15 Kasım 2026

Tevkif



“Tevkif” kavramı, belki de Althusser tarafından geliştirilen en sorunlu tezlerden biridir. Bu kavram, Althusser’e sempati duyanlar (hatta onun takipçileri olanlar) ile ona nispeten daha düşmanca yaklaşanlar dâhil olmak üzere, farklı yönelimlerden pek çok eleştiriyi beraberinde getirmiştir.

Althusser’in ideoloji eleştirisi teorisini şu tezle özetlemek mümkün: İdeoloji, bireyleri özneler olarak “tevkif eder”. Peki, Althusser’in teorisinde bu “tevkif” süreci nasıl işler?

Althusser’e göre, “her ideoloji, özne kategorisinin işleyişi aracılığıyla, somut bireyleri somut özneler olarak çağırır ya da tevkif eder.” İdeolojinin varlığı, öznenin kuruluşuna bağlıdır; başka bir deyişle, “ideolojinin varlığı ile bireylerin özneler olarak çağrılması ya da tevkif edilmesi, aynı şeydir.”[1] Burada, ideolojinin ikili işleviyle karşılaşırız:

1. İdeolojinin varlığı, stricto sensu (dar anlamıyla) öznenin varlığına bağlıdır.

2. Aynı zamanda özne de ancak ideolojik alan içinde var olabilir.

Althusser, somut özneler olmaksızın ideolojinin var olamayacağını söyler. “İdeolojinin bu yönelimi, ancak özne tarafından, yani özne kategorisi ve onun işleyişi sayesinde mümkün kılınır.”[2] Genel anlamda ideolojinin bir tarihi olmadığına göre, özne kategorisi, tarihsel belirlenimi ve dönemi ne olursa olsun, tüm ideolojilerin kurucu bir öğesidir. Ancak burjuva ideolojisinin yükselişiyle birlikte, bu kategori “özne” adıyla (Platon’da “ruh”, Tanrı vb. biçimlerde) açıkça ortaya çıkar.

Althusser’in ideoloji teorisini somutlaştırmak gerekirse; maddi varoluş, pratik ve özne üçlüsünden söz edebiliriz. Kısacası, bu üç unsur ideolojiyi oluşturur. Althusser’in kendi ifadeleriyle:

“Özne kategorisi, tüm ideolojilerin kurucu öğesidir; ancak hemen şunu da eklemeliyim: özne kategorisi, tüm ideolojilerin kurucu öğesi olma niteliğini, yalnızca ideolojinin (onu tanımlayan) somut bireyleri özneler olarak ‘kurma’ işlevine sahip olması ölçüsünde taşır. Bu ikili kuruluşun etkileşimi içinde, tüm ideolojinin işleyişi mevcuttur, nitekim ideoloji, bizzat bu işleyişten ve bu işleyişin maddi varoluş biçimlerinden başka bir şey değildir.”[3]

Althusser, ideolojinin “çift aynalı yapısını” savunarak açıklamasına devam eder. Bu yapı, eşzamanlı olarak şunları sağlar:

1. “Bireylerin” özneler olarak tevkif edilmesi;

2. Bu bireylerin Özne’ye tabi kılınması;

3. Özneler ile Özne’nin karşılıklı tanınması, öznelerin birbirlerini tanıması ve nihayet öznenin kendisini tanıması;

4. Her şeyin gerçekten de böyle olduğuna ve öznelerin ne olduklarını kabul edip buna uygun davrandıkları sürece her şeyin yolunda gideceğine dair mutlak bir güvence.[4]

Althusser, öznenin ideolojik bir kategori olduğunu söyler. Bu ifade Badiou’nün terminolojisiyle şöyle okunabilir: Altuzerci özne, her zaman ve halihazırda “durumun” bir parçasıdır; bu da onun, varlığın olumlu düzeninin bir parçası olduğu ve bir “olayın” gerçekleştiği yer olamayacağı anlamına gelir. Bu bakımdan özne, her zaman olumsuzdur. Althusser, “özne kavramı ideolojiktir”[5] dediğinde, aslında şunu kasteder: “Özne kategorisi, ancak ve ancak ideolojinin somut bireyleri özneler olarak ‘kurma’ işlevine (ideolojiyi tanımlayan işlev budur) sahip olması ölçüsünde, tüm ideolojinin kurucu bir öğesi haline gelir.” Bu anlamda, ideolojiyi mümkün kılan şey, öznedir, yani ideoloji, ancak özneyi kurduğu ve onun aracılığıyla işlediği ölçüde mümkündür. Dolayısıyla Althusser, “nesnenin, öznenin aynadaki bir yansıması” olduğunu ileri sürer.[6]

Tüm bunlar şu tezle özetlenebilir: “Özne olmaksızın ve özneler için olmaksızın hiçbir ideoloji yoktur.” Burada dikkat edilmesi gereken en kritik nokta, öznenin ideolojik ritüeller içinde, yani “seslenme” eylemiyle kurulduğudur. “Tanıma” şeklindeki pratik ritüel, ideolojinin maddeselliğini “apaçık” kılma işlevine sahip olsa da, bize bu mekanizmaya dair herhangi bir bilgi sunmaz. Dolayısıyla, ideolojinin varlığını gerçekten kabul etmenin tek yolu, onu içeriden kabul etmektir: “İdeoloji asla “Ben ideolojik bir şeyim” demez. “İdeolojinin içindeyim” diyebilmek için ideolojinin dışında, yani bilimsel bilginin içinde olmak gerekir.”[7]

İdeoloji, “bireylerin gerçek varoluş koşullarıyla olan muhayyel ilişkisini temsil ettiği” için bir gerçeklik olarak varsayılır. İdeoloji, maddi bir temele sahip olan devletin ideolojik aygıtlarının (DİA) işleyişini mümkün kılar; bu da “ideolojinin maddi bir varoluşa sahip olduğu” anlamına gelir. Bu hipotez, ideolojinin doğasını, “düşüncelerin” ya da diğer “temsillerin” tinsel değil, maddi bir varoluşu olarak çözümlemek için elzemdir. Egemen ideoloji, DİA’lar içinde de vücut bulur; zira “hiçbir sınıf, aynı zamanda devletin ideolojik aygıtları üzerinde ve içinde kendi hegemonyasını icra etmeksizin, uzun bir süre boyunca devlet iktidarını elinde tutamaz.”[8] Althusser’e göre, ideoloji dışında ve ondan bağımsız bir pratik yoktur; ideolojinin kendisi de özneler aracılığıyla ve özneler için var olur. Buradan hareketle, onun temel tezi şudur: İdeoloji, bireyleri özne olarak tevkif eder, dolayısıyla bireyler, her zaman zaten özne konumundadırlar.

Pek çok yorumcu, Altuzerci anlamda “tevkif edilmiş özne”nin imkânsızlığına dikkat çekmiştir. Bu durum, özgürleşme siyaseti açısından bir imkânsızlığı, bir çıkmazı temsil eder. Althusser, çalışmaları boyunca siyaset, ideoloji ve bilim arasındaki ayrımları; ayrıca siyasi, bilimsel ve ekonomik pratikler arasındaki farkları vurgulamaya büyük özen göstermiştir. Diyalektik bir hamleyle, her pratiğin (veya sürecin) diğer pratiklerle ilişki içinde var olduğunu savunur. Althusser’in “süreç kavramı bilimseldir” demesinin nedeni budur. “Özne mefhumunun ideolojik” olduğu ve “süreç kavramının bilimsel” olduğu gerçeğinden yola çıkan Althusser, “öznesiz süreç” tezini ortaya koyar. “Öznesiz veya amaçsız süreç” kavramını açıklarken Althusser şöyle der:

“Tarih, aslında ‘öznesi veya amacı olmayan bir süreçtir’; burada ‘insanların’, toplumsal ilişkilerin belirleyiciliği altında özne olarak eylemde bulundukları koşullar, sınıf mücadelesinin bir ürünüdür. Dolayısıyla tarihin, terimin felsefi anlamıyla bir ‘Özne’si değil, bir motoru vardır: o da bizzat sınıf mücadelesidir.”[9]

Bu tez, diğer iki tezle birlikte okunmalıdır:

1. Tarihi yapan kitlelerdir;

2. Sınıf mücadelesi tarihin motorudur.

Althusser bu anlayışı, kendi okumasında adeta bir özneye sahip bir süreç olarak kurgulanan Hegelci ereksel (teleolojik) diyalektiğe karşı mücadele etme girişimi bağlamında öne sürer. Buradan hareketle, Althusser’in çalışmalarında özneye dair (ontolojik) bir teori ya da statünün bulunmadığı savunulabilir. Bildiğim kadarıyla bu, en radikal ontoloji karşıtı tezlerden biridir. Althusser, bu tezle birlikte materyalizmi için epistemolojik konumlar (veya bir çerçeve) sunmakla yetinir. Bu bağlamda, Althusser’in geç döneminde materyalizmi için ontolojik bir çerçeve oluşturmaya çabaladığını belirtmek gerekir. Ancak, Althusser’in “öznesiz süreç” fikrinden hiçbir zaman vazgeçmediği söylenmelidir.

Althusser’e göre “öznesiz süreç”, siyasette teorik sapmalardan kaçınmak için kullanılması gereken doğru terimdir. Onun ifadesiyle, siyasetteki teorik sapmalar, nihayetinde felsefi sapmalardır ve proletaryanın yaşadığı büyük tarihsel başarısızlıkların nedenidir:

“Proletaryanın büyük tarihsel yenilgilerine yol açan, İkinci Enternasyonal örneğinde görüldüğü türden teorik sapmaları gerçek adlarıyla anabiliriz. Bu tür sapmalar; ekonomizm, evrimcilik, iradecilik, hümanizm, ampirizm, dogmatizm gibi adlara sahiptir. Bunlar felsefi sapmalardır, başta Engels ve Lenin olmak üzere, büyük işçi önderleri tarafından da felsefi sapmalar olarak mahkûm edilmişlerdir.”[10]

Çağdaş felsefede Althusser’e yönelik en önemli eleştiri, “Ljubljana Psikanaliz Okulu” olarak adlandırılan gruptan ve diğer Lakancı teorisyenlerden gelmiştir. Althusser’e ve onun ideoloji teorisine yöneltilen temel eleştiri; “tevkif” kavramı, özne ve öznenin sınırları üzerinde yoğunlaşır. Kısacası, Lakancılara göre bunlar, Althusser’in ve bir bütün olarak felsefi projesinin temel sınırlarıdır. Mladen Dolar’ın, Althusser’in “tevkif”[11] kavramına ilişkin analizine atıfta bulunan Alenka Zupančič, (Althusser ile kendileri arasındaki farkı ortaya koyan) en özlü yaklaşımı sunmuştur:

“Yapısalcılığın öznesi (bu bağlamda Althusser’in öznesi) ile psikanalizin öznesi arasındaki fark. Psikanalizin öznesi, bir ‘tevkif’ eylemiyle seslenildikten sonra bütünüyle bir özneye, yani kendisini çağıran Devletin İdeolojik Aygıtı’na tabi olan ve onun bir parçası haline gelen bir özneye dönüşen, çağrılmış bir özne ya da birey değildir. Aksine, psikanalizin öznesi, ‘tevkif’ operasyonundan geriye kalan şeydir. (Psikanalitik) özne, (Altuzerci) bir özne olamamanın başarısızlığından başka bir şey değildir.”[12]

Bu bağlamda, Lakancı felsefecilere göre Althusser, “ideolojiyi bir tevkif süreci olarak kavramsallaştırarak, onu salt imgesel öznellik alanıyla ilişkilendirmiştir.”[13] Žižek, yakın zamanda yayımlanan Absolute Recoil [“Mutlak Tepki”] adlı eserinde, Altuzerci ideoloji teorisinin, “ideolojik duyu-deneyimimiz ile onu ayakta tutan dışsal maddi aygıtlar ve pratikler arasındaki” boşluğu kavrayabilecek yetkinlikte olduğunu söyler:

“Teori, ideolojik sürecin iki düzeyini birbirinden ayırır: dışsal düzey (ritüeli takip etmek, maddi bir pratik olarak ideoloji) ve içsel düzey (seslenme sürecinde kendini tanımak, inanmak). Althusser, bu iki düzey arasındaki geçişi açıklamak için Pascal’a, onun “dışarıda ritüelleri takip edin, içeride inanç kendiliğinden gelecektir” sözüne başvursa da, bu iki boyut birbirine dışsal kalır; aralarındaki ilişki bir ‘paralaks’ ilişkisidir: İdeolojik pratiği ya dışarıdan, bedensel jestler üzerinden ya da içeriden, inançlar üzerinden gözlemleriz. Bu ikisi arasında herhangi bir ara alan veya geçiş yolu yoktur.”[14]

Başka bir deyişle, Žižek’in Althusser’in ideoloji teorisine yönelik eleştirisi, yalnızca “bilgi ile inancı birbirinden ayıran boşluğu” temel almaz. Žižek, Althusser’in Devletin İdeolojik Aygıtları (DİA) teorisinin gözden kaçırdığı boşluğu görünür kılmak için, fetişist inkârın tersine çevrilmiş formülüne, yani “Çok iyi biliyorum… ama gene de…” kalıbına başvurur:

“Dolayısıyla inanç, bilginin kendi içindeki bir boşluğu, içsel bir yarılmayı tamamlar; yani burada mesele, sadece bilgi ile inanç arasındaki bir boşluktan ibaret değildir. Ekolojik felâket tehdidine karşı takındığımız tavır için de aynı durum geçerlidir: Bu, basitçe ‘Ekolojik tehdit hakkında her şeyi biliyorum ama buna gerçekten inanmıyorum” demek değildir. Aksine, ‘Her şeyi biliyorum… ama gene de buna inanıyorum’ şeklindedir; çünkü sahip olduğum bilgiyi gerçekten üstlenmiyorumdur.”[15]

Žižek’in değindiği tez, oldukça yoğun bir içeriğe sahiptir ve çeşitli şekillerde yorumlanmaya açıktır. Bir düzeyde bakıldığında ise, getirdiği eleştiri bütünüyle haklıdır. Mladen Dolar’ın görüşünden yola çıkan Žižek, öznenin ortaya çıkışının, bireyin ideolojik tevkif süreci içinde kendisini tanımasının doğrudan bir sonucu olarak düşünülemeyeceğini savunur: Özne, travmatik nesnesel bir kalıntıyla, yani tam da “özneleştirilemeyen” ya da simgesel alana dâhil edilemeyen bir fazlalıkla ilişkili olarak ortaya çıkar.[16] Bu eleştiriyi özetlemek gerekirse, Lakancıların yaklaşımı ile Althusser’inki arasındaki fark, Althusser’in özneyi imgesel düzeyde, yani imgesel bir yanlış tanıma temelinde kurgulamış olmasında yatar.

Diğer taraftan Todd McGowan, Althusser düşüncesinin ve bu düşünce ile tarihselcilik arasındaki bağın temel anahtarının, onun “başarısızlığa inanmaması” olduğunu öne sürer.[17] Tevkif süreci, içerdiği başarısızlıklarla birlikte, her zaman başarılı bir eylemdir. İşte bu yüzden McGowan’a göre, “Althusser ve tarihselcilik bağlamında ‘reddetme’ eylemi, her zaman tırnak içinde bir reddetmedir. Tevkif edilmeyi reddeden bir özne konumunda olmak bile, ideolojinin bir özne yaratarak zafer kazandığını gösterir.”[18]

Peki Lakancıların eleştirilene Altuzerci perspektif üzerinden nasıl cevap verilebilir? İnanç ile bilgi arasındaki ayrım, Althusser’in bizzat farkında olduğu bir konudur. Althusser, meşhur “İdeoloji ve Devletin İdeolojik Aygıtları” adlı makalesinde şunları söyler:

“İdeolojinin dışında (örneğin sokakta) gerçekleşiyor gibi görünen şeyler, aslında ideolojinin içinde gerçekleşir. İdeolojinin içinde gerçekleşenler ise, sanki onun dışındaymış gibi görünür. İşte bu yüzden, ideolojinin içinde yer alanlar, tanım gereği, kendilerinin ideolojinin dışında olduğuna inanırlar: İdeolojinin etkilerinden biri, ideolojinin kendi ideolojik karakterini pratik düzeyde inkâr etmesidir. İdeoloji, asla ‘Ben ideolojik bir şeyim’ demez. Kişinin ideolojinin haricinde, yani bilimsel bilgi alanında bulunması gerekir ki, ‘İdeolojinin içindeyim’ (oldukça istisnai bir durum) ya da ‘İdeolojinin içindeydim’ (genel durum) diyebilsin.”[19]

Yukarıda belirtildiği üzere, ideoloji, her zaman bilimle ilişkili olarak işler. Daha doğrusu, yalnızca bilimlerle çatışmalı bir birliktelik içinde olduğu sürece var olur.

Bu bağlamda, “bilim insanı bile, kendi bilim dalı düzeyinde ideolojik bir yanılsamadan kopsa dahi, toplumsal varoluşunun geri kalanında ideolojiden tamamen kaçamaz (örneğin, bizzat bilim insanı, bir ‘bilim ideolojisine’ ya da başka bir deyişle, ‘kendiliğinden bir felsefeye’ açık hale gelebilir).”[20]

Mladen Dolar ile Žižek’in görüşlerinin aksine, ben Robert Pfaller’ın Althusser savunusunu temel alacağım.[21] Pfaller’a göre, ideolojik tevkifte herhangi bir başarısızlıktan söz etmek imkânsızdır; zira başarısızlık, bizzat tevkif işleminin içine kazınmıştır. Başka bir deyişle başarısızlık, tevkifin başarılı olma biçiminin bir parçasıdır. Pfaller’ın sözleriyle, “ideolojide yalnızca hayali veya fantazmatik bir içerikle (ki bu da ‘gerçek öznelliğin’ boşluğunu doldurur) uğraşmak zorunda değiliz; ideoloji, aynı zamanda herhangi bir ideolojik içerikten tamamen farklı görünen bir boşluğun ortaya çıkmasıdır.”[22] Bu bağlamda, ideolojinin dışında bir şey yoktur, çünkü “boşluk, halen daha bir kimliktir ve bir ‘sıfır-tevkif’, ‘tevkifin ötesinde bir tevkif halen daha tevkiftir. İşte Althusser'in Lacan’ın aksine ‘gerçek öznellik’ kavramını teorik bir kavram olarak kabul etmeyi reddetmesinin nedeni muhtemelen burasıdır.”[23] Pfaller'dan bir alıntı daha:

“Eğer bir ‘gerçek özne’ varsa, o, her daim söylenen düzey ile söylem düzeyi arasındaki ayrımın teorik aracıyla bulunamaz. Söylem düzeyinde gizli olan şey, bazen gene öznenin ta kendisidir, söylenmiş olanın bulunduğu düzlemi terk ederek aşmayı umduğumuz hayali öznedir.”[24]

Neticede, Althusser'in kendisi de tevkifin “tanınacak kadar ‘somut’, ancak düşünülebilir ve düşünülen, bir bilgiye yol açan kadar soyut” olduğunu söylemiyor mu?

 

Bu noktada Althusser'in kendi metnine geri dönelim. Ona göre:

“ideoloji, benim tevkif ya da çağırma dediğim, gündelik sıradan bir olay dâhilinde polisin ‘hey sen oradaki’ diye bağırması üzerinden tasavvur edebileceğimiz işlem aracılığıyla bireyler içinden özneleri seçip kendi ‘safına katacak’ ya da bireyleri öznelere dönüştürecek bir işlem olarak işler ya da eyler.

Hayal ettiğim teorik sahnenin sokakta geçtiğini varsayarsak, çağrılan kişi arkasını dönecektir. Bu basit yüz seksen derecelik fiziksel dönüşümle özne haline gelir. Neden? Çünkü gerçekte kendisine seslenildiğini, gerçekten çağrılanın (başkası değil de) kendisi olduğunu fark etmiştir. Deneyimler gösteriyor ki, çağırmanın pratik telekomünikasyonu hedefindeki kişiyi asla es geçmez. Sözlü çağrı veya ıslık, çağrılan kişi her zaman gerçekten kendisinin çağrıldığını anlar. Gene de bu garip bir olgu ve çok sayıda insanın ‘vicdan azabı’ çekmesine rağmen, yalnızca ‘suçluluk duyguları’ ile açıklanamaz.

Elbette, küçük teorik tiyatromun rahatlığı ve açıklığı için olayları bir dizi halinde, bir öncesi ve bir sonrası ile, dolayısıyla, zamansal bir ardışıklık şeklinde sunmak zorunda kaldım. Ortalıkta dolaşıp duran bireyler var. Bir yerlerden (genellikle arkalarından) bir ses duyuyorlar: ‘Hey sen oradaki!’ (Dokuz defa ses edilse bile her seferinde doğru kişi bakıyor). O kişi arkasını dönüyor, ses edilenin kendisi olduğuna inanıyor, bundan şüphe ediyor, birilerinin kendisine ses ettiğini biliyor, yani, gerçekten kendisinin çağrıldığını anlıyor. Ama gerçekte bu şeyler herhangi bir ardışıklık olmadan gerçekleşiyor. İdeolojinin varlığı ve bireylerin özne olarak çağrılması veya tevkif edilmesi aynı şeydir.”[25]

Neticede Althusser'in metninde ve tezinde Lakancı bir eğilim olduğunu biliyoruz. Ancak dikkat çekici olan, Althusser'in 1966’da yazdığı başka bir metindir: Söylemler Teorisi Üzerine Üç Not.

Bu, Altuzercilerin neredeyse hiç yorumlamadıkları bir metin. Bu metinde Althusser, her birinin belirli bir öznellik biçimine karşılık geldiği veya varsaydığı dört söylem önerir. Bu söylemler şunlardır: bilimsel, estetik, ideolojik ve bilinçaltına ait söylem.[26] Althusser, eşit öneme sahip olmayan tüm bu söylem biçimlerini ve öznelliği ayrıntılı olarak ele alır.

Benim anlayışıma göre, ideolojik ve bilinçaltı söylemler diğer ikisine göre önceliklidir. Ancak Althusser, ideolojik söylem üzerine yazarken şöyle der:

“Bana göre, lch-Spaltung ile bağlantılı olarak ‘bilinçaltının öznesi’nden bahsetmek yersiz görünüyor. Bölünmüş veya parçalanmış bir özne yoktur, aksine, tümüyle başka bir şey var. Ich’in yanında bir Spaltung var, yani kelimenin tam anlamıyla bir uçurum, bir uçurum kenarı, bir yokluk, bir eksiklik. Bu uçurum bir özne değil, ancak bir öznenin yanında, lch’in yanında açılan şeydir ki bu da gerçekten bir öznedir (ve ideolojinin alanına girer).[27]

Althusser devamında şunları söyler:

“Bu Spaltung[28] (yarılma), bilinçdışı söylemi, ideolojik söylemin bir öğesi ya da daha doğrusu yapısal kategorisi olan Ich’e (benlik/özne) bir uçurum ya da eksiklik biçiminde bağlayan, kendine özgü bir fark ilişkisi veya eklemlenmedir. Başka bir deyişle Lacan, öznenin bölünmesi kavramı aracılığıyla, özneye içkin bir uçurum ya da eksiklik tesis ediyor gibidir. ‘Bilinçdışının öznesi’ diye bir şey yoktur; ancak bilinçdışı, Ich (ideolojik özne) ile kurduğu bu uçurumsal ilişki sayesinde var olabilir. Öznenin eksikliği, bizzat bir ‘özne’ olarak adlandırılamaz; gene de (ideolojik) özne, Freud’un ikinci topografyasında, özne olmayan, tümüyle başka bir şey olan bu eksiklik aracılığıyla özgün bir biçimde ima edilir ya da yansıtılır.”

Bir bakıma burada iki farklı Althusser’den söz edebiliriz: Biri, “dört söylem” bağlamındaki Althusser, diğeri ise “ideolojik özne” üzerine odaklanan Althusser. Lakancı-Zizekçi perspektiften bakıldığında, yapının içinde, bir anlamda Zizekçi özneye karşılık gelen bir boşluk/açıklık tespit edebiliriz. Bunun siyasi sonuçlarına ise daha sonra değineceğiz.

Jean-Jacques Lecercle, “tevkif” kavramına dilbilimsel bir yorum getirmiştir. Bu yorum, ona “yalnızca ideolojinin dil olduğunu öne sürmekle kalmayıp, tekil olarak ele alınan bu gizemli ideolojiyi tanımlama” imkânı da tanır: İdeoloji, tevkif zinciri boyunca dolaşan bir güçtür; ifadelerle taşınan ve yalnızca belirli bir konuşma edimini nitelemekle kalmayıp, öznelerin üretiminde maddi bir etkiye sahip olan “illoküsyonel” (söz eylemsel) bir güçtür.[29] Lecercle’e göre tevkif zinciri şu şekilde işler: kurum → ritüel → pratik → konuşma edimi → özne.[30] Bu da Lecercle’i şu sonuca ulaştırır:

“Özne, yalnızca ideoloji tarafından tevkif edilmekle kalmaz ki bu, Althusser’in teorisinin çekirdeğini teşkil eder, aynı zamanda kendisini dile getiren dil tarafından da ‘özneleştirilir’.”[31]

Özet anlamında Altuzerci projeye ilişkin geçici bir tez öne sürebiliriz: Altuzerci felsefenin bütününe dair sınırlar, “tevkif edilen” öznenin katılığı üzerinden somut bir biçimde açığa çıkar. Şimdi de “tevkif” kavramına, sinema teorisi ile ilgili çalışmalarda teorileştirildiği biçimiyle bakalım.

Laura Mulvey, “Görsel Haz ve Anlatı Sineması”[32] adlı makalesinde, klasik Hollywood sinemasındaki toplumsal cinsiyet temsili ve erkeklik üzerine durur. Mulvey’e göre sinema, erkek izleyicileri “tevkif eder”, böylece sinema üzerinde bir “erkek etkisi” yaratır. Dolayısıyla, sinema üzerindeki bu erkek etkisi, daha en başından “ataerkilliğin dili”[33] içine hapsolmuştur.

Diğer taraftan Stephen Prince, sinematik kodları ayrıntılandırırken şunu söyler:

“Optik gibi araçları sembolik kodlar olarak ele almak, teorisyenlerin sinematik söylemin inşasına, yani sinemada Altuzerci-Lakancı terimlerle ‘öznelerin tevkif edilmesi’ olarak anlaşılabilecek karmaşık bir göstergebilimsel sistemin kullanımına odaklanmalarını sağlamıştır.”[34]

Bu bağlamda sinema, bir dil gibi görülmeli, “yalnızca gerçek manada farklı ilişkilerin hüküm sürdüğü” bir anlam yaratma söylemi olarak anlaşılmalıdır. Prince’e göre, eğer sinema bir söylem olarak ele alınırsa, ideolojiyle “simbiyotik bir ilişki” kurar ve onun aktarımı için etkili bir araca dönüşür. İşte bu noktada sinema teorisi, sinemanın gerçekliğe dair o aldatıcı ve şeffaf görünümünün ardında işleyen ideolojiyi çözmeye odaklanmaya başlamıştır. Üstelik bu gerçeklik görünümü; ideolojik etkiler yaratması (örneğin, tarihsel veya kültürel olanı doğalmış gibi göstermesi) ve idealize edilmiş, sahte özne bütünlükleri oluşturması nedeniyle şüpheli kabul edilmiştir.[35] Bu anlamda, Althusser için ideoloji (Devletin İdeolojik Aygıtları aracılığıyla) tevkif edilen öznelere bir kimlik kazandırırken, sinema da bireyi, tıpkı Devletin İdeolojik Aygıtları’nın kendi “bireylerini” özne olarak konumlandırmasına benzer (hatta belki de aynı) bir biçimde konumlandırır.

Agon Hamza

Dipnotlar:
1. Althusser 2001, s. 175.

2. Althusser 2001, s. 155.

3. A.g.e.

4. A.g.e., s. 181.

5. Althusser 2007, s. 185.

6. A.g.e., s. 185. Bu notla ilgili olarak Althusser “tüm klasik felsefenin özne ve nesne kategorilerini temel aldığını” söyler.

7. Althusser 2001, s. 175.

8. Ideology and Ideological State Apparatuses: (notes towards an investigation)

9. Althusser 2008, s. 99.

10. Althusser 2001, s. 45.

11. Dolar 1993, s. 78.

12. Zupančič 2000, s. 41–42.

13. Pfaller 1998, s. 229.

14. Žižek 2014, s. 51.

15. A.g.e., s. 52.

16. Žižek 2000, s. 115.

17. McGowan 2014.

18. A.g.e.

19. Althusser 2014, s. 264–246.

20. Pfaller 1998, s. 230–231.

21. Gene de Althusser’in tevkif anlayışının en gelişkin biçimi şu çalışmada yer almaktadır: Pêcheux (1982).

22. A.g.e., s. 240–241.

23. A.g.e., s. 240.

24. A.g.e.

25. Althusser 2001, s. 118.

26. Althusser 2003a, s. 75.

27. A.g.e., s. 78.

28. Althusser 2003a, s.78

29. Lecercle 2006, s. 165.

30. Lecercle 2006, s. 165.

31. Lecercle 2006, s. 165.

32. Mulvey 2009, s. 771–772.

33. A.g.e., s. 712.

34. Prince 2009, s. 89.

35. A.g.e.

,

Stokely Carmichael’dan Kvame Ture’ye: Bir Afrikalı Devrimcinin Doğuşu



Bu makale, hem Afrika kıtasında hem de diasporada Pan-Afrikanist hareketin en ilham verici ve etkili figürlerinden biri olan, Kvame Ture adıyla da bilinen Stokely Carmichael’ın yaşamını ele almaktadır. Bu devrimci, dünya genelindeki Afrika halklarının mücadelelerine muazzam katkılarda bulunmuştur. O, Afrikalıların hem yerel hem de uluslararası düzeydeki her türlü sömürüye karşı tam özgürlüğüne ve birliğine kendini adamış, yorulmak bilmez bir örgütçüydü.

Carmichael, kurumsal yapılardan ziyade taban düzeyindeki birliğe öncelik vererek, Afrika birliği için sosyalist bir yolu benimsemişti. Sınıf mücadelesi olmaksızın birliğin yetersiz kalacağı konusundaki net duruşu, onu kıtadaki ve Karayipler’deki hükümetlerle karşı karşıya getirmişti. Bu hükümetlerin birçoğu, onun ülkelerine seyahat etmesine mani oldular.

Carmichael, dünyada yalnızca iki ekonomik sistemin (kapitalizm ve sosyalizm) var olduğunu her fırsatta dile getirmiştir: “Biz Afrikalılar kapitalizme güvenmemeliyiz; çünkü o, merkantilist dönemde Siyahi kölelerin sırtına basarak gelişmiştir.”

Diasporadaki Afrikalıların çoğu, kapitalist düzenin en alt basamağında yaşıyor; sağlık, eğitim, barınma, istihdam ve diğer haklardan yoksunluk çekiyordu. Bu doğrultuda Carmichael, kapitalizmin Afrikalılar veya gezegendeki insanların büyük çoğunluğu için işe yaramadığını vurguluyordu. Afrika neoliberal sistemden kurtarılmadıkça, Afrikalılar asla gerçek bir güce sahip olamayacaklardı.

Carmichael, (Kuzey Afrika’yı da kapsayan) Pan-Afrikanist birlik fikrine yürekten bağlıydı. Ture’ye yöneltilen en yaygın sorulardan biri, Kuzey Afrika “halkları” ile ilgiliydi. O, Kuzey Afrika’daki yeni-sömürgeci ve baskıcı hükümetlerin, Afrika’nın geri kalanındaki yeni-sömürgeci ve baskıcı hükümetlerden ne daha iyi ne de daha kötü olduğu konusunda her zaman çok netti. Özgürlüğe giden Pan-Afrikanist yol, yalnızca Sahra Altı Afrika’nın değil, tüm Afrika’nın “tam” özgürlüğünü gerektiriyordu. Bu durum, onun Kuzey Afrika ülkeleriyle ve Frantz Fanon’un uğruna mücadele ettiği Cezayir Ulusal Kurtuluş Cephesi gibi devrimci hareket ve partilerle kurduğu tarihsel birliktelikte de açıkça görülmekteydi.[1]

Dünyanın dört bir yanında hem Afrikalılar hem de Afrikalı olmayanlar Stokely Carmichael’a güveniyordu. Cezayir’deki Ulusal Kurtuluş Cephesi (FLN); Gine’deki Demokratik Parti (PDG)[2], Gine-Bissau’daki Gine ve Yeşil Burun Adaları’nın Bağımsızlığı için Afrika Partisi (PAIGC)[3], Kamerun’daki Kamerun Halkları Birliği (UPC)[4] ve Senegal’deki Senegal Ulusal Cephesi (FNS); Azanya/Güney Afrika’daki Siyahi Bilinç Hareketi (BCM), Azanya Halk Örgütü (AZAPO), Azanya Pan-Afrikalı Kongresi (PAC) ve Afrika Ulusal Kongresi (ANC)[5] ile Angola’daki Angola’nın Bağımsızlığı İçin Halk Hareketi (MPLA)[6], Mozambik’teki Mozambik Kurtuluş Cephesi (Frelimo)[7], Namibya’daki Güney Batı Afrika Halkı Örgütü (SWAPO)[8], Zimbabve’deki Zimbabve Afrika Ulusal Birliği-Yurtsever Cephesi (ZANU-PF)[9], Eritre’deki Eritre Halk Kurtuluş Cephesi EPLF[10] ve Gambiya’daki Halkın Demokratik Bağımsızlık ve Sosyalizm Örgütü (PDIOS)[11] gibi yirminci yüzyılın önde gelen kurtuluş hareketlerinin çoğunda çalıştı, bunların mücadelelerine katıldı, ayrıca mücadelesi ve faaliyetleri, Grenada’daki NDM gibi Afrika diasporası örgütlerine ve dünyanın dört bir yanından daha az bilinen pek çok başka örgüt ve güce kadar uzandı.

Asıl adı Stokely Carmichael olan Kvame Ture, 29 Haziran 1941’de, o dönemde İngilizlerin elinde bulunan Batı Hint Adaları’nın bir parçası olan Trinidad’ın başkenti Port of Spain’in Belmont semtinde dünyaya geldi. Annesi May Charles, Panama’da Montserrat ve Antigua kökenli bir ailenin çocuğu olarak doğmuştu. Babası ise Barbados ve Tobago kökenli bir Trinidadlı inşaat işçisiydi. Carmichael üç yaşındayken annesi ABD’ye gitmek üzere adadan ayrıldı, kısa bir süre sonra babası da onun peşinden geldi. Böylece Ture, bir sendikacı olarak işçi lideri Tubal Urrea ile birlikte yürüttüğü çalışmalardan etkilenmiş olan teyzesi Elaine’in bakımına bırakıldı.

Carmichael, 11 yaşındayken ABD’deki ailesinin yanına gitmek üzere Trinidad’dan ayrıldı. 1956’da New York’taki Bronx Bilim Lisesi’ne kaydoldu; burada radikal sol görüşlü bir grup öğrenciyle tanışmasının ardından politik ve toplumsal bilinci gelişti. Carmichael, diasporadaki Afrikalı-Amerikalıların yaşadığı yoksulluk ve eşitsizliği çözümlemeye dayalı Marksist bir analiz geliştirmeye işte bu dönemde başladı.

Ayrıca, Harlem’in ana caddesi olan 125. Cadde’ye açılan Stapleder Sokağı’ndaki Siyahi konuşmacılar, Ture’ye bambaşka bir deneyim sundular. Bunlar, Siyahi kitleleri kurtuluşları için Afrika’ya yönelmeye çağıran Marcus Garvey’nin başlattığı hareketin kalıntılarıydı. Afrika’nın tarihinden, kültüründen, özgürlük mücadelelerinden ve sömürgecilik öncesi dönemdeki parlak geleceğinden bahsediyorlardı.

Ture, 1960 yılında Washington’daki Howard Üniversitesi’ne kaydoldu, kısa bir süre sonra, genç Siyahi öğrencilerden oluşan önemli bir yurttaş hakları örgütü olan Öğrencilerin Sivil İtaatsizlik Koordinasyon Komitesi’ne (SNCC) katıldı. Sadece beyazlara ayrılmış otobüslere binerek, ırk ayrımcılığına karşı koymaya çalışırken; düzenli olarak göz yaşartıcı gaz, havlayan köpekler ve tutuklanma tehdidiyle karşı karşıya kalıyorlardı.

Ture, SNCC bünyesindeki çalışmalarına devam edebilmek için Harvard Üniversitesi’nden gelen burs teklifini geri çevirdi. Hitabet yeteneği ve örgütlenme becerileri sayesinde, kısa sürede yakın dostu ve akıl hocası Dr. Martin Luther King Jr.’dan sonra en önde gelen yurttaş hakları liderlerinden biri haline geldi. Zamanla SNCC, “Savaşa Gitmeyeceğiz” başlıklı bildiriler dağıtarak, Vietnam Savaşı’nı eleştiren ilk yurttaş hakları hareketi oldu. SNCC’nin bu tutumu, örgüt içinde giderek güçlenen, ülke içindeki ırkçılık ile yurt dışındaki emperyalizm; Amerika’daki özgürlük ve adalet mücadelesi ile Afrika, Asya ve Güney Amerika’yı etkisi altına alan, Malcolm X’in “renkli dalga” adını verdiği kurtuluş hareketleriyle somut bağlar kurmayı amaçlayan bir hareketin yansımasıydı.

Carmichael’ın devrimci bilinci böylesi bir dönemde gelişti. Frantz Fanon'un yazılarından etkilenerek, her türlü kitlesel eylemden korkan veya bunu reddeden bir liderliğe sahip Ulusal Siyahi İnsanların İlerlemesi Derneği (NAACP) gibi Siyahi örgütlerinin reformist yaklaşımını eleştirmeye başladı.[12] Carmichael’ın SNCC kürsüsünden NAACP’ye yönelttiği eleştirilerin önemi, Siyahi kitlelerin “eskinin hukuk temelli ajit-prop yöntemleri”ni terk ettiği bir dönemle örtüşmesinden kaynaklanıyordu. Kitleler, Siyahi halkın artık yozlaşmış olarak gördüğü eski liderliğin üstlenmekten korktuğu türden (altmışlardaki yurttaş hakları hareketinin gerçekleştirdiği) eylemler için harekete geçiyordu.

1941 yılında, Afrikalı-Amerikalı kitleler, Washington’a yürümeye hazırdı ve bu anı bekliyordu. Yürüyüşün organizatörü Randolph’a güveniyorlardı. Ancak Roosevelt yönetiminin baskısı ve NAACP liderliğinin duyduğu korku nedeniyle yürüyüş; Randolph, NAACP’den Walter White ve Sosyalist Parti üyesi Frank Crosworth tarafından iptal edildi. Bu iptal kararı, Afrikalı-Amerikalı kitlelerde bir ihanet duygusu yarattı. Carmichael NAACP'yi eleştirdiğinde, Afrikalı-Amerikalı kitlelerin NAACP liderliğine duyduğu güvensizliği ve “eski kadrolar”ın sivil özgürlükleri elde etmek için gereken kitlesel eylemlere liderlik etme konusundaki yetersizliğini yansıtıyordu. Carmichael, altmışlarda Afrikalı-Amerikalı öncü hareketinin gelişimine katkıda bulunan devrim niteliğinde bir yaklaşım ortaya koydu. 1966 yılına gelindiğinde, hayal kırıklığı süreci başlamıştı. Amerikan demokrasisine ve Yurttaş Hakları Hareketi’nin şiddet karşıtlığı konusundaki sarsılmaz kararlılığına olan inancını yitiren Ture, “Artık dile getirmeye başlayacağımız şey ‘Siyahi Güç’tür” diyerek tavrını ortaya koydu.

Siyahların kendi kaderini tayin hakkını, siyasi güç ve örgütlenme hakkını aciliyetle talep etti. Bu talep, küresel çapta yankı bulan ve geniş kapsamlı sonuçlar doğuran bir çağrıydı. Takip eden yıllarda Avrupa, Karayipler, hatta Yeni Zelanda ile Hindistan gibi uzak coğrafyalar da dâhil olmak üzere, dünyanın çeşitli bölgelerinde “Siyahi Güç” hareketleri ortaya çıktı.

Fakat Ture, bizzat ABD’de çok sert tepkilerle karşılaştı. Peniel Joseph, Stokely: A Life [“Stokely’nin Hayatı”] adlı kitabında, Ture’nin Malcolm X’inkine denk, hatta zaman zaman onu aşan bir politik şöhret düzeyine ulaştığını” belirtir.

Stokely Carmichael, “kurumsal ırkçılık” terimini ilk kez ortaya atan ve dile getiren kişiydi. Bu terimi ilk defa 1967’de yayımlanan Black Power: The Politics of Liberation [“Siyahi Güç: Kurtuluş Politikası”] adlı kitabında kullanmıştı. Kitabında, bireysel ırkçılığın açık doğası gereği genellikle kolayca tespit edilebildiğini, buna karşılık, kurumsal ırkçılığın “daha az belirgin ve daha örtük” karakteri nedeniyle hemen göze çarpmadığını söylüyordu. Kurumsal ırkçılık, “toplumda saygı gören, bu nedenle [bireysel ırkçılığa kıyasla] kamuoyu nezdinde çok daha az kınanan kurumsal güçlerin eylemlerinden” kaynaklanıyordu.

“Beyaz teröristler, bir Siyahi kilisesini bombalayıp beş Siyahi çocuğu öldürdüğünde, bu, toplumun büyük kesimi tarafından geniş çapta kınanan bir bireysel ırkçılık eylemi olarak görülür. Ancak aynı şehirde, misal, Alabama eyaletinin Birmingham şehrinde her yıl 500 Siyahi çocuk yeterli gıda, barınma ve tıbbi bakım eksikliği nedeniyle öldüğünde, binlercesi Siyahi cemaatindeki yoksulluk ve ayrımcılık yüzünden fiziksel, duygusal ve zihinsel yaralar aldığında, işte bu kurumsal ırkçılıktır.”

Siyah bir aile, beyazların yaşadığı bir mahalleye taşındığında taşlanıyor, evleri yakılıyor ya da evden zorla çıkarılıyorsa, bu aile çoğu insanın kınadığı bariz bir bireysel ırkçılık eyleminin kurbanı olmuş demektir. Ancak Siyahileri; gecekondu bölgesinin ağaları, tüccarlar, tefeciler ve ayrımcı emlakçıların gündelik sömürüsüne açık, köhne ve sefil konutlarda hapseden şey, kurumsal ırkçılıktır. Toplumsa ya bu son durumdan habersizmiş gibi davranmakta ya da aslında bu konuda anlamlı bir şeyler yapmaktan aciz kalmaktadır.

Malcolm X ve Martin Luther King Jr.’a düzenlenen suikastların ardından Stokely Carmichael, SNCC’nin büyük kısmının bağlı kaldığı asimilasyoncu mücadele anlayışını reddetti. 1967’de örgütten ayrıldı ve Huey B. Newton liderliğindeki Kara Panter Partisi ile bağ kurdu. Bu dönemde Siyahi özgürlük hareketi içinde bir tür devrimci yeniden canlanma yaşanıyordu. Meşru müdafaa girişimleri ve Siyahların yönetimindeki gıda ve eğitim programları gibi somut ilerlemeler, Kara Panterleri ABD güvenlik kurumlarının, bilhassa FBI’ın Karşı İstihbarat Programı’nın (COINTELPRO) başlıca hedefi haline getirmişti.[13] FBI Direktörü J. Edgar Hoover, çeşitli Afrikalı-Amerikalı örgütlerini birleştirebilecek tehlikeli bir “mesih”in, kurtarıcının ortaya çıkma ihtimaline karşı uyarıda bulunuyor, Stokely Carmichael’ın “gerçek bir tehdit” oluşturacak karizmaya sahip olduğunu öne sürüyordu. Nitekim, Panterlere yönelik baskı önemli ölçüde tırmandı. Fred Hampton, soğukkanlılıkla katledildi; Eldridge Cleaver ve Huey Newton ise tutuklandı. Stokely Carmichael da sürekli taciz ve tehditlere maruz kaldı. Bu durum, onu 1969’da ABD’yi terk edip Gine’ye yerleşmeye mecbur bıraktı.

Carmichael’ın Afrika’ya taşınmasının ardında, herhangi birimizi önemli hayat değişiklikleri ve kararlar almaya iten faktörlerle aynı etkenler yatıyordu. 25-26 yaşlarındayken, SNCC ve KPP bünyesindeki deneyimleri onu şu noktaya getirmişti: “Kendi kaderimizi tayin etme gücüne sahip olmadığımız sürece, Afrika halkı adına hiçbir ilerleme kaydedilemez.” 1968’de Newton'ın doğum günü partisinde yaptığı konuşmada bu düşüncelerini açıkça dile getirdi ve şu soruları sordu: Mücadelemizde Afrika’nın rolü nedir? Çözümümüz kapitalist mi yoksa sosyalist mi? Zihnini meşgul eden düşünceler ve sorular bunlardı.

1967’de Vietnam’ı ziyaret etti ve Ho Chi Minh ile görüştü. Carmichael, Vietnamlı lidere ne yapılması gerektiğini düşündüğünü sorduğunda, Ho Chi Minh şu cevabı verdi: “Sen Afrikalısın; neden Afrika’ya gitmiyorsun?”

Ertesi yıl, Ho Chi Minh’in sözlerinden etkilenen Carmichael, Kvame Nkruma ve Seku Ture ile görüşmek umuduyla, Gine-Konakri’ye gitti. Nkruma, 1968 yılında Gine’de eş başkan sıfatıyla görev yapıyordu. 1966’da Gana devlet başkanlığı görevinden zorla uzaklaştırılmış olan Nkruma’nın Gine’deki rolü, Afrika’nın birliği idealini savunmaya ve yaymaya devam etmekti.

Pan-Afrika Kongreleri’nin kurucusu Dr. William Du Bois’un eşi Shirley Grahame-Du Bois’un aracılığıyla Nkruma, genç Stockley’yi kabul etti ve ona üç yıl önce Malcolm X’e yönelttiği soruyu sordu: “Gine’de kalıp sekreterim olarak çalışmak ve Pan-Afrika programını hayata geçirmeme yardımcı olmak ister misin?” Stockley, Nkruma’nın ölümünden sonra yayımlanan ve Afrika devriminin nasıl gerçekleştirileceğine dair düşüncelerindeki önemli değişimi açıkça ortaya koyan A Manual of Revolutionary Warfare [“Devrimci Savaşın El Kitabı”] adlı eserini okuduktan sonra bu teklifi kabul etti. Nkruma, Afrikalı devrimcileri Pan-Afrika Devrimci Partisi (P-APRP) adlı bir Pan-Afrika siyasi partisi çatısı altında birleştirecek bir strateji geliştirdi. Bu hedefe ulaşmanın yolu, Pan-Afrika Siyasi Koordinasyon Komitesi (P-ACPC) ile Afrika devriminin silahlı aşamasına öncülük edecek olan Pan-Afrika Devrimci Ordusu’nun (P-APRA) kurulmasıydı.

Stockley, kitabın tamamını bir gecede okuduktan sonra, Nkruma, ondan bu süreci Afrika diasporası içinde inşa etme yönünde çalışmasını istedi. Nkruma’nın ayrıca Amílcar Cabral ile ilgili başka görevleri de vardı; Seku Ture, Cabral’a Gine-Bissau’nun Bağımsızlığı için Afrika Partisi’ni (PAIGC) kurması amacıyla Gine’de bir eğitim üssü sağlamıştı. PAIGC, Nkruma’nın Gine ve Gine-Bissau Halkları Afrika-Amerikan Konfederasyonu (A-ACPC) ile Afrika-Amerika Halkları Reform Partisi’ne (A-APRP) katılmasını öngördüğü Afrika partilerinden biriydi.

Stockley, Cabral, Nkruma ve diğer isimler, A-APRP’ye katılmak üzere çağrılan ilk çalışma ve inceleme grubunu oluşturdular. Carmichael, Gine’deki seyahati sırasında halkın alçakgönüllülüğü ve misafirperverliğinin yanı sıra, kendisini büyüleyen geleneksel danslardan da epey etkilendi. Eşi Güney Afrikalı şarkıcı Miriam Makeba, balafon ve kora gibi yerel çalgıların ezgilerini şarkılarına dâhil etti. Yemyeşil manzaralar ve Ture’nin “Afrikalı insanlığı” olarak adlandırdığı kavram üzerlerinde derin bir iz bırakmış; bu da onları Fouta Djallon dağlarındaki verimli bir vadide bir ev inşa etmeye yöneltmişti. Ancak Gine’deki yaşamlarının henüz birinci yılında, Carmichael üzerinde silinmez bir iz bırakacak çok önemli bir olay meydana geldi.

Eşi Makeba ile birlikte Konakri’deki deniz kenarı evlerinde yatmak üzere hazırlanırlarken silah sesleri duydular ve gemilerden inen adamların kumsalda hareket ettiğini hissettiler. Bir darbe girişiminden şüphelenerek, endişe içinde radyodan gelecek haberleri beklemeye başladılar. Söz konusu olay, Portekiz’in ülkeye yönelik askeri işgaliydi; saat 04.00’te evlerinden ayrılarak Tanzanya büyükelçisinin konutuna doğru yola çıktılar.

Çatışmalar, işgalin hedeflerinden biri olan ve komşu Gine-Bissau’daki Portekiz yönetimine karşı bağımsızlık hareketini Konakri’den yöneten Amílcar Cabral’ın Gine ve Yeşil Burun Adaları’nın Bağımsızlığı için Afrika Partisi’nin (PAIGC) karargâhına ateş açılmasıyla şiddetlendi. Kadın-erkek herkes, ülkelerini işgale karşı savunmak için sokaklara döküldü, Seku Ture, vatandaşları işgalcilere karşı savaşmaya çağırdı. Öfkeli kalabalıklar, bazıları halk arasına yeniden karışmaya çalışan muhalifler olan şüpheli isyancıların peşine düştü. Yedi gün süren bir insan avının ardından Gine halkı, zafer kazandı ve Portekiz saldırısını püskürttü. Sonraki yıllarda Gine’yi istikrarsızlaştırmaya yönelik çok sayıda girişime tanıklık edildi. İlerleyen süreçte Fransız istihbarat servisi (Service de Documentation Extérieure et de Contre-Espionnage -SDEC) başkanı Maurice Robert, Seku Ture’nin iktidarı döneminde “ülkede istikrarsızlık ortamı yaratmak” amacıyla Gineli muhalifleri eğittiklerini itiraf etti. Robert, 2004 yılında verdiği bir röportajda şunları söyledi: “Seku Ture rejimini istikrarsızlaştırmamız, zayıflatıp gözden düşürmemiz ve muhalefetin yönetimi devralmasını kolaylaştırmamız gerekiyordu.” Kendisini neredeyse öldürecek olan bıçaklı bir saldırganı bertaraf ettikten, özellikle Konakri’de Amílcar Cabral’a düzenlenen suikasta tanık olduktan sonra Carmichael, kendisi gibi sömürgecilik karşıtı eylemcileri bekleyen akıbeti anladı.

Frantz Fanon’un eserlerinden etkilenen Kvame Ture, Seku Ture rejimi tarafından gerçekleştirilen tasfiyeleri, “yan hasar”a yol açsa bile, devrimci şiddetin meşru biçimleri olarak yorumladı. Gine, pek çok açıdan, onun siyasetinin merkezinde yer alan, bir yanda emperyalizm, yeni sömürgecilik ve beyaz üstünlükçülüğüne ait güçlerin diğer yanda Pan-Afrikanizm, Siyahi Güç ve anti-emperyalizm güçlerinin durduğu varoluş mücadelesinin somut bir tezahürü haline geldi. Onun için yalnızca iki seçenek vardı: Ya devrimin yanındaydınız ya da ona karşı.

Ture, tasfiye kurbanlarının ailelerinin yaşadığı zorlukları, her ne kadar bu destek çoğu zaman sağlanamasa da bazı durumlarda onlara maddi destek verilmesi gerekliliğini bizzat kabul ediyordu.

O zamana kadar bilinen adıyla Stokely Carmichael, 1979 yılında ismini Kvame Ture olarak değiştirdi. 1983’te İngiltere'ye yaptığı ziyaret, orada yaşayan Afrika kökenli topluluk üzerinde derin bir etki yarattı. Ziyaret, ne yazık ki birkaç yıl önce hayatını kaybeden Lester Lewis liderliğindeki Hackney Siyahiler Derneği tarafından organize edilmişti. Turne kapsamında Liverpool, Wolverhampton, Manchester, Maidstone, Derby, Nottingham, Leicester, Birmingham ve Londra’ya ziyaretler gerçekleştirildi. Bu turnenin başarısı, Kvame’nin İngiltere’ye geri dönüp orada AAPRP'yi (Afrikalı Tüm Halkların Devrimci Partisi) kurma kararı almasını sağladı; ancak Muhafazakâr hükümet, onun ülkeye tekrar girişini yasakladı.

Bu dönemde Kvame Ture, hem kıta genelinde hem de dünya çapında kurtuluş örgütleriyle kayda değer bağlar kurdu. Bu sayede yerel Afrika topluluklarının sömürgeciliğe, ırk ayrımcısı rejime ve diktatörlüklere karşı yürüttüğü mücadeleleri anlatabileceği küresel platformlar oluşturdu ve bu mücadelelerin uluslararasılaşmasına katkıda bulundu. Kvame’nin 1983’teki ziyaretinin ardından İngiltere’ye girişi yasaklandığında, AAPRP; ANC, PAC/A, AZAPO, PAIGC, EPLF ve Amerikan Yerlileri Hareketi (AIM) dâhil olmak üzere çeşitli örgütlere kürsü platform sağlama imkânı buldu. Ayrıca İrlandalı Cumhuriyetçiler (Wolfton), Filistin Kurtuluş Örgütü (Filistinliler) ve Küba halkına uygulanan ambargo konularında da faaliyetler yürüttü.

1984 yılında Seku Ture aniden hayatını kaybetti. Bunu, günler sonra Albay Lansana Conté liderliğinde gerçekleşen bir askeri darbe izledi. İktidardaki parti (PDG) yasaklandı, merkez komitesinin yüzde 90’ı tutuklandı. Yeni bir eşi ve henüz bebek olan bir oğlu bulunan Ture, hayati bir tehlike altındaydı. Ancak Gine’de kalma kararı, onun orada yalnızca Nkruma veya Seku Ture vesilesiyle bulunmadığını; aynı zamanda Afrika devrimine gönülden bağlı olduğunu, hiçbir devlet ayrıcalığı olmaksızın, Afrika birliği için mücadele etmeye hazır olduğunu ortaya koyuyordu. Ture, zorlu bir mücadeleyle karşı karşıyaydı; fakat kalma kararı, onu Gine halkının gözünde sevilen bir figür haline getirdi. Tüm risklere rağmen Ture, PDG’yi yeniden yapılandırmak için gizlice çalışmaya başladı. Hatıratında şunları söylüyor: “Avlanmak ve baskı görmek zordu. Üstelik bu kez beyaz ırkçılardan değil, gerici siyahi kuklalardan görüyorduk”.

Ağustos 1986’da tutuklanıp hapse atılması uluslararası bir kampanyayı tetikledi, Pan-Afrika Devrimci Partisi (P-APRP) ağlarını hızla harekete geçirdi. Protestocular ayrıca Washington’daki Gine büyükelçiliği önünde ve Siyahi belediye başkanlarının evlerinde oturma eylemleri düzenlediler. Filistin Kurtuluş Örgütü ve Kübalılar, duruma müdahale etmeye çalışırken, yurttaş hakları savunucusu Jesse Jackson ve Büyükelçi Andrew Young, onun serbest bırakılması için yoğun lobi faaliyetleri yürüttüler. Dört gün sonra Ture yeniden özgürlüğüne kavuştu. Gine, yüzünü Batı’ya döndü. Bu durum, beraberinde çok ihtiyaç duyulan yatırımları getirse de, yolsuzluk, yoksulluk ve işsizlikte de keskin bir artışa yol açtı.

1990 yılında Fransa, ülkeye ekonomik liberalleşme ve çok partili siyaset dayattı. Talimata uyulmaması durumunda yardımları keseceği tehdidinde bulundu. Ture ve Konde, 1993 yılında partinin yeniden canlanmasına öncülük ettiler. Ture, partinin merkez komitesine girdi. Küba büyükelçiliği irtibat sorumlusu görevini üstlendi. O dönemde Gine’de yaşayan ve PDG’nin gençlik kanadının kurucularından olan Seku Mbake’nin anılarına göre Ture, mahalle mahalle dolaşarak çalışma ve eğitim grupları oluşturuyor, “PDG programını kitlelere yayıyordu.”

1996 yılında, kendisi ABD’deyken PDG Devlet Başkanı Lansana Konte rejimiyle siyasi bir ittifak kurdu. Ture, bunu bir ihanet ve devrimci hedeflerinden bir sapma olarak gördü. “Neoliberalizmin Afrika halkının hayallerini yerle bir edeceğini, askeri diktatörlüklerin kıtada bu ideolojinin en iyi temsilcileri olacağını” söyledi etti. O, bu durumu Sovyetler Birliği’nin çöküşünün süregelen etkilerine bağladı. Her ne kadar “ehven-i şer” olarak görse de Sovyetler’in varlığıyla Siyahi dünyada kol gezen yeni sömürgeciliğe ve emperyalizme karşı bir siper işlevi gördüğünü düşünüyordu.

Kvame Ture, SNCC ve Kara Panter Partisi bünyesinde yürüttüğü çalışmaların en yüce ifadesinin Afrika’nın birliği olduğunu fark ettiği uzun devrimci yolculuğunun ardından 1998 yılında hayata veda etti. Kvame’nin uğruna yaşadığı ve uğruna öldüğü tek şey özgürlüktü. O özgürlüğü elde etmek için net bir yol haritası çizmiş, nihai hedefi olan Afrika’nın bilimsel sosyalizm temelinde tam özgürlüğüne kavuşması ve birleşmesi uğruna yorulmaksızın çalışmıştı.

Kvame Ture, kendini sosyalizme adamış bir kişiydi ve Afrika kültürünün temelindeki ilkeler ile sosyalizm arasında hiçbir çelişki olmadığını açıkça ortaya koymuştu. 1968’de Gine’nin Konakri kentinde kurulan ilk A-APRP çalışma grubundan 2022’ye gelindiğinde, A-APRP artık dünya geneline yayılmış durumda. Bugün, pek çok yerde A-APRP şubeleri faaliyet yürütüyor, örgütleniyor. O, artık salt bir vizyon değil, gerçeklik.

Eylül 2018’de A-APRP’nin 50. yıl dönümü kutlamalarına katıldığımda buna bizzat tanık oldum. Etkinlikte; Gine-Bissau’daki Gine ve Yeşil Burun Adaları’nın Bağımsızlığı İçin Afrika Partisi’nden (PAIGC) bir heyet (Gine Kadınlar Birliği [UDEMU] ve Amilcar Cabral Afrika Gençlik Örgütü yöneticileri ile birlikte), Nijerya’daki Amilcar Cabral İdeoloji Enstitüsü’nden bir heyet ve Azanya Halk Kongresi’nden (Güney Afrika) bir başka heyet hazır bulunuyordu. Pan-Afrika Devrimci Partisi’ni tanıtmak için çalışan Azanya Halk Örgütü ve diğer birçok Afrikalı devrimci örgüt de katılımcılar arasındaydı.

Bugün Kvame Ture’nin arşivi, hayatının son on yılını geçirdiği mahallenin çok uzağında olmayan bir apartman dairesinde muhafaza edilmektedir. Kutular; gazete kupürleri, belgeler, mektuplar ve kendisine gönderilen yazışmalarla dolup taşmaktadır.

Ture, kendisine yazan herkese cevap vermekten asla imtina etmemiştir. Bu dairede ayrıca Ture’nin çok okuyan biri olduğunu da görüyorsunuz. Ahşap raflarda Eduardo Galeano ve Walter Rodney’den Frantz Fanon ve C.L.R. James’in eserlerine kadar uzanan; ekonomi politik, tarih, felsefe ve devrimci edebiyat üzerine sayısız kitaba rastlıyorsunuz.

Carmichael’ın altmışlarda yurttaş haklar mücadelesi verdiği Afrikalı-Amerikalı cemaati, homojen bir toplumsal sınıf değildi. Bu, ideolojik çatışmalar içinde farklı ve zaman zaman birbiriyle çelişen sosyo-politik ittifaklar ortaya koyan, çeşitlilik gösteren bir topluluktu. Carmichael ya da Kvame Ture, Afrika’nın birliği ve sosyalizmin kol kola girdiği müşterek mücadelenin bir ürünüydü.

Crespo Diallo
28 Eylül 2023
Kaynak

Dipnotlar:
[1] Fransızca adıyla Front de libération nationale (“Ulusal Kurtuluş Cephesi”) olarak bilinen FLN, Cezayir’de bağımsızlık öncesinde Ulusal Kurtuluş Ordusu’nun siyasi kanadı olarak faaliyet gösteren sosyalist bir siyasi partiydi. Parti, 1,5 milyondan fazla Cezayirlinin şehit düştüğü, Cezayir halkının Fransız sömürgeciliğinden bağımsızlık kazanmak için birleştiği Bağımsızlık Savaşı’nın patlak verdiği tarih olan 1 Kasım 1954’ten önce, faaliyetlerine gizlice başlamıştı.

[2] Gine Demokratik Partisi (PDG), Haziran 1947’de Afrika Demokratik Birliği’nin bir kolu olarak kurulan, Gine’deki bir siyasi partiydi. Parti, 19 Ekim 1958’de bağlarını kopardı ve Fransa’ya karşı yürütülen bağımsızlık hareketine öncülük etti.

[3] Portekizce adıyla Partido Africano para a Independência da Guiné e Cabo Verde (Gine ve Yeşil Burun Adaları’nın Bağımsızlığı için Afrika Partisi) olarak bilinen PAIGC, Gine-Bissau’da faaliyet gösteren bir siyasi partiydi. Başta Portekiz’den bağımsızlık için barışçıl bir kampanya yürütmek amacıyla kurulan parti, altmışlarda ve Portekiz sömürgeciliğinin sona ermesine doğru silahlı mücadeleye yöneldi. Parti, doksanların başında çok partili demokrasiye geçilene dek varlığını sürdüren tek partili bir sosyalist devlet yapısı kurdu.

[4] Kamerun Halkları Birliği (UPC), 10 Nisan 1947’de kurulan ve Fransız sömürgeciliği ile yerel diktatörlüklere karşı çetin bir mücadele yürüten Kamerunlu bir siyasi partidir.

[5] Afrika Ulusal Kongresi (ANC), Mayıs 1994’te ırk ayrımcısı rejimin sona ermesinden bu yana Güney Afrika’da iktidarda olan siyasi partidir; Azanya Pan-Afrikanist Kongresi (PAC/A) ise ANC’den ayrıldıktan sonra 1959 yılında kurulmuştur; altmışların ortalarında Güney Afrika’da ortaya çıkan Siyahi Bilinç Hareketi (BCM) ve 1978’de Güney Afrika’da kurulan bir kurtuluş hareketi ve siyasi parti olan Azanya Halk Örgütü (AZAPO).

[6] Angola’nın Bağımsızlığı İçin Halk Hareketi–İşçi Partisi (MPLA); Portekizce adıyla Movimento Popular de Libertação de Angola-Partido do Trabalho, 1956 yılında Angola’da kurulan bir siyasi partidir. Parti, Angola’nın 1975’te Portekiz’den bağımsızlığını kazanmasından bu yana ülkeyi yönetmektedir. MPLA, 1961’den ülkenin bağımsızlığına kavuştuğu tarihe kadar Portekiz sömürgeciliğine karşı yürütülen bağımsızlık savaşında yer almıştır. Bağımsızlık sonrasında parti, 1975’te başlayıp 2002’de sona eren ve UNITA ile FELD’e (Angola Kurtuluş Cephesi) karşı yürütülen Angola İç Savaşı’nın taraflarından biri olmuştur.

[7] Mozambik Kurtuluş Cephesi (FRELIMO): Mozambik’te Portekiz sömürgeciliğine karşı silahlı mücadele yürüten parti. 1962 yılında MANU, UDENAMO ve UNAMI'nin birleşmesiyle kurulmuştur.

[8] SWAPO (Güney Batı Afrika Halk Örgütü), başlangıçta Marksist eğilimli bir sendika iken daha sonra silahlı mücadele hareketine ve ülkenin 1990’da bağımsızlığını kazanmasının ardından siyasi bir partiye dönüşen Namibyalı bir örgüttür.

[9] ZANU-PF (Zimbabve Afrika Ulusal Birliği – Yurtsever Cephe), 22 Aralık 1987’de kurulan Zimbabveli bir siyasi partidir.

[10] Eritre Halk Kurtuluş Cephesi (EPLF), Eritre’nin Etiyopya’dan bağımsızlığı için savaşan silahlı bir örgüttü. 1970 yılında Eritre Kurtuluş Cephesi’nden ayrılan solcu bir grup olarak ortaya çıkmıştır. Eritre’nin 1994’te bağımsızlığını kazanmasının ardından örgüt, Isaias Afwerki liderliğindeki iktidar partisi olan Demokrasi ve Adalet İçin Halk Cephesi’ne (PFDJ) dönüşmüştür. [11] Bağımsızlık ve Sosyalizm İçin Halkın Demokratik Örgütü (PDOIS), 31 Temmuz 1986’da kurulmuştur. Örgüt, daha önceki bir grup olan Gambiya’da Yeni Sömürgeciliğe ve Kapitalizme Karşı Bağımsızlık İçin Halk Hareketi’nden (PMINCC) doğmuştur.

[12] Ulusal Siyahi İnsanların İlerlemesi Derneği (NAACP), ABD’deki Afrikalı-Amerikalılara yönelik olarak kurulmuş bir yurttaş hakları örgütüdür. Örgüt; Moorfield Story, Mary White Ovington ve Du Bois tarafından 1909 yılında kurulmuştur. Örgütün misyonu, tüm ırklar için siyasi, eğitsel, sosyal ve ekonomik eşitliği sağlamak ve ırk ayrımcılığını ortadan kaldırmaktır.

[13] Cointelpro Projesi: Soğuk Savaş döneminde ABD Federal Soruşturma Bürosu (FBI) tarafından ülkedeki muhalif örgüt ve hareketleri izlemek, bunlara sızmak, haklarında soruşturma yürütmek ve itibarsızlaştırmak amacıyla gerçekleştirilen bir dizi gizli ve zaman zaman yasa dışı operasyon. FBI kayıtları; Cointelpro Projesi’nin, büro tarafından “yıkıcı” olarak nitelendirilen örgüt ve şahısları hedef aldığını göstermektedir. Bu hedef kitle; ABD Komünist Partisi üyelerini, ABD’nin Vietnam Savaşı’na müdahil olmasına karşı çıkan örgütleri, yurttaş hakları veya “Siyahi Güç” hareketi mensuplarını (Martin Luther King Jr., İslam Milleti ve Kara Panter Partisi’ni), ayrıca çevre, hayvan hakları ve yerli halk hareketlerini, Porto Rikolu bağımsızlık gruplarını ve “Yeni Sol” hareketinin parçası olan örgütleri kapsamaktaydı.

14 Kasım 2026

Epistemolojik Kopuş



Önceki bölümde yer alan ideoloji tanımının ardından, şimdi sormamız gereken soru şudur: İdeoloji nasıl işler?

Althusser’e göre ideoloji, her zaman bilimlerin karşısında, onlara zıt bir biçimde işler. Fransız epistemolog Gaston Bachelard’dan esinlenen Althusser, ilk olarak Marx’ın çalışmalarını dönemlere ayırmak için kullandığı “epistemolojik kopuş” kavramından yararlanır. Bir bilim felsefecisi olan Gaston Bachelard’ın Bilimsel Zihnin Oluşumu adlı eseri, Althusser’in de dâhil olduğu savaş sonrası Fransız epistemologlar kuşağı üzerinde büyük bir etki yaratmıştır.

Bachelard’a göre bilimsel bilgi, engeller temelinde anlaşılmalı, ortaya konmalıdır. Bilimsel bilgi, (yaygın) kanaatlerin tamamen zıddıdır, çünkü “kanaatler üzerine hiçbir şey inşa edilemez: işe önce onları yıkarak başlamak gerekir.”[1]

Bilimsel bilgi bağlamında kanaatler, aşılması gereken ilk engeldir. Başka bir deyişle bilimsel zihin, tam olarak kavrayamadığımız nesneler hakkında kanaat sahibi olmak gibi, kanaatlerle herhangi bir uzlaşmaya girilmesine izin vermez. Zira “bilimsel bir zihin için her bilgi, bir soruya verilmiş cevaptır. Eğer ortada bir soru yoksa, bilimsel bir bilgi de olamaz.”[2] Bu anlamda, bilimsel bilgi açısından genel bilgi ya da genel kanaat bir engel teşkil eder. Diğer bir deyişle Bachelard’a göre, bilimsel düşüncenin gerçekten bilimsel olabilmesi için, çeşitli epistemolojik engellerden oluşan aşamalardan geçmesi gerekir. Yani epistemolojik engel, bilimi (veya bilimsel bilgiyi) bilim öncesi geçmişinden ayıran kopuş momentidir.

Peki, Althusser bu kavramı nasıl yorumladı? Althusser bu kavramı, Marx’ın “ideolojik” dönemi ile “bilimsel” dönemini birbirinden ayırmak, başka bir deyişle, “idealist-ideolojik” Marx ile (özellikle Kapital’deki) “bilimsel” Marx arasında bir ayrım yapmak için kullanmıştır. Bu da Althusser’in “ideoloji eleştirisi”nin temelini oluşturur. Althusser, Marx’ın külliyatında epistemolojik bir kopuşun olup olmadığını, eğer varsa, bu kopuşun tam olarak nerede gerçekleştiğini sorgulayarak işe başlar. Şöyle der:

“Marx’ın bizzat bu kopuşu doğruladığı ve 1845 yılına, Alman İdeolojisi dönemine yerleştirdiği alıntı (‘eski felsefi vicdanımızla hesaplaşmaya karar verdik’), söz konusu kopuşun varlığına dair bir kanıt ya da yerinin tanımı olarak değil, incelenmesi, yanlışlanması veya doğrulanması gereken bir beyan olarak ele alınmalıdır.”[3]

Althusser’in yaklaşımına göre, bu kopuşun yerini bizzat Marx, kendi yaşamı boyunca yayımlanmamış olan Alman İdeolojisi adlı eserinde belirlemiştir. Ancak Althusser’e göre Feuerbach Üzerine Tezler, “bu kopuşun başlangıç sınırını; yeni teorik bilincin, eski bilinç ve eski dil içinde, yani zorunlu olarak muğlak ve dengesiz kavramlar biçiminde kendini göstermeye başladığı noktayı” işaret eder.[4]

Bu bağlamda, Marx’ın çalışmalarındaki epistemolojik kopuş Feuerbach Üzerine Tezler ile başlamış, Alman İdeolojisi ile hayata geçirilmiştir.[5] Peki, Marx’ın külliyatındaki “epistemolojik kopuş” gerçekte ne anlama gelir? Bu noktada, Althusser’den daha uzun bir alıntı yapmak yerinde olacaktır:

“Bu ‘epistemolojik kopuş’, birbirinden farklı iki teorik disiplini eş zamanlı olarak ilgilendirir. Marx, tarih teorisini (tarihsel materyalizm) kurarken, aynı zamanda eski ideolojik felsefesiyle bağını koparmış ve yeni bir felsefe (diyalektik materyalizm) inşa etmiştir. Tek bir kopuşla gerçekleşen bu ikili temellendirmeyi ifade etmek için, geleneksel olarak kabul görmüş terminolojiyi (tarihsel materyalizm, diyalektik materyalizm) bilinçli bir şekilde kullanıyorum. Ayrıca, bu istisnai durumun beraberinde getirdiği iki önemli soruna da işaret etmeliyim.

Elbette, yeni bir felsefenin doğuşu yeni bir bilimin ki bu bilim tarihin bilimidir, kuruluşuyla eş zamanlıysa, çok kritik bir teorik sorun ortaya çıkar: Tarihin bilimsel teorisinin kurulması, hangi ilkesel zorunluluk gereği, felsefede teorik bir devrimi de kendiliğinden beraberinde getirmelidir? Bu durum, aynı zamanda önemli bir pratik sonucu da beraberinde getirir: Yeni felsefe, yeni bilimin içinde yalnızca örtük bir biçimde var olduğundan, kendisini bu bilimle karıştırma eğilimi gösterebilir. Alman İdeolojisi, felsefeyi, daha önce belirttiğimiz gibi, bilimin silik bir gölgesine, hatta pozitivizmin boş bir genelliğine indirgeyerek bu karışıklığı meşrulaştırır. Bu pratik sonuç, Marksist felsefenin kökenlerinden günümüze uzanan dikkat çekici tarihini anlamak için anahtarlardan biridir.”[6]

Althusser, Marx’ın külliyatındaki kopuşa işaret etmekte haklıdır; ancak gözden kaçırdığı nokta, bilim ile ideoloji arasındaki ayrımın bizzat kendisinin, son tahlilde, tipik bir ideolojik duruş olduğudur. Althusser’in göremediği şey, söz konusu kopuşa yol açan ve bizzat Hegel’den esinlenen eğilimin kendisidir. Başka bir deyişle, Marx’ın ekonomi politik eleştirisi ya da daha kesin bir ifadeyle, Kapital’i ancak Marx’ın Hegel’in Mantık Bilimi’ni yeniden okumasından sonra kaleme alınabilirdi.

Bu anlamda bir “epistemolojik kopuş” gerçekleşmiştir; ancak bu kopuş, Althusser’in düşündüğünün tam tersi nedenlerle meydana gelmiştir. Buradan hareketle, öne sürmek istediğim tezi şöyle formüle edebilirim: Evet, Marx’ın çalışmalarında bir “epistemolojik kopuş” vardır; fakat bu kopuş, son tahlilde, onun “ekonomi politik eleştirisini” kavramsallaştırmasına imkân sağlayan bir kırılmadır.

Althusser, Marx’ın Kapital’de kullandığı “bilim” kavramının Darwin’den ve fizikten geldiğini varsaymış olsa da, bu kavram, aslında Hegel’in Mantık Bilimi’nde kullandığı bilim anlayışıyla çok daha iyi açıklanabilir. Hegel, Mantık Bilimi’ne, bilimsel bir araştırmanın yalnızca bir öz ve bir varlık dâhil hiçbir şeyi önceden varsaymayan bir süreç olmadığını; aksine, ortaya konan şeyle birlikte gelen ön kabulleri, yani onun “ontolojik taahhütlerini” inceleyen bir süreç olduğunu belirterek başlar. Marx’ın Kapital’de yaptığı tam olarak budur: Analiz etmeye çalıştığı nesneyi tarafsız bir gözlemci olarak inceleyen bir fizikçi ya da biyologu taklit etmek yerine, Kapital mantığının bizzat ortaya koyduğu ön kabulleri çözümlemektedir. Marx’ın kendine has bilim anlayışı, metaya kendi hikâyesini anlatma imkânı tanıyan bir bilimdir. Galile’den bu yana gezegenlerin “dilsiz” olmasını şart koşan bilim anlayışından ise bütünüyle farklıdır.

Şimdi, Althusser’in bu kavramı nasıl kullandığını daha yakından inceleyelim. Balibar’ın belirttiği gibi: “Bana öyle geliyor ki, gerçekte bu, Althusser’in 1960 ile 1965 yılları arasında ortaya koyduğu özgün bir kavramdır. Bachelard’a kuşkusuz ‘bir şeyler’ borçlu olan ve bazı ortak felsefi ön kabullere dayanan, ancak aslında bambaşka bir nesneye sahip olan ve tamamen farklı bir araştırma alanı açan bir kavramdır.”[7]

Nitekim Kapital, “Marx’ın değerlendirilmesine aracılık etmesi gereken” eserdir ve Althusser’in en çok çaba sarf ettiği çalışma da budur: O, Marx’ın “bilimsel eseri”ni özellikle de Kapital’ini kendi (Althusser’in) bilimsel projesine en uygun düşecek felsefi tezlerle buluşturmak niyetindedir. Bu girişimde Althusser’in görevi, “Marx’ın Kapital’de yazdıklarıyla en iyi örtüşen felsefe türünü belirlemek”ti[8], bu da bir “Marksist felsefe”yle değil, “Marksizm için bir felsefe”yle sonuçlanacaktı. İşte, felsefe alanında Marksist olmanın zorluğuna dair o meşhur ifadesinin kökeni de buradadır. Sonuç olarak, Marksizm için bir felsefe inşa etmenin olası yollarından biri, ideoloji eleştirisinden geçer. Burada sorulması gereken mantıksal soru şudur: Althusser’e göre felsefenin işlevi nedir?

Felsefenin temel görevi, bilimsel pratik ile ideolojik önermeler arasına sınır çizgileri çekmektir. Felsefe, bilimler ve ideolojilerle olan ikili ilişkisi üzerinden tanımlanır. Bu bağlamda felsefe, düşünceyi bölen bir etkinliktir. Düşünce alanı içinde sınırları, ayrımları ve bölünmeleri düşünür. Dolayısıyla felsefe, müdahale ettiği sorunların bizzat kendilerinin “doğru” bir biçimde formüle edilmesinin önünü açmaya katkıda bulunan tezler ortaya koyarak müdahaleci bir rol üstlenir.

Althusser’e göre felsefe, (birer duruş olarak anlaşılması gereken) tezler öne sürerek felsefi kategoriler üretir. Althusser, felsefeyi “son tahlilde, teori alanındaki sınıf mücadelesi” olarak tanımladığında oldukça kesin bir ifade kullanır: Felsefe; maddeye, bedenlere ya da doğrudan sınıf mücadelesine değil, teori alanına müdahale ederek işlev görür. Bu müdahale, teorik etkiler uyandırır veya üretir. Başka bir deyişle, “felsefenin muamması; müdahale ettiği gerçeklik (bilimler alanı + teorik ideolojiler + felsefe) ile bu müdahalenin ortaya çıkardığı sonuç (bilimsel olan ile ideolojik olan arasındaki ayrım) arasındaki farkta gizlidir.” Bu kaçınılmaz sonuç, onun “felsefe-etkisi” olarak adlandırdığı şeydir: Bu anlamda felsefe ne bilimleri ne de siyaseti düşünür.

Felsefe işlev itibarıyla “bilimleri kendine köle etmek yerine onlara hizmet etmelidir.” Bunu Badiou’nün terminolojisiyle ifade etmek gerekirse, felsefenin görevi, sınıf mücadelesinin yol açtığı olayların sonuçlarını dile getirmek ve eleştirmektir.

Bu nedenle, son tahlilde felsefede olan her şeyin “sadece teoride politik sonuçları değil, aynı zamanda politikada da, politik sınıf mücadelesinde politik sonuçları vardır”[9]

Bütün bunları dikkate alarak, iki farklı gerçekliğe (bilimsel ve ideolojik) müdahale içseldir ve felsefe etkileri kendi içlerinde değişiklikler üretir. Bu temelde, Althusser’in ideoloji eleştirisi teorisini nasıl düşünmeliyiz?

Burada, bir bakıma, ideoloji eleştirisi teorisinin tamamının bu tezin hizmetinde olduğunu savunmak istiyorum; bu tez, Marksizmi yeniden düşünme fikrinde, onu doğru olduğunu kanıtlamanın, tamamlamanın ve Marksizmi yeniden okuma projesiyle uyumlu hale getirmenin bir aracı olarak tasarlanmıştır.

Felsefedeki tüm Marksist girişim, bilim ile ideoloji arasında ayrım yapma ihtimalini merkez alır. Bu ayrım, sadece gerçekliklerini değil, aynı zamanda Marx’ın kendi çalışmalarını da keser. Bu tez, Althusser’i şu sonuca götürmüştür: “Marx, bir tarih teorisi ve ideoloji ile bilim arasındaki tarihsel ayrımın bir felsefesini kurmadan Marx olamazdı.”[10] Bu bağlamda benim iddiam şu. Althusser'in felsefi Marx’ı felsefi olarak okuma projesi “ideoloji eleştirisi” anlayışı üzerine kurulu.

Agon Hamza

Dipnotlar:
1. Bachelard 2002, s. 25.

2. A.g.e.

3. Althusser 2005, s. 32.

4. A.g.e., s. 33.

5. Her ne kadar Marx’ın asarında “epistemolojik kopuş”un olduğu konusunda bir uzlaşma varmış gibi görünse de birçok yazar kopuşun tam nerede yaşandığı konusunda bir anlaşmazlık içindedir. Moishe Postone’a göre, “epistemolojik kopuş çok sonra, Marx politik eleştirisi için Hegel’in Mantık Bilimi eserine geri döndüğü vakit gerçekleşmiştir.

6. A.g.e., s. 33–34.

7. Balibar 1978, s. 208.

8. Althusser 2006, s. 258.

9. Althusser 1976, s. 38.

10. Althusser ve Balibar 2009, s. 17.