallardakine benzer bir hava hâkimdi. Kısa, özlü, muhteşem bir ahlak dersiyle yüklüydü. Gözünü kırpan, çok şey kaçırır, gerçek olamayacak kadar güzel, hem güzel hem de yanlış anlaşılmış. Hayal edilebilecek en neşeli ve hoş isyandı. O gün birçok insanın gözlerine inanması uzun zaman aldı: polisin alt edildiğine, hatta bazı yerlerde tamamen yok olduğuna, şehrin her yerinde olayların yaşandığına dair söylentileri duymaya, sonra internete tekrar erişilebildiğinde diğer şehirlerde de olağanüstü şeylerin yaşandığını öğrenmek, duyduklarımıza inanmak... az şey değildi. Örneğin o gün, Bordo, Marsilya, Tuluz’da lüks semtlerin yağmalandığı, Limoges belediye binasının yakıldığı, valilik konutunun talan edildiği, insanların Paris’teki cumhurbaşkanlığı sarayının kapılarına dayandığı ama ne yapacaklarını bilemedikleri gibi şeyler işittik.

Ortalıkta ezici bir hafiflik ve neşe havası vardı, rengârenk kalabalık şehir merkezlerine akın etti: bu, hep görülen bir şeydi. Ama bu sefer Fransız hükümeti “şehir merkezinin kontrolünü kaybettik” dedi. Bu, kesinlikle doğruydu, aynı zamanda dikkat çekiciydi, çünkü Paris şehrinin sınırları içindeki yağmalama olayları eşi benzeri görülmemiş bir düzeye ulaşmıştı.[1] Oysa merkez fikri içinde zımnen bir çevre de barındırır: Cumhurbaşkanlığı sarayına gelen, oralara ait olmayan “barbarlar” mesela. Elbette dışarıdan insanlar geldi, kenar mahallelerden çocuklar, Paris bölgesinden ve taşradan sarı yelekliler geldi, ama insanlar içeriden de gelip yaşadıkları şehri farklı bir şekilde benimsediler. Düşmanca bir metropolde insanları dışlamak için çekilen çizgiler başka nerede bulunur ki zaten?[2] Ertesi gün, politikacılar ısrarla “şiddetin” protesto eylemlerinin “kıyısında köşesinde” patlak verdiğini söylediler. Kendilerine güldürdüler, çünkü asıl resmi izinli gösteri “şiddet”in kıyısında köşesinde kaldı. Klasikleşmiş olan yürüyüş kolu, Clichy Meydanı’na dek uzandı, isyan, Paris’in Bastille’den Élysée Sarayı’na kadar uzanan merkezini kasıp kavurdu.

Orada kimler vardı? Karmakarışık bir insan yığını. Nasıl söyleyeyim? Herkes yani! Çağrıyı yapan sarı yelekliler oradaydı. Lise çağındaki gençler, vardı; okulda olmaları ya da okulu bırakmış olmaları önemli değildi. Solcular ve solcuları sevmeyen solcular vardı. LFI’yi (Boyun Eğmeyen Fransa’yı) destekleyenler vardı. Her türlü şey oluyordu; yerinden kımıldayamayan resmi kortejler vardı, barikatlar vardı, orta sınıf insanlarla dolu şenlikli ara sokaklar vardı; bu insanlar barikatlar kurup ambulansların ve itfaiyenin geçmesine izin vermek için onları söküyorlardı, yağmalama vardı, müzik çalınıyordu, duvarlara yazılar yazılıyordu. Polis yetersiz kalmıştı. Bu kadar kalabalıkla ne yapacaklarını bilmiyor gibiydiler.

17 Ekim gösterisine katılmaya yönelik açık ve yaygın ilgiye, öğrenci gösterilerinin büyük olmasına rağmen, şehir merkezlerinde “çok az polis” vardı. Hükümet, şehir merkezlerinin “kontrolünü kaybettiğini” iddia etmekle kalmadı, aynı zamanda “her şeyi önceden bildiğini” de öne sürdü.[3] Acaba sınıf, ırk ve şehre dair sınırların yol açtığı ayrışmanın engelini aşıp gençlerle yaşlıların bu gerçekleştirdiği edebe mugayir yakınlaşmayı beklemiyorlar mıydı? İnsanlar zamanlarını kılı kırk yararak, kimin içeride kimin dışarıda olduğuna karar vermeye çalışarak geçirebilirler, ancak polisin kamu düzeni sorunuyla karşı karşıya olduğunu düşünürsek, Clichy Meydanı’na göz yaşartıcı gaza maruz kalmaya giden tüm orta sınıf Mélenchon yandaşları bile Montaigne Caddesi’nde Celine çantalarını çalan insanlara potansiyel olarak yardımcı olmuş olabilirler.

Bu beş benzemezin ittifakı, Fransa’nın her yerindeydi. Sol buna “mücadelelerin yakınlaşması” (ki bu tespit pek doğru değil) demek isterken, polis sendikası bunu “barbarların ve suçluların yakınlaşması” olarak adlandırdı ki bu, belki de daha doğru bir tanımlama. İşte asıl önemli olan buydu. Bir yandan son on yılın tüm hareketlerinin parçaları oradaymış gibi, ya da daha doğrusu yaşanmış deneyimlerin parçalı biçimleriymiş gibi hissediliyordu. Güvenliydi çünkü polis yoktu ve insanlar olağanüstü iyi bir ruh halindeydi (aynı zamanda şaşkınlardı, yüzlerindeki kocaman sırıtışlarla etrafta dolaşıyorlardı, gözlerine inanamıyorlardı), neşeliydi ve normalde hiç karşılaşmayan insanlar bir aradaymış gibi hissediliyordu. Polis şefi Laurent Nuñez buna “aşırı sol” dedi; Lecornu bunun “casseur”lar (isyancılar) olduğunu, Fransızların "Cumhuriyet ile şiddet arasında seçim yapmak zorunda kaldığını” söyledi; Macron ertesi gün televizyona çıktı ve bunun “anlamsız”, “açıklanamaz” bir olay olduğunu söyledi. “Hiçbir Fransız bunu Fransa’ya yapamaz” dedi, isyancıları Cumhuriyet surlarının dışına püskürttü.

Paris

Paris’te somutta Nuñez, Sarı Yelekliler ve diğer grupların alternatif gösteri güzergahları taleplerini reddetti. Sabahın erken saatlerinden itibaren, Saint-Lazare’dan (Sarı Yelekliler'in alanı) Kuzey İstasyonu’na ve 9. bölgeye kadar vahşi gösteriler düzenlendi. Saat 11.30’da, “resmi” güzergâh için Cumhuriyet Meydanı’nda çok sayıda insan toplandı. İçlerinde bir de orkestra vardı. Bunlara karşı göz yaşartıcı gaz kullanıldı. Nuñez, bu saldırı için şehrin en dar (ve en az Haussmann tarzı) bulvarlarından birini seçmişti. Bu da, orada sıkışıp kalmak istemeyen insanların etrafta dolaşması anlamına geliyordu. Yürüyüşün sona erdiği Clichy Meydanı’nda büyük barikatlar kurulmuştu, ancak polis sayısı azdı. Polisler çoğunlukla Cumhuriyet ve Halles pazar alanını çevreleyen sokaklarda yoğunlaşmıştı. Burada sayıca az olduklarını fark eden polis, saatlerce havai fişeklerden korunmak zorunda kaldı.

Cumhuriyet’ten kanala, Doğu İstasyonu’na, Porte Saint-Martin ve Porte Saint-Denis’e ve Saint-Lazare, Galeries Lafayette ve Opéra’ya kadar son derece karışık kalabalıklar vardı. Cumhuriyet’ten Concorde Meydanı’na kadar sürekli ve tüm gün boyunca yağma olayları yaşandı. Lüks mağazaların çoğunun bulunduğu Madeleine, Saint-Honoré sokağı ve Rivoli sokağı civarındaki tüm ara sokaklar da sonunda yağmalandı. Bir noktada batıya doğru bir hareketlenme oldu. Herkeste genel olarak, son derece çeşitli insanlardan oluşan kalabalığın şehri ele geçirdiği ve bir günlüğüne tamamen gerçeküstü bir şekilde orada yaşadığı hissi hâkimdi.

İnce Ayrıntılara Takılmak

Radyoda gazeteciler isyanları kınıyor, ancak Macron’un lise öğrencilerinin 'düzgün bir şekilde formüle edilmiş' ve barışçıl bir şekilde dile dökülmüş taleplerine cevap vermemesinin şok edici olduğunu söylüyorlar. Lise öğrencileri de kendi liselerini yakmamış mıydı? 17’sinde orada bulunanların bir kısmı lise öğrencisi değil miydi? İddia, lise öğrencilerinin vandal olmadığı yönünde. Aynı zamanda, vandalların “affedilemez” şiddetine dair söylem, lise hareketini yeniden gözden geçirmek ve aklamak için kullanılıyor.

Ne yazık ki, 17’sinde kalabalığın içinde bulunanlar da aynı şeyi yapıyor. Devrimin en gerçek öznesini bulmak için sosyolojik ayrıntılara takılıyorlar. Bunu yaparak aslında olanları gizliyorlar. En hakiki lümpen öznenin kim olduğuna kendileri karar vererek kalabalığı bölüyorlar ve yalanlar söylüyorlar. Gerçekte herkes oradaydı! Farklı nesillere mensup insanlar farklı kıyafetler yağmalamış olabilirler ama neticede bu işi herkes yapmıştı.

Neden ince ayrıntılara takılıyorlar? Çünkü bunu Sarı Yelekliler hareketinin eylemlerinden öğrendiler, bu hareketi de geç benimsediler... 2018’de, solun kalan kısmı Sarı Yeleklileri “destekleyip desteklememeleri” konusunda tereddüt yaşadı, çünkü ortaya çıktığı gibi, bu kesim, oldukça kirli, belki biraz ırkçı, belki biraz eğitimsiz ve solun zevkine, gustosuna uygun değildi. Birçok şeyin çözülmesi gerekiyordu, geriye dönüp bakıldığında bunun, o zamanlar özerk (parlamento dışı) bir solun varlığıyla ilgisi vardı, ki şimdi yok. Mesele, bu solun faşizm karşıtı, ırkçılık karşıtı, çeşitli bloklardan oluşan Sarı Yeleklilere destek verip vermemesiydi. Neticede sarı yeleklilerin onların desteğine ihtiyacı yoktu, ancak bu bloklar içindeki hareketçiler olayları yönlendirmeye çalıştı, solcular birleşmeye çalıştı, herkes, deyim yerindeyse gençlerle yakınlaşmaya çalıştı. Ancak bu sorular, bu özel harekete bir cevap olmaktan ziyade, bir hile ve tekrar edilen bir gevezelikmiş gibi görünüyor. Bunun bir nedeni de, bugün özerk bir solun daha az olması ve “solun” çoğunlukla 2027 seçimlerine odaklanmış olmasıdır.

17 Ekim, özellikle iki olaya, Sarı Yeleklilerin isyanı ile Nail isyanlarına atıfta bulunmak suretiyle alabildiğine yeni olan bir güne girildiği hissi verdi: Genel olarak lise hareketleri boyunca, bir yandan tamamen yeni bir şey, diğer yandan da on yıllık bir mücadeleyi özetleyen ve pekiştiren bir şeyin yaşandığını düşündürttü. Pankartlara çoğunlukla dünyanın sonuna, mevcut dönemin bitmesine, sendikalarla okulların birleşmesine, eski dünyanın bekçilerine yönelik nefreye, yeni neslin doğuşuna, polis şiddetine dair şeyler yazıldı. Birinde “Ben onların değil kendi mezuniyetimi istiyorum. Güzel gözlerimi üzmeyin. Okumak için iki göz istiyorum” yazılıydı. hatta aşka ve cinselliğe dair göndermelere de rastlanıyordu (“Polis gitsin kızlar kalsın. Kız arkadaşıma itaat ederim ama hükümete değil. Eski sevgilim sizin çeviğinize göre duygularını daha iyi kontrol ediyor. Macron öğretmeninle takılıyor, bizimkilerle değil.”) Tezahüratlar da eskiye aitti sadece yeniden düzenlenmişti: Herkes polisten nefret ediyor. Biz biz biz antifaşistiz. Macron bitti, gençlik sokakta.”

Lise öğrencilerini kendi hareketlerinin kıyısına köşesine itmek delilik, cüret işi. 17 Ekim, sarı yeleklilerin folklorik dönüşüydü ve lise hareketi, eğitimin maddi koşulları, Cumhuriyete eşitsiz erişim ve sosyal demokrasinin tüm nimetleri hakkında çok açık konuşuyordu. Farklı konumlardaki insanların o gün şehir merkezlerine gelip büyük miktarda lüks eşya, günlük eşya, her türlü şeyi almaları tamamen tutarlı. Medya ve emniyet müdürü, bunun oportünist bir davranış olduğunu söylüyor. Belki de en doğru bakış açısı bu. Oportünist olduğu zaten aşikâr. Kitlesel yağma, ancak polisi alt eden daha geniş bir karışıklığın parçası olarak gerçekleştiğinde işe yarar. Bu anlamda, oportünist demek, stratejik demekle aynı şeydir.

Ama bunun oportünist olduğunu söylemek, tamamen kendiliğinden olduğu anlamına gelmez. Bunun bir kısmı kendiliğindendi, bir kısmı da muhtemelen değildi. Kendiliğinden olan kısım, düşüncesizce değildi. İnsanların siyasi bir zekâsı ve içgüdüsü vardır. Nail’i ve Sarı Yelekliler’i tecrübe ettiler, 17 Ekim’de tüm bu bilgi somuta taşındı, en azından kendisine bir beden buldu. Kendiliğinden olmayan bir diğer kısım ise lise öğrencilerinin örgütlenmiş ve hızla siyasallaşmış olmalarıdır. Nail için yapılan isyanlarda bu zekâ, son derece somut ve tutarlıydı, gene aynı tutarsız gevezelikle karşılanmıştı. Nail’in öldürülmesine tepki olarak, ilk gün isyan, siyasi hedeflere saldırdı: polis karakolu, belediye binası. Ertesi gün: işletmeler. Sonra, aniden, 8 gün sonra isyanlar buharlaştı. Örgütlü bir siyasi hareketin başarısızlığın ardından melankolik bir şekilde uzun süre devam etmesinin aksine, Nail için yapılan isyanlara katılanlar, yapılabilecek her şeyin yapıldığını, karşılıklı suçlamaların en görkemli kazanımların bile önüne geçmeye başlayacağını biliyorlardı. Rakamlara bakıldığında, Nail için yapılan isyanlar, şiddet açısından 2005’teki Zeyd Benna ile yed ve Bouna Traoré’nin ölümü üzerine paylak veren isyanları geride bıraktı. Bu neşeli isyanlar da aynı etkiyi yaratmış gibi görünüyor. Sekiz güne kıyasla sadece bir günde benzer miktarda hasara yol açtılar.

Macron’la aynı yoldan yürüyüp isyanlarda “saçmalık” bulmaya çalışan insanlar, yağmalanan nesneler konusunda da şaşkınlık yaşadılar, anlama güçlüğü çektiler. Gayet basit görünüyor: insanlar ihtiyaç duydukları şeyleri aldılar. Marksistler, temel prensiplerini unuttular: “İster akıl ister mide olsun, fark etmez.” İnsanların ihtiyaçları: sigara içmek için bir şeyler, yemek için bir şeyler, para kazanmak için satacak bir şeyler, sevgililerine verecek bir şeyler, video oyunları çünkü video oyunları çok pahalı. Her şey çok pahalı. Aktivist tipler “sembolik hedeflerin” eksikliğinden şikâyet ediyorlar ki bu, zaten saçma bir yaklaşımdı, kalabalığın hareketini hesaba katmıyordu, yanlıştı, çünkü hükümet binalarına saldırılar oldu (Limoges’daki belediye binası, polis karakolları, polisler; insanlar Elysee Sarayı’na ulaşmaya çalıştı. Ayrıca Nuñez’in son konuşmasında aşırı solun iktidara ait mekânlara saldırdığını söylüyor). Sadece hiç aç kalmamış biri yağmalama eylemini tamamen sembolizm açısından ele alabilir. Ne yani, doksanlardaki küresel kapitalizmle ilgili bir noktayı vurgulamak adına insanların McDonald’s’ın camlarını kırmasını mı umuyorlardı? Starbucks’a yeni bir anarşinin A’sının yazılmasını mı istiyorlardı? Strasbourg Saint-Denis’te donmuş patates kızartmaları havaya fırlatıldı.

Birçok insan, aşırı pahalı lüks eşyalarla eve döndü. Marsilya’da bir dahi, dünyada sadece üç örneği bulunan (diğer ikisi Drake ve Kim Kardashian’da) 120.000 avro değerinde bir Louis Vuitton bavul çaldı. TikTok’ta bir adam, bavul konusunda şunu dedi: “Bu hareketi takdir etmelisiniz. Adam, pazar araştırması yapmış... Satın alma gücüyle ilgili bir protestoya gitti ve satın alma gücüyle ayrıldı.” Olağanüstü bir hareket bu: a. Çünkü hiçbir şey bu kadar pahalı olmamalı; b. O adam kesinlikle üçüncüsünü de almalıydı. İnsanlar, zenginlerin bile ulaşamayacağı şeyleri çaldılar! Yıllarca süren müşteri tercihi ve satış elemanının tavsiyesi üzerine sadece zenginlere satılan Hermès çantaları. Lüks mağazalarda çalışan insanlar da isyanlara katıldı.

Video kanıtlarını inceleyin: Maskeli bir adam, yağmaladığı bir Dyson elektrik süpürgesini kaldırımda sürüyor; bir Franprix mağazasında bir adam, kasiyer gibi ürünleri karıştırıyor; Grenoble'da bir siyahi grubu turist trenini kaçırıyor; Paris’te çok sevilen, şimdi yıkılmış olan tütün dükkânı Barrique’in önünde insanlar gazoz içiyor, iskambil oynuyor; kızlar, Monoprix’ten yağmaladıkları Tampax’ları sokakta kadınlara (herhangi bir kadına) dağıtan erkeklerin fotoğraflarını paylaşıyor. (Bunun lise öğrencileri hareketinde de örnekleri var: Blokajlarda, okullarda tamponların kolayca bulunamadığı, bunun kadınlar için aşağılayıcı olduğu hakkında konuşmuşlardı. Bu bu hareket, lise öğrencilerinin hızla siyasallaşmasının bir kanıtı.) İnsanlar, Franprix’ten yağmaladıkları şeyleri hemen kalabalığa dağıttılar. Erkekler makyaj malzemeleriyle dolu çantaları yağmalayıp sevgililerine videolar gönderdiler: “Tanrı aşkına, senin için neler aldım bir baksana bebeğim.” Maskesiz kızlar, Sephora kozmetik ürünleriyle dolu çantalarla videoya kaydedildi. İnsanların ne alacakları konusunda farklı tercihleri vardı. Bu konu, bulvardaki tartışmalarda hep birlikte netliğe kavuşturuldu. Lüks eşya alma konusunda açık bir fikir birliği vardı. Burada “beş benzemezin ittifakı” yoluna devam etti. Şunu da belirtmek gerek: orta sınıf insanlar, yağmalama olayından çok sonra bile, tahrip edilmiş dükkânlarda gelip bir şeyler denediler. Görüntüleri inceleyenler, kendilerine yakışmayan insanlarla karşılaştıkları için endişelerini dile getirdiler. Hatta polisler bile, herkesin emeğinin meyvelerinin artıklarını toplarken ve ayakkabı çalarken kameralara yakalandılar [polis müdürlüğü, ayakkabıları “güvenli bir yere” götürdüklerini iddia etti.][4]

Kimileri isyanların “sözsüz” olduğunu söyleyerek, Martin Luther King Jr.’ın “isyanlar, duyulmayanların dilidir” sözünü yankıladı; ancak bu, orada olanı görmeyi veya duymayı reddetmektir.[5] Burada, sönüp giden bir hareketi başlatan isyanlar yerine, bir harekete katılan isyanlar söz konusu. “Yağmacıların dışarıdan gelen insanlar olduğu” fikri tamamen saçma, çünkü bunların lise öğrencileri olduğu apaçık ortada. Her şeyden önce, sözsüz değildi: birçok videoda, hatta yağmalama videolarında bile, insanların “ACAB” (“Tüm polisler şerefsizdir”) diye bağırdığını duyuyorsunuz. Bu slogan, tıpkı yavru kurtlar gibi, 2023 emeklilik reformuna karşı eylemlerde lise öğrencilerinin yaptığı gösterilerde bir tür tür toplanma çağrısı haline gelmişti. Tout le Monde Déteste la Police (“Herkes polisten nefret ediyor”) gibi sloganlar atıldı. Neticede bu yağma eylemleri pankartlarla ve sloganlarla gerçekleştiriliyordu. Maskeli insanların kameralara öpücük gönderip “Kraliyet Donanmasına lanet olsun, biz barış ve sevgiden yanayız” dediği bir isyandı bu. Kendi kendine yayın yapanların isyanıydı. Bu, kendini hikâyesini sahneleyip filme alanların yağma eylemiydi. TikTok için içerik üretimiydi. Aura savaşlarıydı yaşanan. Onlara azim ve hafiflik kazandıran bir düzeyde abartılı ve gösterişli bir tarzdı bu. Barikat mı yanıyordu, hemen arka plan olarak kullanılıyordu. 17’sinde, Fransız polisinin Fransa’nın düşmanı olarak yeniden şekillendirildiği bir savaş yürüten birden fazla beyaz olmayan, kenar mahalleli Napolyon vardı. Biri barikatta konuşmalar yaparken filme alındı (“Barikat için neler yapmazdım ki?”). Kaptan Amerika, kendini su topundan korudu, Luffy, polislere doğru koştu, Celine’i yağmalayanlar, mallarını abartılı hareketlerle sergilediler, Örümcek Adamlar RER istasyonunda özel olarak maskelerini çıkarmadan önce etraftakilere cilve yaptı... Birisi duvardaki yazıların, sosyal medya etiketlerinin isyanı “geri kazanma”, ona solcu bir anlam ve eğilim kazandırma girişimi olduğunu öne sürdü. Merak etme bebeğim, isyan zaten etiketini geri kazanıyor. Bak: TISCO.[6] Genel olarak, çocukların isyan etme konusunda daha fazla azme, dışarıya yansıtacak daha fazla auraya ve daha modern sinemaya sahip oldukları görülüyor.

Dipnotlar:
1. Sarı Yelekliler hareketi sırasında Paris’te bazı yağmalama olayları yaşandı (örneğin 24 Kasım 2018’de Givenchy ve 8 Aralık’ta Grands Bulvarı’nda); Nail ayaklanmaları sırasında da önemli yağmalama olayları oldu, ancak Paris’e kıyasla bu olaylar ağırlıklı olarak kenar mahallelerde gerçekleşti. Marsilya’da da önemli yağmalama olayları oldu. Paris’in bazı bölgelerinde (Les Halles ve Magenta Bulvarı) de yağmalama olayları yaşandı, ancak 17. yüzyıldaki ölçekte bir olay olmadı.

2.  Paris’te, BAC (sivil polis), 17’si gecesi yağmalanmış mallarla gelenleri yakalamak için RER istasyonlarında (RER trenleri, Paris'ten mahallelelere seyahat etmek için kullanılan ana toplu taşıma aracı) bekledi.

3. Görevden alınan polis şefi Nuñez, güvenlik konusunda yaşanan fiyasko konusunda açıklama yaptığı basın toplantısında, “Her şey hakkında istihbaratımız vardı” dedi. “Sadece tüm unsurların aynı anda ortaya çıkmasını beklemiyorduk” diye ekledi.

4. Bazı radyo istasyonları ve haber kuruluşları (bkz. Mediapart, RTL) “yağmacılarla” yapılan röportajları yayınladı. Bu röportajlarda yer alan kişiler oldukça çeşitliydi: Şanzelize Caddesi’nde çalışan bir lüks mağaza çalışanı, annelerinin geçim sıkıntısıyla nasıl mücadele ettiğini anlatan kişiler ve diğer yağmacılardan eşya çalıp satan kişiler de bunlardan bazılarıydı.

5. Bu dosyada yer alan Étienne Dubois-Fleury’nin "Bitmemiş İşler" adlı yazısına bakınız.

6. Bkz.: TISCO, “17 Ekim”. Youtube.

20 Kasım 2026

,

Doğu’da Genç Komünist Enternasyonal

Devrim sırasında genç komünist hareketin içinde yer alan Nikolai Fokin, Komintern’in Doğu Komisyonu’nun önde gelen isimlerinden biri oldu ve bu komisyon için Çin, Japonya, Kore, Moğolistan, Endonezya, Filistin, İran ve Türkiye'deki hareket üzerine bu araştırmayı kaleme aldı. 20 Kasım 1919’da Uluslararası Sosyalist Gençlik Örgütleri Birliği ismini Genç Komünist Enternasyonal ismini aldı ve Komintern’in gençlik örgütü olarak teşkil edildi.

* * *

 

“Dünya Devrimi’nin içine gireceği, sürecin nasıl seyredeceğini belirleyecek çatışmalarda öncelikle ulusal kurtuluş çizgisini takip edecek dünya halklarının çoğunun örgütleyeceği hareketin yüzünü kapitalizme ve emperyalizme karşı döneceğine, belki de beklediğimizden çok daha büyük bir devrimci rol oynayacağına kesin gözüyle bakılmalıdır.”

[Lenin, Toplu Eserler, Cilt XIX, s. 24, Rusça Baskı]


Hem İkinci Enternasyonal hem de onun taklitçisi Genç Sosyalist Enternasyonal, tamamen burjuva ideolojisiyle yoğrulmuş olup, sömürge sorununun ve Doğu ülkelerinin ulusal devrimci hareketinin dünya proletarya mücadeleleri sürecindeki öneminin tam anlamını hiçbir zaman kavrayamamıştır, şimdi de kavramamaktadır.

Hain İkinci Enternasyonal’in ve Genç Sosyalist Enternasyonal’in oynadığı rol, ABD’nin genişlemesi ve Batı Avrupa’daki emperyalist ülkelerin üretim güçlerinin yeniden canlanmasıyla birlikte piyasa ve hammadde sorununun, yani sömürge sorununun yeniden tam anlamıyla gündeme gelmesiyle birlikte bugün daha da belirginlik kazanmıştır. Sosyalist Enternasyonal’in liderleri (Vandervelde, MacDonald, Bauer, Renaudel), burjuvazinin emperyalist özlemlerinin borazanları ve savunucularıdır.

Emperyalizm, bugün sömürge sorununu yoğun silahlanma, kılıç şakırtısı, (Çin, SSCB, Latin Amerika, vb.’ye yönelik) açık müdahale eşliğinde “alışılagelmiş” emperyalist yöntemlerle çözmeye çalışmaktadır. Bu koşullarda yeni dünya savaşları denilen tehdidin tüm kaçınılmazlığıyla gündeme gelmesine neden olacak bu çabalar karşısında, kendi hükümetinin emperyalist politikalarına karşı canlı ve zinde bir devrimci mücadele yürütmekten kaçınanlar, burjuvazinin açık savunucusu konumuna düşmektedirler.

Doğu’da yükselen devrimci hareketi desteklemek için proleter kitleleri seferber etmeyenler, zaten geçici olan istikrarı bozacak hamleyi yapmaktan, kapitalist düzenin temellerini tehdit etmekten uzak durmaktadırlar. Oysa bu uzaklık, sosyalizm mücadelesinden vazgeçmektir. Sosyalist Gençlik Enternasyonali’nin politikası tam da budur.

Genç Komünist Enternasyonal, Avrupa’nın, Amerika’nın, sömürge ve yarı sömürge ülkelerinin gençliğinin devrimci hareketini örgütleyip, onlara örgütsel ve ahlaki destek verirken, Sosyalist Gençlik Enternasyonal, barışçı söylemlerin ardına saklanarak günlük ajitasyon-propaganda faaliyetind anti-emperyalist mücadele ile Asya ve Afrika uluslarının emperyalizme karşı mücadelesine destek konularında sessiz kalmaktadır. Bunu yaparak, ülke seksiyonlarının ulusal sınırlarına tabi olmakta, böylece nesnel olarak emperyalizmin borazanı haline gelmektedir. Bu nedenle, Sosyalist Gençlik Enternasyonal'in Doğu’da tek bir şubesinin bile olmaması şaşırtıcı değildir. Sosyalist Gençlik Enternasyonal’in aksine, Genç Komünist Enternasyonal (GKE), sadece bir “Avrupa Enternasyonali” değil, Batı’nın genç proletaryasını, Asya, Afrika ve Amerika’nın sömürge ve yarı sömürge ülkelerinin devrimci proletaryasını ve yarı proletaryasını temsil eden gerçek bir uluslararası örgüttür.

Genç Sosyalist Enternasyonal’in yirminci yıldönümü ve GKE’nin kuruluşunun sekizinci yıldönümü vesilesiyle, GKE’nin savaşçı birliklerinin bulunmadığı, binlerce genç devrimcinin bayrağı altında toplanmadığı tek bir Doğu ülkesi bile yoktur.

Eğer GSE’nin varlığından kimse haberdar değilse veya sadece Vandervelde, MacDonald, Renaudel vb. gibi emperyalizm yanlısı faaliyetlerinin deneyimlerinden yola çıkarak biliniyorsa (ki Çinli işçiler, Kongolu köleleri, Mısırlı köylüler, Fas bedevileri onları lanetle ve diş gıcırdatmalarıyla anarlar), GKE, Doğu’nun genç devrimcilerinin hayat-memat mücadelesinde sahiplenilir, sıcak karşılanır.

Ülke mücadelesinde kanlarını döken Hintli terörist öğrenci grupları, GKE’ye “zalimlerine karşı nasıl başarılı bir şekilde mücadele edeceklerini öğretmeleri” talebiyle temsilciler gönderiyor.

Çinli devrimci öğrenciler kongrelerinde, öğrenci hareketinde GKE’nin ideolojik liderliği meselesini gündeme getirerek, İkinci Enternasyonal’in Çin’e yönelik politikasını kınadılar. Çin’in sanayi ve kültür merkezlerinden binlerce kilometre uzakta bulunan ücra köylerde, öğrenci propagandacıları, duvarlara Lenin’in emperyalizm üzerine eserlerinden cümleleri yazıp, Ortaçağ’dan çıkmış halka Komünist Enternasyonal ve GKE’nin sloganlarıyla sesleniyorlar.

Mısırlı Genç Devrimciler, Doğu’daki devrimci hareketin biçimleri hakkında GKE’den bilgi talep ediyor.

Nijerya’daki kauçuk plantasyonlarında çalışan köleler, GKE’ye kelimenin tam anlamıyla kanla yazılmış bir mektup göndererek, insanlık dışı çalışma koşullarını anlattılar ve “Ne yapmalıyız, nasıl özgür olabiliriz?” diye sordular.

Aristokrat bir aileden gelen, Lordlar Kamarası üyesinin oğlu olan, komünist olmayan, GKE üyesi olmayan, işçi hareketinden ayrı duran Japon öğrenci Nanba, Japon toplumunun gerici figürü olan Prens Naibi’ne suikast düzenlemeyi düşünüyor, ölüm cezasına çarptırıldığında da “Yaşasın Komünizm, yaşasın Üçüncü Enternasyonal!” diye haykırıyor.

Genç Sosyalist Enternasyonal’in 20. yıldönümü vesilesiyle şu soruyu soralım: GKE ne tür sonuçlara yol açmıştır?

Dengeyi kurarken, 1919-1920’ye dek Doğu ülkelerinde herhangi bir sosyalist veya komünist gençlik örgütünün bulunmaması, işçi hareketinin zayıflığı, devrimci mücadele geleneklerinin yokluğu, yerel ve emperyalist hükümetlerin baskıları göz önünde bulundurulmalıdır. Bununla birlikte, tüm engellere rağmen, GKE’nin Doğu’daki şubelerinde 60.000 üyesi bulunmaktadır, örgütsel ve siyasi etkisi yüz binlerce genç örgütlü işçi, köylü ve öğrenciye yayılmaktadır.

Çin: GKE’nin Çin’deki şubesi, 1920 yılında Genç Sosyalistler Birliği adıyla kuruldu. Birlik, tüm sol sosyalist ve anarko-sendikalist unsurları ve öğrenci hareketinin sol kanadını bünyesinde bir araya getirdi. Örgüt içindeki farklı eğilimler, birliğin çalışmalarına mani oldu. 1921 yılında, laf cambazları ve küçük burjuva devrimci fikirlerine sahip anarko-sendikalistleri dışlayarak Komünist Birliği’ne dönüştürüldü.

1 Ocak 1926’da Çin GKE şubesi, 4.000 üyeye sahipti. 1 Mayıs 1927’de bu sayı 42.000’e çıktı. 1848 Haziran’ındaki isyanı bastıran Fransız diktatör Cavaignac’ların, Çan Kay Şek, Lee Ti-sin, Sei Du-in, Tang Şen-çi gibi isimlerin devrimci işçi ve köylü örgütlerine uyguladıkları ağır zulümler nedeniyle, GKE’nin üye sayısı şu anda 31.000’e düşmüştür. Birlik, son zamanlarda karşı-devrimci militaristlere karşı mücadelede yüzlerce yoldaşını kaybetti. Örneğin, sadece Yuçov bölgesinde 200’den fazla GKE üyesi ve öncüsü vuruldu; Çangşa’da yaklaşık 1000 GKE üyesi tutuklandı. Şanghay ve Kvantung’da da durum aynı. Çin’deki komünist hareketin büyümesiyle ilgili olarak, GKE’nin yanı sıra 120.000 üyesi olan, yüzde 80’i genç işçi ve köylü, yüzde 40-50’si ise GKE üyesi olabilecek yaşta (15-18 yaş) olan bir Genç Yoldaş örgütünün de bulunduğuna dikkat çekilmelidir.

Çin’deki GKE, ulusal kurtuluş hareketinin ilk aşamalarında Çin’in sosyal yaşamındaki en önemli unsurlardan biri olan sol öğrenci hareketinden doğduğu için, bu gerçek toplumsal yapısında karşılık bulmuştur. Dolayısıyla, 30 Mayıs 1925’ten önce, GKE üyelerinin yüzde 80’i öğrencilerden, yüzde20’si genç işçilerden oluşuyordu. İşçi sınıfını genel Çin mücadelesinin arenasına taşıyan grev dalgası ve 1925 Şanghay olayları, proleter üyelerin oranını yüzde 30’a taşıyarak, birliğin toplumsal yapısına etkide bulundu.

1926-1927’de Çin’deki devrimci hareket yeniden yükseldi. İşçi ve köylü hareketi büyüdü. Proletaryanın devrimde öncü rol oynayabilmek için verdiği mücadeleyle birlikte, GKE’deki proleter unsurların oranı yüzde 42’ye çıkarken, öğrencilerin oranı yüzde 41’e geriledi.

GKE’nin ideolojik etkisi, örgütsel gücünden on kat daha büyüktür. Öğrenci hareketinin devrimci kanadının neredeyse yarısı, 450-500 yerel örgütü ve yüz binlerce öğrenciyi kapsayan yapısıyla, GKE’nin ideolojik ve örgütsel liderliği altında toplanmıştır. Bu sayede GKE, küçük burjuva kent demokrasisinin geniş kitleleri üzerindeki etkisini arttırmıştır.

GKE’nin Çin şubesinin, işçi sınıfının ve kent yoksullarının devrimci demokratik diktatörlüğü, tarım devrimi, Çin’in toplumsal ve demokratik dönüşümü için verdiği aktif mücadele örgütü, oportünist liderlere yönelik amansız eleştiriler, burjuvazinin ve militarist gericilerin şiddetli baskısına rağmen, Çin’in mücadele konusunda en mahir siyasi örgütlerinden biri haline getirmiştir.

Japonya: GKE’nin Japonya şubesi, 1923 yılının başlarında, bir grup komünist ve solcu sendika lideri tarafından kuruldu. GKE’nin yeraltı çalışmalarında fazla deneyimi veya hazırlığı yoktu. Aynı şekilde, gençlik hareketinin amaç ve görevlerini yeterince gerçekleştiremeyecek düzeydeydi, aynı zamanda dar ve sekter bir niteliğe sahipti. Çalışmalarının çoğu, propaganda faaliyetlerinden ibaretti. Depremden sonra yaşanan tepki, Komünist Parti’nin ve GKE’nin dağılmasına yol açtı. Kavai, Kataşima, Emanici gibi gibi en yetenekli yoldaşlar parti saflarından koptuşar. Parti feshedildi, GKE de aynı kaderi paylaştı.

Ocak 1925’te GKE, yeniden örgütlendi ve genç işçi kitleleri arasında epey aktif hale geldi. Bağımsız bir proleter gençlik birliği oluşturma fikrini öne süren örgüt, genç işçilerin somut eylem programını hazırladı, taleplerini kaleme aldı. Eylül 1925’te GKE’nin Japonya şubesi, ilk kez Uluslararası Gençlik Günü’nü kutladı, bu eylem, işçiler arasında güçlü bir karşılık buldu. GKE’nin yoğun faaliyetleri, en aktif örgütçüleri ele geçirmeye çalışan polisin dikkatini çekti.

GKE’nin tüm faaliyetleri, en sıkı polis gözetimi altında ve tamamen yasadışı olarak yürütülmektedir. Genç ve parçalanmış işçi hareketine dayanan Japonya şubesi, Kasım 1925’te aktif sendikal sol unsurlar tarafından kurulan proleter gençlik birliğiyle birlikte, saflarında 4.000’den fazla üyeye sahiptir. Bunlar, genç proleterlerin en büyük örgütünü oluşturmaktadır. Toplam 5 milyon işçiden sadece 175.000'inin örgütlü olduğunu ve örgütlerin 440 ayrı kuruluşa bölündüğünü göz önünde bulundurursak, bu rakam oldukça büyüktür. GKE’nin Japonya örgütünün şu anda feodal kalıntılara, militarizme ve çürümüş Japon burjuvazisine karşı mücadelesi, işçi ve köylü hareketinin güçlendiği koşullarda, yok olmak şöyle dursun, daha da büyüme imkânına sahiptir.

Kore: İlk gençlik örgütü olan Öğrenci Birliği, 1896’da kuruldu. Daha sonra ülke genelinde benzer örgütler kuruldu. 1903’te tüm gençlik örgütleri, Amerika’nın desteğiyle tipik bir kültür örgütüne dönüşen Genç Erkekler Hristiyan Birliği’ni (YMCA) kurdu. Siyasi faaliyeti hedefleyen en aktif gençlik örgütleri bu çalışmayla ilişkilendirilemedi. Neticede, YMCA, Kore Gençlik Birliği’nde örgütlenen bazı örgütleri ihraç etti ve Kore’nin ekonomik ve siyasi gelişimine yardımcı olarak, iç reformlar yapmayı hedefledi. Bu da örgüte siyasi bir karakter kazandırdı.

1907’de Japonya, Çin ve Çarlık Rusyası’nı yendikten sonra Kore’yi ele geçirdi ve işgalcilerin kendi yönetimlerine tehdit olarak gördüğü tüm Kore örgütlerini dağıtmaya başladı. Bunlar arasında gençlik örgütleri de vardı. Örgütlerini kaybeden Kore’nin devrimci gençliği, kısmen yeraltına indi ve terörist faaliyetler içine girdi. Bazıları Hristiyan kampına katıldı.

Önceki aşamaları aşan gençlik hareketinin büyüyüp geliştiği süreç özünde 1919 Mart ayaklanmasıyla bağlantılıdır. Japonların vermek zorunda kaldığı tavizlerin büyük bir kısmı gençler tarafından kullanıldı. Gençler, önce başkentte ve şehirlerde, daha sonra da köylerde kitle örgütlerini kurmaya başladılar. Şu anda toplamda 110.000 üyesi olan yaklaşık 900 örgüt bulunmaktadır. Bunların on bini, tüzüğü Kore’nin bağımsızlığı için ulusal-devrimci mücadele yürütülmesi fikrini savunan Kore Gençlik Federasyonu’na aittir.

GKE’nin Kore şubesi, ulusal kurtuluş hareketinin dağılmaya başladığı, Japon işgalcilere karşı partizan mücadelelerinin yoğunlaştığı 1921 yılında kuruldu.

GKE’nin doğuşu ve gelişimi, son derece zor koşullar altında, eşi benzeri görülmemiş bir vahşet ve terör ortamında gerçekleşti. Bu durum, örgütlerine ağır darbeler indirdi ve saflarından onlarca, yüzlerce yoldaşı kopardı. Ülkenin genel siyasi koşulları ve zulümler, örgütteki daha zayıf unsurları etkiledi. Nispeten zayıf unsurlar, tasfiye sloganları attılar. Yeraltı çalışmalarının bırakılmasını ve örgütün, devrimci sloganlarından vazgeçme pahasına bile olsa, yasal koşullara uyum sağlamasını istediler. Devrimci yeraltı faaliyetlerinin günlük yorucu rutinine alışamayan bazı isimler, umutsuzluğa kapılarak GKE’den koptu ve bireysel terörist faaliyetlere yöneldi.

GKE, bu unsurlara karşı son derece güçlü bir mücadele yürütmek zorunda kaldı. Bu süreçte bazı isimler ayrıldı, bazıları ise daha da sertleşti. Bu çalışma, komünist unsurları bir araya getirme ve bölünmüş komünist grupları birleştirme çabasıyla aynı anda yürütülüyordu. Aynı zamanda GKE, Komünist Parti’yi hizip mücadelesine değil, kitlesel devrimci eyleme dayalı olarak sağlamlaştırmak için de önemli miktarda çalışma yapmak zorundaydı.

Kore Genç İşçi Birliği’nin (GKE) şu anda birkaç yüz üyesi bulunuyor. Bunların yüzde 28’i işçi, yüzde 30’u köylü, yüzde 42’si aydındır. GKE, sosyalist fikirleri yaymak, binlerce yasadışı broşür ve kitapçık basmak, gezici konferans grupları düzenlemek, her yerde sosyalist çalışma grupları kurmak, kitlesel kampanyalar düzenlemek gibi çeşitli çalışmalar yürütmektedir.

GKE’nin Kore örgütünün temel görevi, genç işçi ve köylülerin geniş kitlelerini etkilemektir. Bu bağlamda GKE, yeni genç işçi örgütleri kurmada, mevcut örgütler üzerinde etki kazanmada ve onları Kore’nin ulusal, toplumsal ve demokratik kurtuluşu için mücadele platformunda birleştirmede büyük işler başarmış olsa da, karşı karşıya olduğu görevi henüz tamamlayabilmiş değildir.

Endonezya: Endonezya gençliği, ülkedeki köylü kitlelerinin Hollanda egemenliğine karşı verdiği devrimci kurtuluş mücadelesinde muazzam bir rol oynamıştır. Ülkenin emekçi kitlelerinin tüm genel devrimci eylemlerine katılmış, mücadele sürecinde, geniş işçi, köylü ve genç öğrenci kitlelerini devrimci mücadele için birleştirmeyi amaçlayan bir dizi örgüt kurmuştur. Örgütlü gençlerin sayısı yaklaşık 10.000’dir. Endonezya’da üç farklı gençlik örgütü bulunmaktadır.

İlki, devrimci hareketin sol kanadında yer alan ve 1000’den fazla üyesi bulunan “Barizan Muda” örgütüdür. Genel devrimci çalışmaların yanı sıra, bu örgüt, muazzam miktarda eğitim çalışması yürütmektedir. Bu örgütün kurduğu okullar, öğrencilere sadece genel bilgi vermekle kalmaz, onları aynı zamanda devrimci bir ruhla, sınıf mücadelesi ruhuyla eğitir. 1926’da, sömürge yönetiminin birçok okulu kapatmasına rağmen, bu okulların sayısı 50’ye ulaşmıştır. Okulların öğrenci sayısı zamanla 4.500’e çıkmıştır.

“Barizan Muda”nın özü nedir? Kapitalistler onu baskı altına alırlar. Örneğin, en önde gelen liderleri fabrikalarda çalışmaktadır. Bu örgüt, işçi grevleri sırasında grevcileri destekleyerek, para toplama kampanyaları düzenleyerek vb. kapsamlı çalışmalar yürütmektedir.

Endonezya’daki bir diğer örgütlenme biçimi ise liselerdeki öğrencilerin örgütlenmesidir. Bu örgütlerin en büyüğü, 3000’den fazla üyesiyle aylık bir dergi çıkartan “Genç Cava”dır. Başlangıçta bu örgüt, siyasi bir karaktere sahipti, ancak sömürgecilerin yoğun baskıcı önlemleri nedeniyle bazı üyeleri siyasi mücadeleyi bırakarak zamanlarını tamamen spora adadılar. Şimdi bu örgütte siyasi bir canlanma süreci yaşanıyor ve devrimci harekete doğru ilerliyor. Ayaklanmanın yenilgisinden sonra yaşanan son dağılmadan kısmen etkilenen, yasal veya yarı yasal olarak var olan çeşitli başka örgütler de bulunmaktadır. Bunlar, Endonezya’daki GKE’nin kuruluşunun temel unsurlarıdır.

Moğolistan: Avrupa’daki herhangi bir devletten daha büyük bir toprak alanına sahip bu muazzam pastoral ülkede GKE, saflarında komünist olmayan ancak milliyetçi devrimci bir gençlik örgütüne sahip tek kuruluştur. Birlik, 1920 yılında Çinli militarist işgal güçlerine, Rus Beyaz Muhafızları’na karşı özgürlük mücadelesi vermek, feodal bağımlılığa karşı mücadele etmek için kurulmuştur.

Birliğin 4.000’den fazla üyesi vardır. Büyüyen milliyetçi hükümet altında yasal olarak faaliyet göstermekte, geniş emekçi kitleleri milliyetçi devrimci hareketin bayrağı altında bir araya getirmekte, hükümette ve ülkenin toplumsal ve demokratik dönüşümünde en aktif rolü üstlenmektedir. Üyelerinin yüzde 90’ı göçebedir.

Birliğin feodal teokratik unsurlara ve kalıntılara karşı mücadelesi, bilginin yayılması, Avrupa kültürü ve tekniğinin öğrenilmesi için yaptığı propaganda, onu Moğolistan’ın toplumsal ve ekonomik kalkınmasında ilerici faktörlerden biri yapmaktadır.

İran: Gilan Devrimi sırasında var olan İran Genç Komünist Birliği, yenilgiden sonra dağıldı. Şu anda İran’ın çeşitli bölgelerine dağılmış birkaç Genç Komünist Birliği örgütü bulunmaktadır. Milliyetçi devrimci güçlerin yoğunlaşması ve birleşmesi, genç komünist örgütlerin tek bir örgüt altında birleşmesi, geniş esnaf ve köylü gençliğinin ulusal devrimci hareketini güçlendirmesi için güçlü bir teşvik sağlamaktadır.

Türkiye: Türkiye Genç Komünist Birliği, milliyetçi devrimci mücadele döneminde, 1921 yılında kuruldu. Bünyesinde en ilerici ve radikal öğrenciler yer alıyordu. Genç işçilerin bir araya gelmesi, işkolları içerisinde yürütülen örgütlenme çalışmaları ve Kemalistlere karşı sendikalarda nüfuz ve işçi mevzuatı için verilen mücadeleyle bağlantılı olarak GKE’nin genç işçi ve köylü örgütüne dönüşmesi, hükümetin baskıcı önlemler almasına yol açtı. Neticede GKE ağır bir darbe aldı, ancak bu darbe, örgütü yok edemedi. Günümüzde örgütün 200’den fazla üyesi bulunmaktadır.

Mısır; Filistin-Suriye: Bu ülkelerde muhalefet ve milliyetçi hareketteki büyümeye, GKE’nin kendiliğinden oluştuğu, ona sempati duyan ulusal devrimci grupların kurulduğu süreç eşlik etmektedir.

GKE’nin kısa süre önce edindiği bilgiye göre Afrika’da yüzlerce siyahi insan GKE örgütü kurmak için çalışmaktadır.

Doğu’ya dair gerçekleri kabataslak aktaran bu değerlendirme, GKEnin uluslararası dayanışmayı harekete geçiren, milyonlarca sömürülen ve ezilen genci komünizmin zaferi için mücadeleye teşvik eden ve örgütleyen gerçek bir teşkilât olduğuna insanları ikna etmek için yeterli olacaktır.

Nikolay Fokin
17 Ağustos 1927
Kaynak