16 Kasım 2026

,

Althusser’in Politikası



Birkaç ön tez ortaya koyalım. Althusser üzerine yazmanın en zorlu yanlarından biri, onun politikasını yeniden düşünmektir. Bu, aslında paradoksal bir durumdur; zira bir bakıma, onun tüm külliyatı politiktir. Bununla birlikte, ortada herhangi bir “Altuzerci” politik parti ya da hareket yoktur. Bu bağlamda, Altuzercilik, katı anlamıyla bir politik yönelim değildir.

Jacques Rancière’nin Althusser’s Lesson [“Althusser’in Dersi”] adlı eseri, muhtemelen Althusser’in felsefi ve politik projesine yöneltilmiş ilk tutarlı felsefi eleştiridir. Bu eser özellikle önemlidir; çünkü Rancière, École normale supérieure’deki Altuzerci çekirdek kadronun bir parçasıydı ve Kapital’i Okumak kitabına katkıda bulunanlardan biriydi. Rancière’nin cevabı, Mayıs 1968 olaylarının ardından geldi. Ona göre Althusser’in öğretisi, belirlediği amacın tam zıddı olan bir amaca hizmet etti:

“Althusser okulunda öğrendiğimiz Marksizm, ilkelerinin her biri bizi, o dönemde burjuva düzenini temelinden sarsan ayaklanmalardan uzaklaştırmaya yarayan, düzen yanlısı bir felsefeydi.”[1]

Rancière’ye göre Altuzerci Marksizm, gençler ve öğrenciler üzerinde hareketsizleştirici bir etki yarattı. Bu bağlamda Altuzercilik, bir düzen felsefesi ya da öğretisiydi; onun hümanizm eleştirisi ve “tevkif” (interpellation) kavramı da bu kapsamdaydı.

Bu ikili bölünme ile tanımlanan konjonktür, Althusser’in “devletin ideolojik aygıtları” sorunsalına atfettiği tuhaf statüyü daha iyi anlamamızı sağlar. Mayıs 68’deki kitlesel hareketin herkesin dikkatine sunduğu, Althusser’e yönelik sol eleştirinin sistemleştirmeye başladığı temel teorik ders şuydu: Burjuvazinin ideolojik tahakkümü, bireylerin varoluş koşullarıyla olan ilişkilerini kendiliğinden yansıttıkları bir “toplumsal imgelem”in sonucu değildi. Aksine bu, farklı aygıtlar aracılığıyla yeniden üretilen maddi güç ilişkileri sisteminin bir sonucuydu. İdeolojik tahakküm, öğrenciler üzerinde öncelikli olarak derslerin içeriği ya da onların kendiliğinden gelişen fikirleri aracılığıyla değil; bilginin seçimi, aktarımı, denetimi ve kullanım biçimlerinin birbirine eklemlenmesi yoluyla kuruluyordu. İdeoloji meselesi, öznenin hakikatle olan ilişkisi değil; kitlelerin iktidar ve bilgiyle olan ilişkisiydi.[2]

Peki, Rancière, Althusser’in sınırları olarak tanımladığı şeyin ötesine geçmeyi başarıyor mu? Yoksa bu, Rancière’nin kendi çifte açmazı mı? Yani bir yandan Althusser’in sınırları olarak gördüğü noktaları vurgularken, diğer yandan bizzat kendisi de bu sınırların ötesine geçemedi mi?

Daha önce, Althusser’in külliyatında kullanılan neredeyse askeri terminolojiye değinmiştik. Althusser için de tıpkı Lenin için olduğu gibi temel soru şudur: Devlet iktidarı nasıl ele geçirilir, nasıl yeniden düzenlenir ve nasıl dönüştürülür? Rancière’nin aksine, burada asıl mesele, Altuzerci bir siyasetin temellerinin nasıl doğru bir biçimde geliştirileceğidir.

Öyleyse, bugün hâlâ Altuzerci olmak, daha net bir ifadeyle, politika alanında bir Altuzerci mümkün mü? Ya da politikayı Altuzerci bir model üzerinden düşünebilir miyiz?

Bu noktada Balibar’ın, Fransa’da hiçbir Altuzerci grubun bulunmadığına dair iddiasını hatırlayalım. Bunu, dogmatik bir önermeyle bir adım öteye taşıyabiliriz: Altuzerci sorunsal, günümüzde Marksizm meselesiyle vazgeçilmez bir biçimde bağlantılıdır.

Daha önce, Althusser’in felsefeye dair iki tanımı üzerinde durmuştuk. Ancak konuyu başka bir ayrımla, yani felsefe ile teori arasındaki ayrımla da ele alabiliriz: Felsefe konumlar ortaya koyarken, teori problemler üretir.[3] Bu, oldukça katı ve mekanik bir ayrım olsa da, bize meselenin arka planını sunabilir.

Marx İçin adlı eserindeki belki de en önemli deneme olan “Materyalist Diyalektik Üzerine”de, yeni bir kavram ortaya atan Althusser’in materyalizmi artık, büyük harfle, “Teori” olarak adlandırılır. Denemenin girişinde savunduğu üzere, bu materyalizm, bir Marksist felsefedir. Althusser’in derdi, sorunları Marksist bir pratik aracılığıyla çözmektir:

“Genel anlamda pratikten kastım, belirli bir ham maddenin, belirli araçlar (‘üretim’ araçları) kullanılarak ve belirli bir insan emeğiyle dönüştürülmesi sonucunda, belirli bir ürüne dönüştürülme sürecidir. Bu şekilde kavranan herhangi bir pratikte, belirleyici moment (veya öğe) ne ham maddedir ne de ürün. Belirleyici olan, dar anlamıyla pratiktir: yani, insanları, araçları ve bu araçların kullanımına dair teknik bir yöntemi belirli bir yapı içinde işe koşan, dönüştürme emeğinin bizzat kendisidir. Pratiğe dair bu genel tanım, kendine has özellikler taşıma olasılığını da kapsar: Organik olarak aynı karmaşık bütünlüğe ait olsalar da, birbirinden gerçekten farklı olan çeşitli pratikler mevcuttur. Dolayısıyla, belirli bir toplumda var olan pratiklerin karmaşık bir birliği olan ‘toplumsal pratik’, çok sayıda farklı pratiği içinde barındırır. ‘Toplumsal pratik’in bu karmaşık birliği, nasıl yapılandığını birazdan göreceğimiz üzere, öyle bir biçimde düzenlenmiştir ki, son tahlilde bu bütün içindeki belirleyici pratik, insanların belirli üretim ilişkileri çerçevesinde, belirli üretim araçlarını yönteme dayalı olarak kullanarak gerçekleştirdikleri faaliyetle, verili bir doğayı (ham maddeyi) faydalı ürünlere dönüştürme pratiğidir.”[4]

Ardından şöyle devam eder:

“Toplumsal pratik, üretimin yanı sıra başka temel düzeyleri de içerir: Marksist partilerde artık kendiliğinden gelişen değil, tarihsel materyalizmin bilimsel teorisi temelinde örgütlenen ve kendi ham maddesi olan toplumsal ilişkileri belirli bir ürüne (yeni toplumsal ilişkilere) dönüştüren ‘politik pratik’; (ister dinsel, ister siyasal, ahlaki, hukuki veya sanatsal olsun) kendi nesnesi olan insanların ‘bilincini’ dönüştüren ‘ideolojik pratik’; ve son olarak ‘teorik pratik’. İdeoloji, var olan bir pratik olarak her zaman ciddiye alınmaz; oysa bunu kabul etmek, ideolojiye dair herhangi bir teori için vazgeçilmez bir ön koşuldur. Teorik bir pratiğin varlığı ise çok daha nadiren ciddiye alınır, ancak bu ön koşul, Marksizm açısından teorinin kendisinin ve onun ‘toplumsal pratik’le olan ilişkisinin anlaşılabilmesi için elzemdir.[5]

Bu, bizi kritik bir noktaya getirir. Onun dönüşüm tezini, somut emek kavramına tekabül ettiği gerekçesiyle eleştirmeye devam edebilirdik, ancak şu anki konumuz bu değil. Belirttiğimiz gibi, Althusser’in ideoloji ile bilim arasında yaptığı ayrım büyük önem taşır. Bu ayrım, Althusser’i Marx’ı bir felsefeci değil, bir bilim insanı olarak tanımlamaya yöneltir. Ona göre tarihsel materyalizm, bir bilimdir; Marx tarafından 1845’te başlatılan bir tarih bilimidir. Bu yaklaşım, Marx’ı Thales, Galile ve benzeri isimlerle aynı kategoriye yerleştirir. Bununla birlikte o, tarih biliminin önceliğini, ona eşlik eden felsefeye, yani diyalektik materyalizme göre belirler. Diyalektik materyalizm, tarih bilimine kıyasla her zaman daha az gelişmiş durumdadır. Bu anlamda, diyalektik materyalizm, daima geridedir. Bilim ile felsefe arasındaki ilişkiye dair başka bir yerde ifade ettiği gibi, felsefe için durum şöyledir: “Bilimlerle olan ilişkisi dışında, felsefe var olamazdı.”[6] Ancak biz gene de bilim ile ideoloji arasındaki ayrıma geri dönelim. Belirttiğimiz üzere bu ayrım, bütünüyle ideolojik niteliktedir; zira yapıcı bir politik vizyon üretmek yerine, bilimin yapıcı kapasitelerini yalnızca “ödünç alırız”, böylece kendimizi gerçek bir politik yönelimden mahrum bırakırız. Tabii, eğer bu formüle katı bir biçimde bağlı kalırsak.[7] Üstelik mesele, bundan ibaret olamaz. Althusser’in çalışmalarını politik açıdan koşullandıran birtakım politik olaylar ve gelişmeler de mevcuttur. Althusser’in bizzat belirttiğine göre, kitaplarını kaleme almasını sağlayan temel etkenler, Sovyetler Birliği Komünist Partisi’nin Yirminci Kongresi ve Hruşçov’un Stalin’e yönelik eleştirisi (bunu izleyen liberalleşme süreci) olmuştur. Bu listeye ayrıca Çin-Sovyet ayrılığını, Lin Biao meselesini, 1968 Mayıs’ının başarısızlıkla sonuçlanmasını, Prag olaylarını ve Fransız Komünist Partisi’nin çürümüş, anakronik ve revizyonist karakterini de ekleyebiliriz. Dolayısıyla Althusser’in amacı, bu gelişmelere dair sol bir eleştiri sunmak ve “her şeyden önemlisi, Batı’daki devrimci projeye yeniden bir içerik kazandırmaya yardımcı olmaktı.”[8] Burada, Althusser’in politik projesine dair daha geniş bir tabloyla karşılaşırız: O, yalnızca mevcut durumun eleştirisini yapan bir felsefeci değil, aynı zamanda Marksizmin de eleştirisini sunan bir felsefecidir.

Machiavelli okuması bunun tanığıdır.[9] Marksizme ve radikal politikaya olan felsefi bağlılığı, kuşkusuz içinde yaşadığı ve çalıştığı konjonktürlerin belirlenimi altındaydı. Ancak bu konjonktürler ortadan kalktığında, Althusser’in kendine has özgünlüğü hayati bir önem kazanır. Onun Marx okumaları ve Marx’ı yeniden kavramsallaştırma biçimi, Marksizmi yalnızca felsefecilerin ilgi alanına hapsolan bir başka akademik disipline indirgemediği için bu denli geniş bir yankı uyandırdı. Bu anlamda Altuzerci Marksizm, yalnızca Marksizm ile Marksist olmayan politika ve felsefe yapma biçimleri arasında bir kopuş değil, bizzat Marksizmin kendi içinde gerçekleşen bir kopuştur. Peki, Altuzerci politika çağının sona ermediği yönündeki önermeyi nasıl anlamalıyız?

Altuzerci politik örgütlerin mevcut olmadığını belirtmiştik. Dolayısıyla, öne sürmek istediğim tez şudur: Altuzerci politika, (sol içindeki) mevcut teorik konjonktürümüzde tahayyül edilemez. Bunun temel nedeni, Stalinizme dair Troçkist-Hruşçovcu fantezinin içine hâlâ hapsolmuş olmamızdır.

Althusser, tarihimizi ancak Marksizm aracılığıyla anlayabileceğimizi söyleyen bir duruşa sahipti. Stalinizme yönelik eleştirilerin çoğu için de bu geçerli değil mi? Stalin’i anlamak ve açıklamak için alışılagelmiş klişelere (suistimaller, dehşet verici olaylar, suçlar vb.) başvurmak, Althusser’in çok iyi bildiği üzere, aslında sahte kavramlarla kendimizi avutmaktan başka bir şey değildir. Çoğu zaman olguları kavramlarla karıştırıyoruz.[10]

Althusser, “Stalinizm” terimi hakkında şunları söyler:

“Sovyet liderlerinin kullanmaktan kaçındığı, ancak burjuva ideologlar ve Troçkistler tarafından yaygın olarak kullanılan, sonrasında komünist çevrelere de sızan bu terim, genel olarak ‘kişilik kültü’ terimiyle aynı ‘dezavantajları’ taşır. Bu terim, başta sayısız komünist olmak üzere, pek çok kişinin kimi zaman doğrudan ve trajik bir biçimde, kimi zaman ise daha dolaylı yollardan ve az ya da çok ciddi sonuçlarla birlikte bizzat deneyimlediği bir gerçekliğe işaret eder. Ne var ki bu terminoloji, burjuva ideologları ve pek çok Troçkist nezdinde teorik iddialar da barındırır. Oysa hiçbir şeyi açıklamaz. Marksist bir açıklama yoluna girmek, yani bu olguların açıklanmasına dair sorunu ortaya koyabilmek için, en azından Marksist kavramlar öne sürmek ve bunların uygun olup olmadığını denetlemek gerekir. İşte bu yüzden, Marksist-Leninist teori içinde kesinlikle ‘bulunabilecek’ bir kavram olan ‘sapma’ kavramını öneriyorum. Dolayısıyla, her şeyden önce bir ‘Stalinist’ sapmadan söz edilebilir, zira bir sapmadan bahsetmek, kaçınılmaz olarak onun nitelendirilmesini, yani neyden ibaret olduğunun, her zaman Marksist terimlerle açıklanmasını gerektirir. Şu aşamada bir hususun açıklığa kavuşturulması gerekiyor: ‘Stalinist’ bir sapmadan söz etmek, bunu söz konusu sapmanın ‘nedeni’ sayılabilecek tek bir bireyle açıklamak anlamına gelmez. Bu sıfat, elbette tarihteki bir şahsa işaret eder, ancak her şeyden önce, Uluslararası İşçi Hareketi tarihindeki belirli bir döneme atıfta bulunur.”[11]

Bu anlamda “Stalinist sapma”, Marksist (teorik) bir kavram değildir. En iyi ihtimalle, Stalin’in Sovyetler Birliği’ni yönettiği döneme dair felsefi açıdan titiz bir çözümlemenin eksikliğini gidermek üzere ortaya atılmış, Troçkist bir ‘ek’ olduğu söylenebilir.

Belki de Althusser’in politik ve felsefi titizliğinin en büyük değerlerinden biri, çalışmaları boyunca Troçki’nin ve Troçkist etkinin etkisinden kaçınabilmiş olmasıdır. Marksistler olarak, Althusser’in ifadesiyle “içsel belirlenimler”i asla göz ardı etmemeliyiz:

“Marksizm için herhangi bir olgunun açıklaması[12], son tahlilde içseldir; ‘motor’ işlevini gören şey, içsel ‘çelişki’dir. Dışsal koşullar da etkindir, ancak bu etkinlik, üzerinde ‘üst belirleme’ (overdetermination) uyguladıkları içsel çelişki ‘aracılığıyla’ gerçekleşir. Peki, bu konuda neden bu denli hassas olmak gerekiyor? Çünkü bazı komünistler, ‘kişi kültü’ üzerinden yapılan açıklamayı yetersiz bularak, dışsal nitelikte bir ‘ek’ getirme yoluna gitmişlerdir; örneğin, gerçekliği kimse tarafından inkâr edilemeyecek olan ‘kapitalist kuşatılmışlık’ argümanı gibi. Oysa Marksizm, bu tür ‘ek’lerden hoşlanmaz; eğer bir ‘ek’e fazlasıyla ihtiyaç duyuyorsanız, muhtemelen asıl içsel nedeni gözden kaçırmışsınız demektir.”

Mao Zedong, sınıf mücadelesini asla unutmamak gerektiğini söylerdi. Bu bağlamda, Stalinizmi sınıf mücadelesinin içsel bir belirlenim biçimi olarak çözümleyemez miyiz? Her halükârda, tarihimize ilişkin olarak bugün içinde bulunduğumuz teorik (yani felsefi) ve politik tuzak, büyük ölçüde Troçkist indirgemecilikten kaynaklanmaktadır. Tarihsel materyalizmi, Yüzüklerin Efendisi ya da Cesur Yürek gibi gişe rekorları kıran filmlerden alınmış replikleri andıran, ciddi, radikal bir Marksist ve komünist projenin gerçek unsurları olmaktan ziyade, o solcu sloganlara düşmeden nasıl anlamalıyız?

Altuzerci bir yaklaşım, ideoloji eleştirisi karşısında sınıf mücadelesinin; bilinç karşısında ise bilinçdışının önceliğine vurgu yapar.[13] Sosyolojik, kültürel ve psikolojik analizler yalnızca yetersiz kalmakla kalmaz, aynı zamanda bizatihi ideolojiktirler. Duruma dair nesnel bir çözümleme sunmaktan çok uzak olan bu analizlerin ideolojik-politik mücadeleye katkısı, büyük ölçüde gerçeğin üzerini örtmekten, onu anlaşılmaz kılmaktan ibarettir.

Bu durum bizi, kaçınılmaz olarak Althusser külliyatının belki de en kritik yönlerinden birine, yani taraf seçmeye ve ayrım çizgileri çekmeye götürür. Althusser, Macciocchi’ye yazdığı ve bir seçim kampanyasını değerlendirdiği bir mektupta, Mao’nun Halk Arasındaki Çelişkilerin Doğru Ele Alınması Üzerine adlı eserinden esinlenerek, şunları söyler:

“Bir seçim kampanyası, ‘halk’ nezdinde neler olup bittiğini anlamaya yönelik ilk (sınırlı ama gerçek) bir adım olabilir. Kampanya aynı zamanda, her politik girişim için temel nitelikteki şu öncelikli soruya cevap verme imkânı da sunar: Bugün İtalya’da ‘halk’ ne anlama geliyor? Bunu başka bir şekilde ifade edecek olursak: ‘Halkı’ hangi sınıflar oluşturuyor? Proletarya ve yoksul köylülerin ötesinde, hangi sınıf kesimleri işin içinde yer alıyorlar?”[14]

Althusser bu sözlerin hemen ardından şu sonuca varıyor:

“[…] ‘Bugün belirli bir ülkede halk nelerden müteşekkil?’ sorusunu (‘bugün’ diyoruz, çünkü halkın bileşimi tarihsel olarak değişir; ‘belirli bir ülke’ diyoruz, çünkü halkın bileşimi yerden yere farklılık arz eder) cevaplayamadığımız sürece, politika alanında hiçbir şey yapamazsınız. Ancak ‘halkın’ ne anlama geldiğini bildiğiniz takdirde şunları geliştirebilirsiniz: (1) kitlesel bir politik hat; (2) buna karşılık gelen politik eylemler.”[15]

Sınıf mücadelesi, yalnızca rakiplerin kapasiteleri ve gücü üzerine düşünmekten ibaret değildir. Althusser’e göre bu mücadele, esasen ve ağırlıklı olarak, kendi mücadele alanımızı ve mücadele biçimimizi seçmekle ilgilidir. Buradan hareketle, sormamız gereken soru şudur: Günümüz konjonktüründe, antihümanist mücadeleyi sistematik ve kolektif bir biçimde kim yürütecek? Dahası, içinde bulunduğumuz politik ve ideolojik açmaz göz önüne alındığında, sol, (ırkçılık karşıtlığı, cinsiyetçilik karşıtlığı, çokkültürlülük, kemer sıkma politikalarına karşıtlık vs. gibi) mücadelelerin içinde yer almaktadır. Bu mücadelelerin önemini küçümsememekle birlikte, bunların yetersiz kaldığını söyleyebiliriz, zira bu mücadeleler, temel-üstyapı ilişkisindeki “simetriyi” sarsmadıkları gibi, daha da önemlisi, yeni bir teorik yönelim de ortaya koymamaktadırlar. Kısacası, günümüz solunun içinde yer aldığı mücadeleler, hâlihazırda egemen ideoloji tarafından üst belirlenmiştir. Ya da Althusser’in kendi ifadelerini biraz değiştirerek söyleyecek olursak; bugünün solu, ateş ettiği hedefin tam tersi yönünde “ilerlemektedir”. Bu durum karşısında, içinde bulunduğumuz koşullarda yeni ayrım çizgileri önermeye hazır ve muktedir hiçbir politik parti bulunmamaktadır. Dahası, Althusser tarafından getirilen bir dizi eleştiriye (hümanizm, sekterizm, ekonomizm vs. eleştirileri) cevap verebilecek veya bu eleştirilerin gereğini yerine getirebilecek hiçbir örgüt de mevcut değildir.

Althusser’in tezlerinden yola çıkarak, “devletin ideolojik aygıtları” (DİA) teorisini kendimize uyarlayabilir miyiz? Pêxheux’nün belirttiği gibi, “DİA’lar, üretim ilişkilerinin dönüşümünün, yani Marksist-Leninist anlamda devrimin hem mekânını hem de ideolojik koşullarını, çelişkili bir biçimde, aynı anda oluştururlar.”

Althusser, Büyük Kültür Devrimi’nin "kitlelere güvenin” sloganını önemserdi. Ne var ki,

“Kitleler, ancak kitle örgütleri içinde eyleme geçebilirler. Kültür Devrimi’nin en özgün ve yenilikçi araçları, bizzat bu devrime özgü olan, sınıf mücadelesinin diğer örgütlerinden (sendika ve parti) farklı örgütlerin ortaya çıkışında görülür. Bu Kültür Devrimi’ne has örgütler, ideolojik sınıf mücadelesinin örgütleridir.”[17]

Toplumsal sınıflar ve bunların tanımlanması üzerine daha önce ayrıntılı durmuştuk: Sınıfsal konum, yalnızca üretim ilişkileri içinde işgal edilen yerle, dolayısıyla, bizzat üretim ilişkileriyle tanımlanmaz; aynı zamanda bu ilişkiler içindeki politik ve ideolojik konumla da belirlenir. Bu, bizi proletaryaya tapınma eleştirisine ve sınıf mücadelesinin önceliğini savunma gerekliliğine geri götüren kritik bir noktadır. Bu anlamda, bireyleri Altuzerci militanlar olmaya çağırabiliriz; böylece bu militanlar, sadece kendi dünyalarına kapanmış, tuhaf ve yaşlı birkaç deliden ibaret kalmayacaklardır. 

Agon Hamza

Dipnotlar:

1. Rancière 2011, s. xix.

2. A.g.e., s. 73–74.

3. Bu ayrımın epey sorunlu olduğunun farkındayım. Örneğin, Fernanda Navarro ile gerçekleştirdiği röportajında Althusser “felsefenin genel bir sorunsalı ürettiğini, yani doğabilecek her türden soruyu sorma ve çözüme kavuşturma yolu denilen meseleyi gündeme getirdiğini” söyler. Althusser 2006, p. 287.

4. Althusser 2005, s. 167.

5. Althusser 2005, s. 166.

6. Althusser 1997, s. 109.

7. Bkz.: Johnston 2015.

8. Althusser 1990, s. xviii.

9. Althusser 1999.

10. Althusser 1999.

11. A.g.e.

12. A.g.e.

13. Pêcheux 2015, s. 1–2.

14. Althusser 1973, s. 5.

15. A.g.e.

16. Pêcheux 2015, s. 4–5.

17. Althusser 2010, s. 8.

Devletin Aygıtları



Aygıt nedir? Daha net bir ifadeyle, Devletin İdeolojik Aygıtı (DİA) ve Devletin Baskı Aygıtı (DBA) nedir?

Marksizm klasiklerine göre Devlet bir aygıttır. Althusser’in “aygıt” terimini muhtemelen İtalyan Marksist Antonio Gramsci’den aldı. Marx’ın ifadesiyle, “modern devletin icra organı, tüm burjuvazinin ortak işlerini yöneten bir komiteden başka bir şey değildir.” Lenin ise “devletin, sınıf çelişkilerinin uzlaştırılamazlığının bir ürünü ve tezahürü olduğunu” belirtir.

Devlet, sınıf çelişkilerinin nesnel olarak uzlaştırılamadığı yer ve zamanda, uzlaşmanın sağlanamadığı ölçü dâhilinde ortaya çıkar. Tersinden bakıldığında ise, devletin varlığı, sınıf çelişkilerinin uzlaştırılamaz olduğunun kanıtıdır.[1] Bu bağlamda Devlet, toplumsal alana “egemen sınıflar adına ve onların çıkarları doğrultusunda” müdahale eden baskıcı bir güç olarak tanımlanır.

Althusser’in anlayışına göre bu tanım eksiktir. Nitekim Devlet, aygıtlar aracılığıyla varlık bulur ve bu yönüyle, sahip olduğu iktidar işlevinden başka bir anlama gelmez. Ancak bu noktada, “Marksist klasikler, Devleti, ‘Marksist devlet teorisi’ içinde sunulan tanımdan çok daha karmaşık bir gerçeklik olarak ele almışlardır.”[2]

Althusser’e göre, Devlet teorisini “klasik Marksist” anlayışın ötesine taşıyabilmek için, “yalnızca devlet iktidarı ile devlet aygıtı arasındaki ayrımı değil, aynı zamanda devletin (baskı) aygıtı tarafında yer alan ancak onunla karıştırılmaması gereken başka bir gerçekliği de hesaba katmak zorunludur.”[3] Bu gerçekliğe, “Devletin İdeolojik Aygıtları” adını verir.

Peki bu Devletin İdeolojik Aygıtları’nı nasıl anlamalıyız? İlk olarak yapılması gereken ayrım, DİA’lar ile DBA’lar arasındaki ayrımdır. İkinciler; ordu, polis, mahkemeler, hapishaneler ve benzerlerinden oluşur, son kertede “şiddet yoluyla” işlev görürler. Birinciler ise bir dizi özelleşmiş kurumdur.

Althusser’in Devletin İdeolojik Aygıtları (DİA) için sunduğu ampirik liste; dinsel DİA’yı (çeşitli dinsel kurumlar), eğitimsel DİA’yı (özel ve devlet okulları sistemi), ailesel DİA’yı, hukuksal DİA’yı, siyasal DİA’yı (çeşitli siyasi partileri de kapsayan siyasal sistemler), iletişimsel DİA’yı, kültürel DİA’yı ve benzerlerini içerir.[4]

Peki, aynı durum kamera için de geçerli değil midir? Bu açıdan bakıldığında, kameranın, gerçekliği olduğu gibi yansıtmak değil, onu yeniden üreterek dönüştürmek işlevine sahip bir ideolojik aygıt olduğunu öne sürebiliriz. Bu anlamda, bir ideolojik aygıt olarak kamera, gerçekliği olduğu gibi yansıtmaz, aksine onu yanlış bir biçimde sunar. Dolayısıyla kamera, gerçekliği (fiziksel olarak) olduğu gibi temsil etmez; “edilgen bir nesne” olarak, belirli bir gerçekliği yeniden üretir ve inşa eder. Buna kitabın ikinci bölümünde değineceğiz.

Bir diğer ayrım ise şudur: “Devletin tek bir baskı aygıtı varken çok sayıda ideoojik aygıtı vardır.” Ayrıca, “birleşik haldeki baskı aygıtı, tümüyle kamusal alana aitken, Devletin İdeolojik Aygıtlarının büyük bir kısmı, görünürdeki dağınıklıkları dâhilinde, özel alana aittir. Kiliseler, siyasi partiler, sendikalar, aileler, bazı okullar, gazetelerin çoğu, kültürel girişimler vb. özel niteliktedir.”[5] Bununla birlikte, iki aygıt arasındaki temel farka daha yakından bakmamız gerekir:

“Baskı aygıtlar şiddet yoluyla işlerken, ideolojik aygıtlar “ideoloji yoluyla” iş görürler. Yani, baskı aygıtı, esasta, genel manada (fiziksel baskıyı da içerecek biçimde) baskı yoluyla işlerken, ikincil düzeyde ideoloji aracılığıyla işlev görür. (Saf bir baskı aygıtı diye bir şey yoktur.) Örneğin ordu ve polis de hem kendi iç bütünlüklerini ve yeniden üretimlerini sağlamak hem de dışarıya sundukları “değerler” aracılığıyla ideoloji temelinde iş görürler.”[6]

Buradan hareketle, en önemli sonuca ulaşabiliriz. Althusser’e göre, devlet iktidarı ile devlet aygıtları arasında bir ayrım yapmamız gerekir. Devlet iktidarı, her zaman, az önce incelediğimiz devlet aygıtları aracılığıyla varlık bulur. Nitekim, “hiçbir sınıf, devletin ideolojik aygıtları üzerinde ve içinde kendi hegemonyasını kurmaksızın, uzun bir süre boyunca devlet iktidarını elinde tutamaz.”[7]

Bu noktada Lenin’in Devlet anlayışına dönelim. Paradoksal bir biçimde Lenin, Devleti tam da Lacan’ın Aşk’ı konumlandırdığı yere yerleştirir. Lacan’a göre cinsel ilişki imkânsızdır (il n’y a pas de rapport sexuel); bu, her zaman zaten başarısızlığa uğramış, baştan mahkûm bir ilişkidir. Erkek, kadınla doğrudan bir ilişki kuramaz. Bunu ancak, öznenin kendi ilişkisini yapılandırdığı fantezi olarak objet petit a (küçük nesne) aracılığıyla gerçekleştirebilir. Fantezi ile objet petit a arasında aşılamaz bir köprü vardır. Başka bir deyişle, olabilecek en kaba tabirle, bir erkek bir kadınla seviştiğini sanır, ancak aslında yaptığı şey, o kadına dair fantezisiyle sevişmektir.

Lacan’ın bizzat ifade ettiği gibi: “Cinsel ilişkinin yokluğunun yerini doldurmanın çok incelikli bir yolu, sanki engeli bizzat biz koymuşuz gibi davranmaktır.”[8] Bir düzeyde, cinsel ilişki asla gönüllü değildir, her zaman zaten asimetriktir. Cinsel partnerin önce bir “Şey”, ardından bir “insan” olarak belirdiği bir “ilişkisizlik” durumudur.

Žižek’i takip ederek cinsel ilişkiyi, simgeleştirilemeyen ya da simgeleştirmeye direnen “Gerçek” (Real) olarak algıladığımızda, aynı durum sınıf mücadelesi için de geçerli değil midir? Žižek şöyle der: “[…] ‘Sınıf mücadelesi’, nesnel (toplumsal) gerçekliğin kendi içine kapalı bir bütün olarak kurulmasını engelleyen o temel uzlaşmazlığı (antagonizmayı) ifade eder.”[9] Lenin’e dönecek olursak: sınıfsal ilişkiler imkânsız olduğu için Devletin ortaya çıktığını öne sürebiliriz.

Althusser’e göre Hukuk, hem Devletin İdeolojik Aygıtı (DİA) hem de Devletin Baskı Aygıtı (DBA) olma niteliğini aynı anda taşıyan yegâne aygıttır. Hem ideolojik hem de baskıcıdır. Dolayısıyla, birbirinden kopuk sınıfları maddi düzeyde birbirine bağlar. Sovyetler’in öne çıkan hukuk teorisyenlerinden, günümüzde unutulmuş bir isim olan Evgeni Paşukanis, hukuk ve Marksizm üzerine en kapsamlı teoriyi ortaya koymuştur. Paşukanis’e göre, hukuku analiz ederken onun ideolojik biçimiyle, yani belirli bir ideolojik oluşumun alt kategorisi olmasıyla ilgilenmemeliyiz. Ancak bir hukuk kuralı ya da onun analiziyle uğraştığımızda, mesele, “hukuk ideolojisinin (veya psikolojisinin) varlığını olumlamak ya da yadsımak değil, hukuk kategorilerinin ideolojik olandan başka hiçbir anlam taşımadığını ortaya koymaktır.”[10] Paşukanis’in burada verdiği örnek, Marx’ın meta fetişizmi kavramıdır:

“Politik iktisadın genel kavramları yalnızca ideolojik unsurlar değildir. Bunlar, nesnel ekonomik gerçekliğin bilimsel, yani teorik olarak inşa edilmesini sağlayan bir tür soyutlamalardır.”[11]

Dolayısıyla mesele, belirli bir hukuk kuralının ya da genel olarak hukukun, toplumsal yaşamın belli bir yönünü ideolojileştirip ideolojileştirmediğini saptamak değildir, zira hukukun bizatihi kendisi ideolojik bir kategoridir. Asıl güçlük, “belli ölçüde gizemlileştirilmiş ve örtük kılınmış toplumsal gerçekliğin, bu kavramlar aracılığıyla açığa çıkarılıp çıkarılamayacağını” anlamakla ilgilidir.

Politik iktisadın kategori ve kavramları gibi, hukuk kategorileri de yalnızca ideolojik bir ağırlığa sahip olmakla kalmaz, aynı zamanda toplumsal gerçekliğin teorik, yani felsefi olarak kavramsallaştırılmasını mümkün kılan soyutlamalardır. Paşukanis’in hukukun işleyişini açıklamak için başvurduğu meta fetişizmi kavramını inceleyelim.

Hepimiz, Marx’ın Kapital’in birinci bölümünde yer alan o meşhur pasajını biliriz:

“Bir meta, ilk bakışta son derece aşikâr, çok sıradan bir şey gibi görünür. Ancak yapılan analiz, onun aslında metafiziksel inceliklerle ve teolojik ayrıntılarla dolu, oldukça tuhaf bir şey olduğunu ortaya koyar. Bir kullanım değeri olarak ele alındığında, ister sahip olduğu özelliklerle insan ihtiyaçlarını karşılaması açısından bakalım, ister bu özellikleri insan emeğinin bir ürünü olarak kazanması açısından değerlendirelim, metada gizemli hiçbir yan yoktur.”[12]

İlginçtir Marx, “ideoloji” sözcüğünü kullanmaz, ancak onun anlayışında “meta fetişizmi” terimi, ideolojinin ta kendisini ifade eder. Paşukanis, meselenin Hukuk’un ideolojik bir biçime sahip olduğunu kanıtlamak değil, bizzat Hukuk’un kendisinin ideolojik olduğunu ortaya koymak olduğunu söylediğinde, aynı yaklaşımı sınıf mücadelesi için de uygulamamız gerekir. Buradaki mesele, siyasi sınıf mücadelesinin belirli bir toplumdaki gizli ekonomik süreçlerin bir yansıması olduğunu kanıtlamak değil, her bir siyasi sınıf mücadelesinin (yani ideolojik mücadelenin) bizzat ekonomik ilişkilerin bir parçası olduğunu göstermektir. Peki aynı durum, Hukuk için de geçerli değil midir?

Marx için sermaye, bazı iktisatçıların anladığı şekliyle, bir zenginlik ya da zenginlik birikimi değil, bir üretim biçimi, bir tahakküm ilişkisidir. Toplumsal bir ilişki olarak insanlar üzerindeki etkisi ise çok daha yıkıcıdır: İnsanları, üretim araçlarının sahibiyle neredeyse kölelik ilişkisine benzer bir bağla birbirine bağlar.

Bu bağlamda Paşukanis, hukukun da Marx’ın sermayeyi anladığı anlamda toplumsal bir ilişki olarak tasavvur edilip edilemeyeceğini sorgularken haklıdır, yani hukuk, “temel tanımları analiz edildiğinde, özel bir ilişkinin gizemlileştirilmiş biçimini ifade eder” ve “toplumsal ilişkilerin düzenlenmesi, az ya da çok hukuki bir nitelik kazanabilir. Hukuka özgü temel ilişkiyle şu ya da bu ölçüde renklenebilir.”[13]

Marx, Kapital adlı eserine, “kapitalist üretim biçiminin egemen olduğu toplumların zenginliği, ‘muazzam bir meta yığını’ olarak görünür” diyerek başlar.[14] Bu anlamda toplumsal ilişkiler, sonsuz sayıda biçimsel-hukuki düzenlemeyi bünyesinde barındırır. Bu iki ilişki türü arasında paralellikler kurabiliriz.

Paşukanis, hukuku ikili bir düzlemde tanımlar: “Hukuk, kimi zaman bir toplumsal örgütlenme ilkesi, kimi zaman ise bireylerin toplum içinde kendilerini tanımlamalarını sağlayan bir araç olarak ortaya çıkar.”[15] Dolayısıyla hukuk, hem dışsal hem de içsel olmak üzere, ikili bir işleve sahiptir. Bu açıdan bakıldığında, hukukun işleyişi ile sermayenin dolaşımı arasında çarpıcı bir benzerlik yok mudur? Zira her hukuki ilişki, hukuk özneleri arasındaki bir ilişkidir. Marx, Kapital’de bir işçi ile kapitalist arasındaki değişim sürecinden şöyle bahseder:

“Para sahibinin, bir meta olarak satılmak üzere sunulan iş gücünü bulabilmesi için, öncelikle çeşitli koşulların yerine getirilmiş olması gerekir. Meta değişimi, kendi doğasından kaynaklananlar dışında başka hiçbir bağımlılık ilişkisini beraberinde getirmez. Bu varsayıma göre, iş gücü, ancak ve yalnızca sahibi, yani iş gücünün ait olduğu birey, onu bir meta olarak satışa sunduğunda ya da sattığında piyasada bir meta olarak belirebilir. Kişinin bunu yapabilmesi için, iş gücü üzerinde tasarruf yetkisine sahip olması, yani çalışma kapasitesinin, başka bir deyişle, kendi şahsının hiçbir kısıtlamaya tabi olmayan sahibi olması gerekir. İş gücü sahibi ile para sahibi, piyasada karşılaşır, birbirleriyle eşit haklara sahip taraflar olarak ilişki kurarlar. Aralarındaki tek fark, birinin alıcı, diğerinin ise satıcı olmasıdır. Dolayısıyla, her ikisi de yasalar önünde eşittir. Bu ilişkinin devamlılığı, iş gücü sahibinin onu yalnızca belirli bir süre için satmasını gerektirir, zira eğer onu bütünüyle ve bir defaya mahsus olmak üzere satacak olsaydı, aslında kendisini satmış, özgür bir insanken köleye, bir meta sahibiyken metanın kendisine dönüşmüş olurdu. Kişi, iş gücünü sürekli olarak kendi mülkü, kendi metası olarak görmelidir. Bunu yapabilmesinin tek yolu ise, iş gücünü alıcının tasarrufuna yalnızca geçici olarak, belirli bir süre için bırakmasıdır. Ancak bu sayede, iş gücü üzerindeki mülkiyet haklarından feragat etmekten kaçınabilir.”[16]

İşçiler, piyasaya özgür ve eşit bireyler olarak girerler, ancak Marx’ın ifadesiyle:

“burada her zaman işçi ile kapitalist arasındaki ilişkiyi, insanın doğuştan gelen haklarının hüküm sürdüğü bir ‘cennet’ olarak resmeden bir ‘Bentham’ illâki çıkar. Burada yalnızca Özgürlük, Eşitlik, Mülkiyet ve Bentham hüküm sürer. Özgürlük vardır, çünkü bir metanın, misal iş gücünün hem alıcısı hem de satıcısı, yalnızca kendi özgür iradeleriyle hareket ederler. Özgür özneler olarak sözleşme yaparlar ve vardıkları anlaşma, ortak iradelerini hukuki bir biçimde ifade etmelerinden başka bir şey değildir. Eşitlik vardır, çünkü taraflardan her biri, diğerine bir meta sahibi olarak yaklaşır ve birbirleriyle eşdeğer olanı eşdeğer olanla değiştirirler. Mülkiyet vardır, çünkü herkes, yalnızca kendisine ait olan üzerinde tasarrufta bulunur. Bentımcı bakış açısı vardır, çünkü herkes yalnızca kendisini düşünür. Onları bir araya getiren ve birbirleriyle ilişki içine sokan yegâne güç; bencillik, kazanç arayışı ve kişisel çıkarlardır. Herkes yalnızca kendisini düşünür, kimse başkalarıyla ilgilenmez. İşte tam da bu tutumları sayesinde, ister eşyanın önceden kurulmuş uyumu uyarınca, isterse son derece basiretli bir takdir-i ilahinin gözetiminde olsun, hepsi, karşılıklı faydaları doğrultusunda, ortak refah için ve herkesin çıkarına olacak şekilde birlikte çalışmış olurlar.”[17]

Paşukanis’in, hukuki ilişkilerin özneler arasındaki ilişkiler olduğu yönündeki ifadesiyle kastettiği budur. Ücretli emekçiler eşit derecede özgürdür. Onları bu tür ilişkilere girmeye zorlayacak hiçbir güç yoktur. İşçiler, özgür öznelerdir. Biçimsel açıdan bakıldığında, kapitalistlerle de eşittirler. Ancak biçimsel eşitliğin fiili eşitsizliğe dönüşmesi, tam da bu biçimsel özgürlük aracılığıyla gerçekleşir. Burada, olumlu bir unsurun (özgürlük ve eşitlik) yürürlüğe konulduğu anda kendi olumsuzlamasına dönüştüğünü görüyoruz. Bu durum, bize gene Paşukanis’i hatırlatıyor. Kendisi, “mülkiyetin, ancak piyasada üzerinde özgürce tasarruf edilebilen bir şeye dönüştüğü vakit hukuki biçimin temelini oluşturduğunu” söyler.[18]

Kapitalist toplumsal ilişkiler biçiminde köleleştirme, hukuki yollarla yürütülmez. Sömürü ve sömürüye dayalı ilişkiler, hukuki bir yaptırıma veya onaya ihtiyaç duymaz. Gene de bir aracıya gerek vardır: belirttiğimiz gibi, ücretli emekçi, piyasaya özgürce girer, sömürülmesi, bir sözleşme biçimi aracılığıyla (hukuki bir zeminde) gerçekleştirilir. Marx’ın yazdığı gibi:

“Emtia, kendi başlarına piyasaya gidip değişim yapamaz. Bu nedenle, onların koruyucularına, yani sahiplerine başvurmamız gerekir. Emtia birer nesnedir, dolayısıyla, insana karşı koyma güçleri yoktur. Eğer itaat etmeye yanaşmazlarsa, insan, onlara karşı güç kullanabilir. Başka bir deyişle, onları kendi mülkiyetine geçirebilir. Bu nesnelerin birer meta olarak birbirleriyle ilişkiye girebilmeleri için, onların koruyucularının iradeleri bu nesnelerde cisimleşen kişiler olarak birbirleriyle ilişkiye girmeleri ve her birinin, karşılıklı rızaya dayalı bir eylem dışında, diğerinin metasına el koymayacağı ve kendisininkini de ancak böyle bir rıza ile elinden çıkaracağı bir biçimde davranmaları gerekir. Dolayısıyla, birbirlerinde özel mülk sahiplerinin haklarını karşılıklı olarak tanımak zorundadırlar. İster gelişmiş bir hukuk sisteminin parçası olsun ister olmasın, bir sözleşme biçiminde dışa vurulan bu hukuki ilişki, iki irade arasındaki bir ilişkidir ve aslında bu iki taraf arasındaki gerçek ekonomik ilişkinin bir yansımasından ibarettir. Söz konusu hukuki eylemlerin her birinin içeriğini belirleyen şey, işte bu ekonomik ilişkidir.”[19]

Meta, toplumsal bir ilişkiyi temsil eder. Meta sahibi ya da mülk sahibi ise, bu ilişkinin soyut bir ürününün kişileşmiş halinden başka bir şey değildir. Buradan çıkarılacak ders şudur: Hukukun işleyebilmesi için, öznenin, hukukun buyruğunu yapısal olarak içselleştirmesi gerekir. Hukuka, iyi olduğu ya da hakikati temsil ettiği için değil, gerekli olduğu için itaat ederiz. Hukuk, gücünü ve dehşetini, “somut bireylere” doğrudan birer özne olarak hitap etmeksizin sergiler. Dolayısıyla, eğer Kafkaesk özne Lakancı özne ise, o halde Lakancı özne, devletin hukuki ideolojik aygıtları (DİA) / Devletin baskı aygıtları (DBA) denilen yapıya sahiptir. Bu durum yalnızca ideolojik bir mesele değil, toplumun maddi örgütlenmesine de temas eden bir meseledir.

Agon Hamza

Dipnotlar:
1. Lenin 1987, s. 273.

2. Althusser 2001, s. 95.

3. A.g.e., s. 96.

4. A.g.e.

5. A.g.e., s. 97.

6. A.g.e., s. 100.

7. A.g.e., s. 98.

8. Lacan 1999, s. 69.

9. Žižek 2005, s. 230.

10. Pashukanis 2007, s. 73.

11. A.g.e., s. 74.

12. Marx 1990, s. 163.

13. Pashukanis 2007, s. 79.

14. Marx 1990, s. 125.

15. Pashukanis 1997, s. 97.

16. Marx 1990, s. 270–271.

17. A.g.e., s. 280.

18. Pashukanis 1997, s. 110.

19. Marx 1990, s. 178.

15 Kasım 2026

Tevkif



“Tevkif” kavramı, belki de Althusser tarafından geliştirilen en sorunlu tezlerden biridir. Bu kavram, Althusser’e sempati duyanlar (hatta onun takipçileri olanlar) ile ona nispeten daha düşmanca yaklaşanlar dâhil olmak üzere, farklı yönelimlerden pek çok eleştiriyi beraberinde getirmiştir.

Althusser’in ideoloji eleştirisi teorisini şu tezle özetlemek mümkün: İdeoloji, bireyleri özneler olarak “tevkif eder”. Peki, Althusser’in teorisinde bu “tevkif” süreci nasıl işler?

Althusser’e göre, “her ideoloji, özne kategorisinin işleyişi aracılığıyla, somut bireyleri somut özneler olarak çağırır ya da tevkif eder.” İdeolojinin varlığı, öznenin kuruluşuna bağlıdır; başka bir deyişle, “ideolojinin varlığı ile bireylerin özneler olarak çağrılması ya da tevkif edilmesi, aynı şeydir.”[1] Burada, ideolojinin ikili işleviyle karşılaşırız:

1. İdeolojinin varlığı, stricto sensu (dar anlamıyla) öznenin varlığına bağlıdır.

2. Aynı zamanda özne de ancak ideolojik alan içinde var olabilir.

Althusser, somut özneler olmaksızın ideolojinin var olamayacağını söyler. “İdeolojinin bu yönelimi, ancak özne tarafından, yani özne kategorisi ve onun işleyişi sayesinde mümkün kılınır.”[2] Genel anlamda ideolojinin bir tarihi olmadığına göre, özne kategorisi, tarihsel belirlenimi ve dönemi ne olursa olsun, tüm ideolojilerin kurucu bir öğesidir. Ancak burjuva ideolojisinin yükselişiyle birlikte, bu kategori “özne” adıyla (Platon’da “ruh”, Tanrı vb. biçimlerde) açıkça ortaya çıkar.

Althusser’in ideoloji teorisini somutlaştırmak gerekirse; maddi varoluş, pratik ve özne üçlüsünden söz edebiliriz. Kısacası, bu üç unsur ideolojiyi oluşturur. Althusser’in kendi ifadeleriyle:

“Özne kategorisi, tüm ideolojilerin kurucu öğesidir; ancak hemen şunu da eklemeliyim: özne kategorisi, tüm ideolojilerin kurucu öğesi olma niteliğini, yalnızca ideolojinin (onu tanımlayan) somut bireyleri özneler olarak ‘kurma’ işlevine sahip olması ölçüsünde taşır. Bu ikili kuruluşun etkileşimi içinde, tüm ideolojinin işleyişi mevcuttur, nitekim ideoloji, bizzat bu işleyişten ve bu işleyişin maddi varoluş biçimlerinden başka bir şey değildir.”[3]

Althusser, ideolojinin “çift aynalı yapısını” savunarak açıklamasına devam eder. Bu yapı, eşzamanlı olarak şunları sağlar:

1. “Bireylerin” özneler olarak tevkif edilmesi;

2. Bu bireylerin Özne’ye tabi kılınması;

3. Özneler ile Özne’nin karşılıklı tanınması, öznelerin birbirlerini tanıması ve nihayet öznenin kendisini tanıması;

4. Her şeyin gerçekten de böyle olduğuna ve öznelerin ne olduklarını kabul edip buna uygun davrandıkları sürece her şeyin yolunda gideceğine dair mutlak bir güvence.[4]

Althusser, öznenin ideolojik bir kategori olduğunu söyler. Bu ifade Badiou’nün terminolojisiyle şöyle okunabilir: Altuzerci özne, her zaman ve halihazırda “durumun” bir parçasıdır; bu da onun, varlığın olumlu düzeninin bir parçası olduğu ve bir “olayın” gerçekleştiği yer olamayacağı anlamına gelir. Bu bakımdan özne, her zaman olumsuzdur. Althusser, “özne kavramı ideolojiktir”[5] dediğinde, aslında şunu kasteder: “Özne kategorisi, ancak ve ancak ideolojinin somut bireyleri özneler olarak ‘kurma’ işlevine (ideolojiyi tanımlayan işlev budur) sahip olması ölçüsünde, tüm ideolojinin kurucu bir öğesi haline gelir.” Bu anlamda, ideolojiyi mümkün kılan şey, öznedir, yani ideoloji, ancak özneyi kurduğu ve onun aracılığıyla işlediği ölçüde mümkündür. Dolayısıyla Althusser, “nesnenin, öznenin aynadaki bir yansıması” olduğunu ileri sürer.[6]

Tüm bunlar şu tezle özetlenebilir: “Özne olmaksızın ve özneler için olmaksızın hiçbir ideoloji yoktur.” Burada dikkat edilmesi gereken en kritik nokta, öznenin ideolojik ritüeller içinde, yani “seslenme” eylemiyle kurulduğudur. “Tanıma” şeklindeki pratik ritüel, ideolojinin maddeselliğini “apaçık” kılma işlevine sahip olsa da, bize bu mekanizmaya dair herhangi bir bilgi sunmaz. Dolayısıyla, ideolojinin varlığını gerçekten kabul etmenin tek yolu, onu içeriden kabul etmektir: “İdeoloji asla “Ben ideolojik bir şeyim” demez. “İdeolojinin içindeyim” diyebilmek için ideolojinin dışında, yani bilimsel bilginin içinde olmak gerekir.”[7]

İdeoloji, “bireylerin gerçek varoluş koşullarıyla olan muhayyel ilişkisini temsil ettiği” için bir gerçeklik olarak varsayılır. İdeoloji, maddi bir temele sahip olan devletin ideolojik aygıtlarının (DİA) işleyişini mümkün kılar; bu da “ideolojinin maddi bir varoluşa sahip olduğu” anlamına gelir. Bu hipotez, ideolojinin doğasını, “düşüncelerin” ya da diğer “temsillerin” tinsel değil, maddi bir varoluşu olarak çözümlemek için elzemdir. Egemen ideoloji, DİA’lar içinde de vücut bulur; zira “hiçbir sınıf, aynı zamanda devletin ideolojik aygıtları üzerinde ve içinde kendi hegemonyasını icra etmeksizin, uzun bir süre boyunca devlet iktidarını elinde tutamaz.”[8] Althusser’e göre, ideoloji dışında ve ondan bağımsız bir pratik yoktur; ideolojinin kendisi de özneler aracılığıyla ve özneler için var olur. Buradan hareketle, onun temel tezi şudur: İdeoloji, bireyleri özne olarak tevkif eder, dolayısıyla bireyler, her zaman zaten özne konumundadırlar.

Pek çok yorumcu, Altuzerci anlamda “tevkif edilmiş özne”nin imkânsızlığına dikkat çekmiştir. Bu durum, özgürleşme siyaseti açısından bir imkânsızlığı, bir çıkmazı temsil eder. Althusser, çalışmaları boyunca siyaset, ideoloji ve bilim arasındaki ayrımları; ayrıca siyasi, bilimsel ve ekonomik pratikler arasındaki farkları vurgulamaya büyük özen göstermiştir. Diyalektik bir hamleyle, her pratiğin (veya sürecin) diğer pratiklerle ilişki içinde var olduğunu savunur. Althusser’in “süreç kavramı bilimseldir” demesinin nedeni budur. “Özne mefhumunun ideolojik” olduğu ve “süreç kavramının bilimsel” olduğu gerçeğinden yola çıkan Althusser, “öznesiz süreç” tezini ortaya koyar. “Öznesiz veya amaçsız süreç” kavramını açıklarken Althusser şöyle der:

“Tarih, aslında ‘öznesi veya amacı olmayan bir süreçtir’; burada ‘insanların’, toplumsal ilişkilerin belirleyiciliği altında özne olarak eylemde bulundukları koşullar, sınıf mücadelesinin bir ürünüdür. Dolayısıyla tarihin, terimin felsefi anlamıyla bir ‘Özne’si değil, bir motoru vardır: o da bizzat sınıf mücadelesidir.”[9]

Bu tez, diğer iki tezle birlikte okunmalıdır:

1. Tarihi yapan kitlelerdir;

2. Sınıf mücadelesi tarihin motorudur.

Althusser bu anlayışı, kendi okumasında adeta bir özneye sahip bir süreç olarak kurgulanan Hegelci ereksel (teleolojik) diyalektiğe karşı mücadele etme girişimi bağlamında öne sürer. Buradan hareketle, Althusser’in çalışmalarında özneye dair (ontolojik) bir teori ya da statünün bulunmadığı savunulabilir. Bildiğim kadarıyla bu, en radikal ontoloji karşıtı tezlerden biridir. Althusser, bu tezle birlikte materyalizmi için epistemolojik konumlar (veya bir çerçeve) sunmakla yetinir. Bu bağlamda, Althusser’in geç döneminde materyalizmi için ontolojik bir çerçeve oluşturmaya çabaladığını belirtmek gerekir. Ancak, Althusser’in “öznesiz süreç” fikrinden hiçbir zaman vazgeçmediği söylenmelidir.

Althusser’e göre “öznesiz süreç”, siyasette teorik sapmalardan kaçınmak için kullanılması gereken doğru terimdir. Onun ifadesiyle, siyasetteki teorik sapmalar, nihayetinde felsefi sapmalardır ve proletaryanın yaşadığı büyük tarihsel başarısızlıkların nedenidir:

“Proletaryanın büyük tarihsel yenilgilerine yol açan, İkinci Enternasyonal örneğinde görüldüğü türden teorik sapmaları gerçek adlarıyla anabiliriz. Bu tür sapmalar; ekonomizm, evrimcilik, iradecilik, hümanizm, ampirizm, dogmatizm gibi adlara sahiptir. Bunlar felsefi sapmalardır, başta Engels ve Lenin olmak üzere, büyük işçi önderleri tarafından da felsefi sapmalar olarak mahkûm edilmişlerdir.”[10]

Çağdaş felsefede Althusser’e yönelik en önemli eleştiri, “Ljubljana Psikanaliz Okulu” olarak adlandırılan gruptan ve diğer Lakancı teorisyenlerden gelmiştir. Althusser’e ve onun ideoloji teorisine yöneltilen temel eleştiri; “tevkif” kavramı, özne ve öznenin sınırları üzerinde yoğunlaşır. Kısacası, Lakancılara göre bunlar, Althusser’in ve bir bütün olarak felsefi projesinin temel sınırlarıdır. Mladen Dolar’ın, Althusser’in “tevkif”[11] kavramına ilişkin analizine atıfta bulunan Alenka Zupančič, (Althusser ile kendileri arasındaki farkı ortaya koyan) en özlü yaklaşımı sunmuştur:

“Yapısalcılığın öznesi (bu bağlamda Althusser’in öznesi) ile psikanalizin öznesi arasındaki fark. Psikanalizin öznesi, bir ‘tevkif’ eylemiyle seslenildikten sonra bütünüyle bir özneye, yani kendisini çağıran Devletin İdeolojik Aygıtı’na tabi olan ve onun bir parçası haline gelen bir özneye dönüşen, çağrılmış bir özne ya da birey değildir. Aksine, psikanalizin öznesi, ‘tevkif’ operasyonundan geriye kalan şeydir. (Psikanalitik) özne, (Altuzerci) bir özne olamamanın başarısızlığından başka bir şey değildir.”[12]

Bu bağlamda, Lakancı felsefecilere göre Althusser, “ideolojiyi bir tevkif süreci olarak kavramsallaştırarak, onu salt imgesel öznellik alanıyla ilişkilendirmiştir.”[13] Žižek, yakın zamanda yayımlanan Absolute Recoil [“Mutlak Tepki”] adlı eserinde, Altuzerci ideoloji teorisinin, “ideolojik duyu-deneyimimiz ile onu ayakta tutan dışsal maddi aygıtlar ve pratikler arasındaki” boşluğu kavrayabilecek yetkinlikte olduğunu söyler:

“Teori, ideolojik sürecin iki düzeyini birbirinden ayırır: dışsal düzey (ritüeli takip etmek, maddi bir pratik olarak ideoloji) ve içsel düzey (seslenme sürecinde kendini tanımak, inanmak). Althusser, bu iki düzey arasındaki geçişi açıklamak için Pascal’a, onun “dışarıda ritüelleri takip edin, içeride inanç kendiliğinden gelecektir” sözüne başvursa da, bu iki boyut birbirine dışsal kalır; aralarındaki ilişki bir ‘paralaks’ ilişkisidir: İdeolojik pratiği ya dışarıdan, bedensel jestler üzerinden ya da içeriden, inançlar üzerinden gözlemleriz. Bu ikisi arasında herhangi bir ara alan veya geçiş yolu yoktur.”[14]

Başka bir deyişle, Žižek’in Althusser’in ideoloji teorisine yönelik eleştirisi, yalnızca “bilgi ile inancı birbirinden ayıran boşluğu” temel almaz. Žižek, Althusser’in Devletin İdeolojik Aygıtları (DİA) teorisinin gözden kaçırdığı boşluğu görünür kılmak için, fetişist inkârın tersine çevrilmiş formülüne, yani “Çok iyi biliyorum… ama gene de…” kalıbına başvurur:

“Dolayısıyla inanç, bilginin kendi içindeki bir boşluğu, içsel bir yarılmayı tamamlar; yani burada mesele, sadece bilgi ile inanç arasındaki bir boşluktan ibaret değildir. Ekolojik felâket tehdidine karşı takındığımız tavır için de aynı durum geçerlidir: Bu, basitçe ‘Ekolojik tehdit hakkında her şeyi biliyorum ama buna gerçekten inanmıyorum” demek değildir. Aksine, ‘Her şeyi biliyorum… ama gene de buna inanıyorum’ şeklindedir; çünkü sahip olduğum bilgiyi gerçekten üstlenmiyorumdur.”[15]

Žižek’in değindiği tez, oldukça yoğun bir içeriğe sahiptir ve çeşitli şekillerde yorumlanmaya açıktır. Bir düzeyde bakıldığında ise, getirdiği eleştiri bütünüyle haklıdır. Mladen Dolar’ın görüşünden yola çıkan Žižek, öznenin ortaya çıkışının, bireyin ideolojik tevkif süreci içinde kendisini tanımasının doğrudan bir sonucu olarak düşünülemeyeceğini savunur: Özne, travmatik nesnesel bir kalıntıyla, yani tam da “özneleştirilemeyen” ya da simgesel alana dâhil edilemeyen bir fazlalıkla ilişkili olarak ortaya çıkar.[16] Bu eleştiriyi özetlemek gerekirse, Lakancıların yaklaşımı ile Althusser’inki arasındaki fark, Althusser’in özneyi imgesel düzeyde, yani imgesel bir yanlış tanıma temelinde kurgulamış olmasında yatar.

Diğer taraftan Todd McGowan, Althusser düşüncesinin ve bu düşünce ile tarihselcilik arasındaki bağın temel anahtarının, onun “başarısızlığa inanmaması” olduğunu öne sürer.[17] Tevkif süreci, içerdiği başarısızlıklarla birlikte, her zaman başarılı bir eylemdir. İşte bu yüzden McGowan’a göre, “Althusser ve tarihselcilik bağlamında ‘reddetme’ eylemi, her zaman tırnak içinde bir reddetmedir. Tevkif edilmeyi reddeden bir özne konumunda olmak bile, ideolojinin bir özne yaratarak zafer kazandığını gösterir.”[18]

Peki Lakancıların eleştirilene Altuzerci perspektif üzerinden nasıl cevap verilebilir? İnanç ile bilgi arasındaki ayrım, Althusser’in bizzat farkında olduğu bir konudur. Althusser, meşhur “İdeoloji ve Devletin İdeolojik Aygıtları” adlı makalesinde şunları söyler:

“İdeolojinin dışında (örneğin sokakta) gerçekleşiyor gibi görünen şeyler, aslında ideolojinin içinde gerçekleşir. İdeolojinin içinde gerçekleşenler ise, sanki onun dışındaymış gibi görünür. İşte bu yüzden, ideolojinin içinde yer alanlar, tanım gereği, kendilerinin ideolojinin dışında olduğuna inanırlar: İdeolojinin etkilerinden biri, ideolojinin kendi ideolojik karakterini pratik düzeyde inkâr etmesidir. İdeoloji, asla ‘Ben ideolojik bir şeyim’ demez. Kişinin ideolojinin haricinde, yani bilimsel bilgi alanında bulunması gerekir ki, ‘İdeolojinin içindeyim’ (oldukça istisnai bir durum) ya da ‘İdeolojinin içindeydim’ (genel durum) diyebilsin.”[19]

Yukarıda belirtildiği üzere, ideoloji, her zaman bilimle ilişkili olarak işler. Daha doğrusu, yalnızca bilimlerle çatışmalı bir birliktelik içinde olduğu sürece var olur.

Bu bağlamda, “bilim insanı bile, kendi bilim dalı düzeyinde ideolojik bir yanılsamadan kopsa dahi, toplumsal varoluşunun geri kalanında ideolojiden tamamen kaçamaz (örneğin, bizzat bilim insanı, bir ‘bilim ideolojisine’ ya da başka bir deyişle, ‘kendiliğinden bir felsefeye’ açık hale gelebilir).”[20]

Mladen Dolar ile Žižek’in görüşlerinin aksine, ben Robert Pfaller’ın Althusser savunusunu temel alacağım.[21] Pfaller’a göre, ideolojik tevkifte herhangi bir başarısızlıktan söz etmek imkânsızdır; zira başarısızlık, bizzat tevkif işleminin içine kazınmıştır. Başka bir deyişle başarısızlık, tevkifin başarılı olma biçiminin bir parçasıdır. Pfaller’ın sözleriyle, “ideolojide yalnızca hayali veya fantazmatik bir içerikle (ki bu da ‘gerçek öznelliğin’ boşluğunu doldurur) uğraşmak zorunda değiliz; ideoloji, aynı zamanda herhangi bir ideolojik içerikten tamamen farklı görünen bir boşluğun ortaya çıkmasıdır.”[22] Bu bağlamda, ideolojinin dışında bir şey yoktur, çünkü “boşluk, halen daha bir kimliktir ve bir ‘sıfır-tevkif’, ‘tevkifin ötesinde bir tevkif halen daha tevkiftir. İşte Althusser'in Lacan’ın aksine ‘gerçek öznellik’ kavramını teorik bir kavram olarak kabul etmeyi reddetmesinin nedeni muhtemelen burasıdır.”[23] Pfaller'dan bir alıntı daha:

“Eğer bir ‘gerçek özne’ varsa, o, her daim söylenen düzey ile söylem düzeyi arasındaki ayrımın teorik aracıyla bulunamaz. Söylem düzeyinde gizli olan şey, bazen gene öznenin ta kendisidir, söylenmiş olanın bulunduğu düzlemi terk ederek aşmayı umduğumuz hayali öznedir.”[24]

Neticede, Althusser'in kendisi de tevkifin “tanınacak kadar ‘somut’, ancak düşünülebilir ve düşünülen, bir bilgiye yol açan kadar soyut” olduğunu söylemiyor mu?

 

Bu noktada Althusser'in kendi metnine geri dönelim. Ona göre:

“ideoloji, benim tevkif ya da çağırma dediğim, gündelik sıradan bir olay dâhilinde polisin ‘hey sen oradaki’ diye bağırması üzerinden tasavvur edebileceğimiz işlem aracılığıyla bireyler içinden özneleri seçip kendi ‘safına katacak’ ya da bireyleri öznelere dönüştürecek bir işlem olarak işler ya da eyler.

Hayal ettiğim teorik sahnenin sokakta geçtiğini varsayarsak, çağrılan kişi arkasını dönecektir. Bu basit yüz seksen derecelik fiziksel dönüşümle özne haline gelir. Neden? Çünkü gerçekte kendisine seslenildiğini, gerçekten çağrılanın (başkası değil de) kendisi olduğunu fark etmiştir. Deneyimler gösteriyor ki, çağırmanın pratik telekomünikasyonu hedefindeki kişiyi asla es geçmez. Sözlü çağrı veya ıslık, çağrılan kişi her zaman gerçekten kendisinin çağrıldığını anlar. Gene de bu garip bir olgu ve çok sayıda insanın ‘vicdan azabı’ çekmesine rağmen, yalnızca ‘suçluluk duyguları’ ile açıklanamaz.

Elbette, küçük teorik tiyatromun rahatlığı ve açıklığı için olayları bir dizi halinde, bir öncesi ve bir sonrası ile, dolayısıyla, zamansal bir ardışıklık şeklinde sunmak zorunda kaldım. Ortalıkta dolaşıp duran bireyler var. Bir yerlerden (genellikle arkalarından) bir ses duyuyorlar: ‘Hey sen oradaki!’ (Dokuz defa ses edilse bile her seferinde doğru kişi bakıyor). O kişi arkasını dönüyor, ses edilenin kendisi olduğuna inanıyor, bundan şüphe ediyor, birilerinin kendisine ses ettiğini biliyor, yani, gerçekten kendisinin çağrıldığını anlıyor. Ama gerçekte bu şeyler herhangi bir ardışıklık olmadan gerçekleşiyor. İdeolojinin varlığı ve bireylerin özne olarak çağrılması veya tevkif edilmesi aynı şeydir.”[25]

Neticede Althusser'in metninde ve tezinde Lakancı bir eğilim olduğunu biliyoruz. Ancak dikkat çekici olan, Althusser'in 1966’da yazdığı başka bir metindir: Söylemler Teorisi Üzerine Üç Not.

Bu, Altuzercilerin neredeyse hiç yorumlamadıkları bir metin. Bu metinde Althusser, her birinin belirli bir öznellik biçimine karşılık geldiği veya varsaydığı dört söylem önerir. Bu söylemler şunlardır: bilimsel, estetik, ideolojik ve bilinçaltına ait söylem.[26] Althusser, eşit öneme sahip olmayan tüm bu söylem biçimlerini ve öznelliği ayrıntılı olarak ele alır.

Benim anlayışıma göre, ideolojik ve bilinçaltı söylemler diğer ikisine göre önceliklidir. Ancak Althusser, ideolojik söylem üzerine yazarken şöyle der:

“Bana göre, lch-Spaltung ile bağlantılı olarak ‘bilinçaltının öznesi’nden bahsetmek yersiz görünüyor. Bölünmüş veya parçalanmış bir özne yoktur, aksine, tümüyle başka bir şey var. Ich’in yanında bir Spaltung var, yani kelimenin tam anlamıyla bir uçurum, bir uçurum kenarı, bir yokluk, bir eksiklik. Bu uçurum bir özne değil, ancak bir öznenin yanında, lch’in yanında açılan şeydir ki bu da gerçekten bir öznedir (ve ideolojinin alanına girer).[27]

Althusser devamında şunları söyler:

“Bu Spaltung[28] (yarılma), bilinçdışı söylemi, ideolojik söylemin bir öğesi ya da daha doğrusu yapısal kategorisi olan Ich’e (benlik/özne) bir uçurum ya da eksiklik biçiminde bağlayan, kendine özgü bir fark ilişkisi veya eklemlenmedir. Başka bir deyişle Lacan, öznenin bölünmesi kavramı aracılığıyla, özneye içkin bir uçurum ya da eksiklik tesis ediyor gibidir. ‘Bilinçdışının öznesi’ diye bir şey yoktur; ancak bilinçdışı, Ich (ideolojik özne) ile kurduğu bu uçurumsal ilişki sayesinde var olabilir. Öznenin eksikliği, bizzat bir ‘özne’ olarak adlandırılamaz; gene de (ideolojik) özne, Freud’un ikinci topografyasında, özne olmayan, tümüyle başka bir şey olan bu eksiklik aracılığıyla özgün bir biçimde ima edilir ya da yansıtılır.”

Bir bakıma burada iki farklı Althusser’den söz edebiliriz: Biri, “dört söylem” bağlamındaki Althusser, diğeri ise “ideolojik özne” üzerine odaklanan Althusser. Lakancı-Zizekçi perspektiften bakıldığında, yapının içinde, bir anlamda Zizekçi özneye karşılık gelen bir boşluk/açıklık tespit edebiliriz. Bunun siyasi sonuçlarına ise daha sonra değineceğiz.

Jean-Jacques Lecercle, “tevkif” kavramına dilbilimsel bir yorum getirmiştir. Bu yorum, ona “yalnızca ideolojinin dil olduğunu öne sürmekle kalmayıp, tekil olarak ele alınan bu gizemli ideolojiyi tanımlama” imkânı da tanır: İdeoloji, tevkif zinciri boyunca dolaşan bir güçtür; ifadelerle taşınan ve yalnızca belirli bir konuşma edimini nitelemekle kalmayıp, öznelerin üretiminde maddi bir etkiye sahip olan “illoküsyonel” (söz eylemsel) bir güçtür.[29] Lecercle’e göre tevkif zinciri şu şekilde işler: kurum → ritüel → pratik → konuşma edimi → özne.[30] Bu da Lecercle’i şu sonuca ulaştırır:

“Özne, yalnızca ideoloji tarafından tevkif edilmekle kalmaz ki bu, Althusser’in teorisinin çekirdeğini teşkil eder, aynı zamanda kendisini dile getiren dil tarafından da ‘özneleştirilir’.”[31]

Özet anlamında Altuzerci projeye ilişkin geçici bir tez öne sürebiliriz: Altuzerci felsefenin bütününe dair sınırlar, “tevkif edilen” öznenin katılığı üzerinden somut bir biçimde açığa çıkar. Şimdi de “tevkif” kavramına, sinema teorisi ile ilgili çalışmalarda teorileştirildiği biçimiyle bakalım.

Laura Mulvey, “Görsel Haz ve Anlatı Sineması”[32] adlı makalesinde, klasik Hollywood sinemasındaki toplumsal cinsiyet temsili ve erkeklik üzerine durur. Mulvey’e göre sinema, erkek izleyicileri “tevkif eder”, böylece sinema üzerinde bir “erkek etkisi” yaratır. Dolayısıyla, sinema üzerindeki bu erkek etkisi, daha en başından “ataerkilliğin dili”[33] içine hapsolmuştur.

Diğer taraftan Stephen Prince, sinematik kodları ayrıntılandırırken şunu söyler:

“Optik gibi araçları sembolik kodlar olarak ele almak, teorisyenlerin sinematik söylemin inşasına, yani sinemada Altuzerci-Lakancı terimlerle ‘öznelerin tevkif edilmesi’ olarak anlaşılabilecek karmaşık bir göstergebilimsel sistemin kullanımına odaklanmalarını sağlamıştır.”[34]

Bu bağlamda sinema, bir dil gibi görülmeli, “yalnızca gerçek manada farklı ilişkilerin hüküm sürdüğü” bir anlam yaratma söylemi olarak anlaşılmalıdır. Prince’e göre, eğer sinema bir söylem olarak ele alınırsa, ideolojiyle “simbiyotik bir ilişki” kurar ve onun aktarımı için etkili bir araca dönüşür. İşte bu noktada sinema teorisi, sinemanın gerçekliğe dair o aldatıcı ve şeffaf görünümünün ardında işleyen ideolojiyi çözmeye odaklanmaya başlamıştır. Üstelik bu gerçeklik görünümü; ideolojik etkiler yaratması (örneğin, tarihsel veya kültürel olanı doğalmış gibi göstermesi) ve idealize edilmiş, sahte özne bütünlükleri oluşturması nedeniyle şüpheli kabul edilmiştir.[35] Bu anlamda, Althusser için ideoloji (Devletin İdeolojik Aygıtları aracılığıyla) tevkif edilen öznelere bir kimlik kazandırırken, sinema da bireyi, tıpkı Devletin İdeolojik Aygıtları’nın kendi “bireylerini” özne olarak konumlandırmasına benzer (hatta belki de aynı) bir biçimde konumlandırır.

Agon Hamza

Dipnotlar:
1. Althusser 2001, s. 175.

2. Althusser 2001, s. 155.

3. A.g.e.

4. A.g.e., s. 181.

5. Althusser 2007, s. 185.

6. A.g.e., s. 185. Bu notla ilgili olarak Althusser “tüm klasik felsefenin özne ve nesne kategorilerini temel aldığını” söyler.

7. Althusser 2001, s. 175.

8. Ideology and Ideological State Apparatuses: (notes towards an investigation)

9. Althusser 2008, s. 99.

10. Althusser 2001, s. 45.

11. Dolar 1993, s. 78.

12. Zupančič 2000, s. 41–42.

13. Pfaller 1998, s. 229.

14. Žižek 2014, s. 51.

15. A.g.e., s. 52.

16. Žižek 2000, s. 115.

17. McGowan 2014.

18. A.g.e.

19. Althusser 2014, s. 264–246.

20. Pfaller 1998, s. 230–231.

21. Gene de Althusser’in tevkif anlayışının en gelişkin biçimi şu çalışmada yer almaktadır: Pêcheux (1982).

22. A.g.e., s. 240–241.

23. A.g.e., s. 240.

24. A.g.e.

25. Althusser 2001, s. 118.

26. Althusser 2003a, s. 75.

27. A.g.e., s. 78.

28. Althusser 2003a, s.78

29. Lecercle 2006, s. 165.

30. Lecercle 2006, s. 165.

31. Lecercle 2006, s. 165.

32. Mulvey 2009, s. 771–772.

33. A.g.e., s. 712.

34. Prince 2009, s. 89.

35. A.g.e.