17 Kasım 2026

,

Necati Sıtkı

Tam adı Muhammed Necati ibn Bekir Sıtkı Emini idi.

15 Mayıs 1905’te Kudüs’te doğdu.

Türkçe öğretmeni olan babası Bekir Sıtkı Makdisi, güzel sanatlara, özellikle müzik ve tiyatroya düşkün bir isimdi.

Annesi Nazire Murad da Kudüslüydü.

Önce Salihiyye Okulu’nda, ardından Raşidiyye, Meymuniye ve Kudüs’teki Sultanlık Ofisi'nde eğitim gördü.

On dört yaşındayken babasıyla birlikte Hicaz’a gitti. Babası, Vehhabilere karşı savaşan Prens Faysal ibn Hüseyni’nin ordusunda yer aldı. Hicaz’da, Cidde, Mekke, Medine ve Taif’te kaldı.

Seferden sonra babasıyla birlikte Suriye’ye döndü, ardından onunla birlikte Kahire’ye taşındı. Necati Sıtkı, hatıratında babasının kendisini şehirde bulunan Rihani Tiyatrosu ile Sindikis Tiyatrosu’na götürdüğünden bahseder.

Babasıyla birlikte Filistin’e döndü ve 1924 yılının sonlarına kadar Kudüs’teki Posta ve Telgraf Dairesi’nde çalıştı. Orada geçirdiği süre zarfında komünist hareketle tanıştı, harekete örgütlendi. Hatırat tam da bu noktada başlıyor, 1924’ten 1939’a kadar olan dönemi kapsıyor. Bu dönem şu türden önemli aşamalardan oluşuyor:

Komünist hareketin temsilcisi olarak Moskova’ya giden Necati Sıtkı, 1921 yılında Sovyetler Birliği’ne bağlı doğu cumhuriyetlerinden ve sömürge yönetimi altındaki diğer Doğu ülkelerinden öğrenciler eğitim görsün diye kurulmuş olan KUTV’da eğitim gördü.

Üç yıl sonra eğitimini tamamladı. Eğitimin sonunda “Birlikçi Devrimden Ulusal Blok Dönemine Arap Ulusal Hareketi” başlıklı tezini sundu.

1929’da Filistin'e dönen Necati Sıtkı, Filistin Komünist Partisi içinde aktif olarak yürütmeye başladı. Hatırat, bu dönemi ve sorunlarını, ayrıca gizli siyasi çalışmaların koşullarını ayrıntılı olarak ele almaktadır.

1931’de partinin Yahudi bir üyesiyle birlikte Profintern toplantısına gönderilmesine karar verildi. Moskova’daki toplantıya katıldı. Ülkeye döndüğünde, İngiliz istihbaratı, dikkatlice planlanmış bir pusu ile onu ve arkadaşı Mahmud Atraş Mağribi’yi tutuklamayı başardı. Kudüs ve Yafa’da bulunan ikili, iki yıl hapis cezasına çarptırıldı. Sonunda Akka Kalesi’ne hapsedildi, 1932 yılının sonuna kadar orada kaldı.

1 Mayıs 1933 arifesinde, bir hafta boyunca idari gözaltına alındı, ardından ev hapsine ve bir yıl boyunca günde üç kez rapor verme zorunluluğuna tabi tutuldu.

Daha sonra partinin Merkez Komitesi, onu Hayfa’ya nakletti, ardından Komintern’den Paris’e gitmesi yönünde talimat geldi.

Eylül 1933’te, Mustafa Ömeri takma adını kullanarak, Paris’te aylık çıkan Şark-i Arabi (Arap Doğusu) gazetesini çıkardı. Gazete, Arap dünyasında gizlice dağıtıldı. Bu gazete, 1936 yazının başlarında Fransız Başbakanı Laval tarafından özel bir kararnameyle kapatılana dek yayın hayatına devam etti. Gazete kapatıldıktan sonra Necati, 1936 yazında Moskova’ya çağrıldı. Orada, Komintern karargahında Halid Bektaş ile tanıştı. Hatıratında, Arapların birliği konusunda kendisiyle farklı görüşlere sahip olduğundan bahsediyor.

Aynı yıl, ulus sorununa ilişkin Sovyet deneyimini öğrenmek için Taşkent’e gitti. Taşkent’ten dönüşünde, Komintern yetkilileri ona, iç savaş sırasında Faslılar arasında yürütülen propaganda çalışmalarına katkıda bulunması için İspanya’ya gitmesini önerdi.

10 Ağustos 1936’da Paris’e vardı, ardından Cumhuriyetçilere destek vermek üzere, İspanya’ya gitti. Madrid’e geçmeden önce Barselona’da kaldı. Burada İspanyol Komünist Partisi, kendisinin Faslı askerler için Arapça makaleler ve yayınlar düzenlemek üzere bir merkez kurmasını sağladı. Faaliyetleri yazmanın ötesine uzandı. Savaş alanına gitti, hoparlörler aracılığıyla Franco’nun yanında savaşan Faslılara seslendi, savaş esirleriyle görüştü, cephelerden haberler geçti. Aralık 1936’nın sonlarında, İspanyol Komünist Partisi Merkez Komitesi, genelde Kuzey Afrika’ya, özelde İspanyol Fas’ına hitap edecek bir Arapça radyo istasyonu kursun diye onu bir İspanyol yetkiliyle birlikte Cezayir’e gönderdi. Necati’nin Cezayir’e varmasının ardından, aşılması mümkün olmayan teknik güçlükler sebebiyle projenin gerçekleştirilmesinin mümkün olmadığı görüldü.

Paris’e döndü, Fransız Komünist Partisi ile ilişkileri kötüleşti. Nisan 1937’de Komintern’den Lübnan’a seyahatinin vaktini ayarlaması konusunda partiden talimat aldı.

Şam’a vardı, Şam parti örgütüne atandı. Hatırat’ta Necati’nin Halid Bektaş ile ilişkisi ele alınıyor.

“İspanya'da Savaşan Bir Arap” başlıklı bir dizi makaleyi, adını açıkça belirtmeden, gazetelerde yayınlamaya başladı, ancak bu materyali derleyen kitap, Halid Bekdaş’ın adıyla yayınlandı.

Partinin merkez komitesi, Suriye-Fransa ilişkilerinin bozulmasının ardından faaliyetlerini Beyrut’a taşımaya karar verdi, bu nedenle Necati de bu şehre taşındı.

Hatırat, Necati Sıtkı’nın parti faaliyetlerinin askıya alınması ve Sevtü’ş-Şab (Halkın Sesi) gazetesindeki işini bırakmasıyla ilgili koşulları ele alıyor.

Nahar gazetesinde ve Cumhur dergisinde iş bulmaya çalıştı. Geçimini bu şekilde sağlamaya çalıştı. İkinci Dünya Savaşı’nın başlamasının ardından Merahil-i Musavvara (Resimli Aşamalar) dergisinin kadrosuna katıldı.

Necati, Hitler ve Stalin arasında 21 Ağustos 1939’da imzalanan, kendisinin partiyle bağlarının tümden kopmasına sebep olan saldırmazlık paktını eleştirdi.

Necati, 1939’da partiden ihraç edildi, bu karar, jelatin üzerine basılmış gizli bir parti gazetesinde yayınlandı. Hatırat, burada sona eriyor.

1940’ta Kudüs’e dönen Sıtkı, Yakın Doğu Radyo İstasyonu’nda çalışmaya başladı. 1948’de gerçekleşen Nekbe’ye dek Kudüs’te kaldı. Bu dönemde, kısa hikâyeler, denemeler ve edebiyat çalışmaları kaleme alarak edebi üretime önemli ölçüde zaman ayırdı. Kahire’de yayımlanan “İkra” serisinden iki kitabı çıktı: Puşkin (1945) ve Çehov (1947). 1948’de Yakın Doğu Radyo ve Televizyon Servisi Kıbrıs’a taşındı, o da ekiple birlikte Limasol’da 1950 yılına kadar yaşadı. Daha sonra Beyrut’a taşınan Sıtkı, 1976 yılına dek gazetecilik, edebiyat ve radyo senaryo yazarlığı alanlarında çalıştı. Ardından Atina’ya taşındı ve kızıyla birlikte orada yaşadı.

17 Kasım 1979’da vefat etti.

Henne Ebu Henne
2001

[Kaynak:مذكرات نجاتي صدقي [“Necati Sıtkı’nın Hatıratı”], Institute for Palestine Studies, Eylül 2001, s. 13-15.]

İdeolojik Bir Aygıt Olarak Kamera



Sahnenin Kurulması

 

Bu bölüme, Pier Paolo Pasolini’nin belki de gerçekten en yıkıcı filmi olan Aziz Matta’ya Göre İncil ile başlayalım. Daha somut olarak, bu filmi Altuzerci bağlamda nasıl konumlandırabiliriz? Ayrıca, Althusser’in çalışmalarında bu filmi okumamıza imkân sağlayacak ne tür felsefi unsurlar mevcut?

Althusser’den esinlenen bir sinema teorisi, izleyicinin konumunu, statüsünü ve işlevini anlamak için çoğunlukla Althusser’in bireylerin ideolojik özneler olarak “tevkif edilmesi” kavramından yararlanır.

Altuzerci çizgiye bağlı bir isim olarak Fransız felsefecisi Jean-Jacques Lecercle, bu “tevkif” kavramına dilbilimsel bir yorum getirmiştir. Lecercle’e göre bu yaklaşım,

“yalnızca ideolojinin dil olduğunu öne sürmemizi sağlamakla kalmaz, aynı zamanda tekil olarak ele alınan bu gizemli ideolojiyi tanımlamamıza da imkân sağlar: İdeoloji, tevkif etme zinciri boyunca dolaşan bir güçtür, ifadelerle taşınan ve yalnızca belirli bir konuşma edimini nitelemekle kalmayıp, aynı zamanda öznelerin üretiminde maddi bir etkiye de sahip olan bir ‘söylemsel eylem gücü’dür.”[1]

Peki Pasolini’nin filmini, Lecercle’in tevkif etme zincirinin (kurum → ritüel → pratik → konuşma edimi → özne) tersine çevrilmiş bir versiyonu olarak okuyamaz mıyız?

Bu zinciri tersine çevirdiğimizde karşımıza şu sıra çıkar: özne (olması beklenen) → konuşma edimi → pratik → ritüel → kurum. Kısacası, bu tersine çevrilmiş tevkif etme zincirinin, Pasolini’nin Aziz Matta’ya Göre İncil adlı eserini kapsadığını öne sürmek istiyorum. Dolayısıyla karşımızda, “Hristiyan olması beklenen özne” konumundaki İsa Mesih vardır. İsa konuşur, sözünü pratiğe döker ve bu pratik zamanla bir ritüele dönüşür ya da ritüel biçimini alır. Nihai aşama ise kurumdur (yani Kilise).

Altuzerci bir projenin merceğinden bakıldığında, Pasolini’nin filmi bambaşka bir anlam kazanır. Aşağıdaki metin, filmin, başlıca teolojik, dinsel ve politik gönderimleriyle birlikte, Altuzerci bir okumasını sunmaktadır. Kitabın bu bölümü, önceki bölümde geliştirilen tezlerden yola çıkarak; Pasolini’nin sinematografik eserlerini, bazı şiirlerini ve politik duruşunu ele alıp, ağırlıklı olarak sinema çalışmalarına odaklanan bir “Altuzerci İncil” kurgulamayı amaçlamaktadır.

Bu katı anlamda sinema sanatı, felsefe için felsefe dışı bir koşul işlevi görür. Pasolini’nin Hristiyanlık anlayışını bu denli özgün kılan nedir? Neden İsa Mesih’in yaşamını konu alan, Martin Scorsese’nin Günaha Son Çağrı (1988) filmi değil de, Pasolini’nin Matta’ya Göre İncil’ini ele alıyoruz?[2]

Günaha Son Çağrı, yarattığı tartışmalara rağmen (ki din ya da kutsal metinler üzerine çekilen her film, zaten yoğun tepkilere yol açar), İncil’e dair yerleşik yorumlara sadık kalmaya çalışırken, hikâye örgüsü ve diyaloglarıyla özgün olma çabası içine girer. Buna karşılık, Pasolini’nin Matta’ya Göre İncil filmi, kutsal metindeki sözcüklere olduğu gibi sadık kalarak, İncil’in alışılagelmiş yorumlarında açıkça görülmeyen politik boyutu gün yüzüne çıkarmaya çabalar. İşte bu yüzden Pasolini’nin filmi, hem kitaba bağlı hem de devrimcidir. Scorsese’nin eseri ise yaratıcı olmasına karşın, Hristiyanlık denilen olaya dair nihayetinde yeni bir şey ortaya koymaz.

Bu bağlamda, Pasolini’nin gerçekleştirdiği tersine çevirme işlemi, “Altuzerci alan”ı gözler önüne serer. Altuzerci alan, tersine çevirmelerin alanıdır. Nihayetinde, “tevkif” kavramı da tersine çevirmeye dair bir kavramdır. Pasolini tarafından inşa edilen (Altuzerci) Hristiyan gerçekliği, Altuzerci alanla kusursuz bir biçimde örtüşür. Bu bölümdeki hareket noktamız ve analizimizin temelini de işte bu tespit oluşturmaktadır.

* * *

İdeolojik Bir Aygıt Olarak Kamera

 

Analizime, yetmişlere has sinema teorisinin sunduğu bakış açısı, yani kamerayı sinemaya ait bir aygıt olarak ele alan yaklaşımla başlayayım. Yetmişlerin Fransız sinema teorisi, büyük ölçüde Althusser’den esinlenmişti. “Aygıt teorisi”, Fransa’daki baskın teori olma özelliğini taşıyordu.

Temel tez şu şekildeydi: Sinemaya ait bir aygıt olarak kamera, aynı zamanda ideolojik bir aygıttır, bu niteliğiyle izleyici üzerinde ideolojik etkiler yaratır. Jean-Louis Baudry’nin sorduğu gibi:

“Bilimsel pratiklerle doğrudan bağlantılı olan optik araçların teknik doğası, yalnızca bunların ideolojik ürünlerdeki kullanımlarını değil, aynı zamanda bizzat kendilerinin yol açabileceği ideolojik etkileri de gizlemeye mi yarar?”[3]

İşte tam da “kamera” olarak adlandırılan bu “optik araç”, (sinemasal) bir gerçeklik inşa eder. Baudry’ye göre, “camera obscura (karanlık oda) adlı optik aygıt, aynı dönemde resim sanatında yeni bir temsil biçimi olan perspectiva artificialis’in (yapay perspektifin) geliştirilmesine hizmet edecektir.”[4] Dolayısıyla izleyici, sinemasal gerçeklikle eş zamanlı olarak oluşturulan bir “özne”ye, yani bir “izleyici-özne”ye dönüşür.

Bu izleyici-özne, perdeyle (örneğin bir sinema salonundaki perde, televizyon ekranı veya evdeki bir projeksiyon ekranı) ilişkili bir konumda yer alır. Bireyin, izleyici sıfatıyla bir “izleyici-özne”ye dönüştürülmesi (tevkif edilme yoluyla özne kılınması), perdeye yönelik bu yapısal konumlanışından kaynaklanır. Buradan hareketle, ben şu Altuzerci tezi öne sürüyorum: Film izleyicisi, sinema deneyiminin etkileriyle biçimlenmiş, tevkif edilerek özne kılınmış bir varlıktır.

Bu bağlamda, Baudry’nin kullandığı “özne” terimi, söylemsel ya da nesnel bir konumdan ziyade, izleyicinin perde karşısındaki öznel konumunu ifade eder.

Baudry, gerçeklik ile film görüntüsünün gücü arasındaki ayrımın farkındaydı: Söz konusu gerçeklik, tek başına anlam üretmek için her zaman yetersiz kalır. Dolayısıyla izleyici-özne, perdede sunulan gerçeklikten anlamı üreten merci konumundadır. İzleyici-özne, kendisine anlam kazandıran sinemasal metnin faili işlevini görür. Peki, durum gerçekten böyle midir? Özellikle, bir aygıt olarak kameranın rolünü nereye konumlandırmak gerekir?

Baudry, “hem ‘nesnel gerçekliğe’ hem de nihai ürüne eşit uzaklıkta bulunan kameranın, ham maddeden bitmiş ürüne giden çalışma sürecinde ara bir konumda yer aldığını”[5] savunur. Kamera, nihai ürün (film) ile onun gösterimi arasında yalnızca kaybolup giden bir aracı[6] değil, aksine, film üretiminin merkezinde yer alan bir unsurdur. Kamera, gerçekliği yalnızca örtbas etmekle kalmayıp aynı zamanda gerçekliğe dair anlamlar da üreten imgelerin inşasını gerçekleştirir. Sinemasal aygıtın, ideolojik bir konum üreten ideolojik bir aygıt olarak anlaşılması tam da bunu ifade eder.

Fransızca dispositif terimi, Türkçede “düzenek” gibi sözcüklerle karşılansa da, Altuzerci “aygıt” (aparat) teriminin daha yerinde olduğunu söyleyebiliriz; zira bu terimin ideolojik etkileri, kavramın tarihsel kavranışının içine zaten kazınmıştır. İzleyici konumu her zaman ideolojiktir; çünkü sinema pratiği tarafından üretilen anlatı, bir filmin ortaya çıkması için gereken emek sürecini daima gizler. Baudry’nin belirttiği gibi, “‘nesnel gerçeklik’ ile yazım/kayıt alanı olan kamera arasında ve bu kayıt ile gösterim arasında birtakım işlemler, yani nihai ürünü ortaya çıkaran bir çalışma süreci yer alır.”[7]

Peki, Pasolini bu süreci görünür kılıyor mu? Evet, kılıyor. Bunu da bakışı, aygıtın kurucu bir öğesi olarak öne çıkararak yapıyor. Pasolini, “Uzun Plan Üzerine Gözlemler” adlı kısa metninde şöyle diyor:

“Özne, her zaman somut bir varlık kazanır, çünkü bir kurgusal filmde ideal, dolayısıyla, soyut ve doğalcı olmayan bir bakış açısı seçsek bile, oraya bir kamera ve ses kayıt cihazı yerleştirdiğimiz anda bu bakış açısı gerçekçi, hatta nihayetinde doğalcı bir nitelik kazanır.”[8]

“Nesnel gerçeklik” (hammadde olarak) ile izleyicinin gerçekliğe dair edindiği izlenim (perde aracılığıyla sunulan) arasındaki ayrım, izleyicinin, gerçekleştirilen gerçek dönüştürücü emeği görmesini engeller. Bu anlamda, ideolojik bir aygıt olarak kamera, “nesnel gerçeklik” ile “sinemasal gerçeklik” arasında kaybolan bir aracı işlevi görür.

Konuyu daha derinlemesine ele alabilmek için, kameranın ideolojik bir aygıt olduğu kavramını özetlemek gerekmektedir. Kamera (araç), nesnel gerçekliği gizemli kılınmış sinemasal bir gerçekliğe dönüştürme işlevi gördüğü için ideolojik bir aygıt olarak iş görür. Üstelik bu dönüşüm, ideolojik bakışa sahip bir öznenin ortaya çıkışıyla, yani “tevkif etme” süreciyle ilintilidir.

Bununla birlikte, kameranın gizemlileştirici bir araç olduğuna dair karşıt bir tez de mevcuttur. Bakış, tüm aygıtın kurucu bir öğesi olarak yansıtıldığında, süreç artık gizli kalmaz; aksine, belli bir biçimde “gözler önüne serilir”. Bu durum, yansıtıcı sinemayı radikal bir “gözler önüne serme” (Fransızların ifadesiyle monstration) sanatı haline getirir.

Sinematografi, bir anlamlandırma sistemidir. Onun özgüllüğü ve diğer sistemlerden farkı, “iş”e, yani “dönüşüm süreci”ne dayanır.[9] Baudry’ye göre asıl soru şudur: "Yapılan iş görünür kılınıyor mu, ürünün tüketimi bir ‘bilgi etkisi’ [Althusser] yaratıyor mu, yoksa yapılan iş gizleniyor mu?”[10]

Baudry’nin sorgusu, ideolojik artı-değer ile bir ürünün basit tüketimi arasında kalan alana odaklanır. Bunu kavrayabilmek için, Baudry’nin işaret ettiği sinematografik teknikleri kullanmak gerekir. Dolayısıyla o, şu soruyu sorar: “Araçlar (teknik temel) kendine özgü ideolojik etkiler yaratıyor mu ve bu etkilerin kendileri de egemen ideoloji tarafından mı belirleniyor?”

Eğer etkiler, gerçekten egemen ideolojiler tarafından belirleniyorsa, o halde “teknik temelin gizlenmesi de kendine özgü bir ideolojik etki doğuracaktır. Buna karşılık, teknik temelin kaydedilmesi ve bu biçimiyle açığa çıkarılması; çalışma sürecinin somutlaşmasını, ideolojinin faş edilmesini ve idealizmin eleştirisini içeren bir ‘bilgi etkisi’ yaratacaktır.”[11]

Sinemayı “savunmak” adına, (Lacan kaynaklı) şu türden bir argüman öne sürülebilir: Gündelik gerçekliğimiz zaten halihazırda gizemlileştirilmiş durumda değil midir? Sinemanın rolü, en azından belli bir ölçüde, tam da gizemi ortadan kaldıran, yani içsel ideolojik bölünmeyi açığa çıkaran, başka bir deyişle, gerçekliğin ta kendisindeki “Gerçek”i gözler önüne seren bir işlev değil midir? Bu açıdan bakıldığında kamera, “özneyi ideolojik olarak konumlandırma” (tevkif etme) sürecini bozan bir işleve sahiptir.

Belirli bir gerçeklik yaratmak için kameranın özel bir görev yerine getirmesi gerekir. Pasolini’nin kamerası, yoğun cephesel yakın planlar (bu noktada akla İsa Mesih’in, havarilerinin, ebeveynlerinin vs. yüzleri gelsin) ve son derece büyüleyici uzun çekimler (misal, vaftiz sahnesi) aracılığıyla kendine has bir yöntem izler.

Pasolini, Hollywood filmlerinde gördüklerimizden farklı olan Avrupalı modernist kamera tekniklerinden yararlanır. Bu gelenekleri ve yönelimleri benimseyen Pasolini, hem yeni gerçekçi hem de radikal biçimde modern olan, kendine özgü bir gerçeklik sunar. Kendi ifadesiyle, “sinema [...] gerçekliği yeniden üretir”[12] ki zaten bu üretim de her daim şimdiki zamanda gerçekleşir.

Agon Hamza

Dipnotlar:
1. Jean-Jacques Lecercle, A Marxist Philosophy of Language (Leiden: Brill, 2006), s. 165.

2. Scorsese’nn çektiği Günaha Son Çağrı filmi, Nikos Kazancakis’in aynı ismi taşıyan romanını (1953) temel alır.

3. Jean-Louis Baudry, “Ideological Effects of the Basic Cinematographic Apparatus,” Film Quarterly, Cilt. 28, Sayı. 2 (Kış, 1974–1975), s. 40.

4. A.g.e.

5. A.g.e., s. 41.

6. Bu noktada şu hususu vurgulamam gerek: Althusser, Hegelci aracılık kavramına karşıydı, onun yerine üst belirlenimden bahsederdi. Bu kavrama dair değerlendirme için önceki bölüme bakınız.

7. A.g.e., s. 40.

8. Pier Paolo Pasolini, “Observation on a Long Take,” October, Cilt. 13 (Yaz 1980), s. 3.

9. A.g.e.

10. A.g.e., s. 40–41.

11. A.g.e., s. 41.

12. Pier Paolo Pasolini, Observation on a Long Take, s. 3.

, ,

Başani ve Komünistler


Abdülkadir Han Başani, kendisindeki İslam anlayışı uyarınca, kitleler için özveriyle çalışan, mücadele eden insanları takdir eder, onlarla birlikte çalışmanın yollarını arardı. Ama o, bir komünist değildi.

1925 yılında Başani, Tüm Hindistan Komünistleri Konferansı’na gözlemci olarak iştirak etti. Assam’da yaşadığı dönemde verdiği mücadelede komünistlerden destek gördü.

Bir arkadaşının aktardığı kadarıyla Başani, komünistlerle ilk kez hapiste temas kurdu. Kamu güvenliğini tehdit ettikleri gerekçesiyle ilgili dönemde Pakistan devleti, yaklaşık 3.000 komünisti hapse tıkmıştı. Komünist hareketin eski üyelerinden olan Hacı Daniş, bu isimlerden biriydi. Daniş, Başani’yle ilk karşılaşmasını şu şekilde anlatıyor:

“1950 yılında Mevlânâ Başani ile aynı binada kalıyorduk. O ikinci katta kalıyordu bense zemin katta. Buna karşın sık sık bir araya geliyorduk. Birçok farklı konuyu tartışıyorduk. O dönemde Avami Müslüman Birliği’nin başkanıydı. 144. Madde’yi ihlal suçlamasıyla hapse atılmıştı. Bense o dönemde komünist partisinin gizli bir üyesiydim, açık faaliyet alanında ise bir demokrat parti içerisinde çalışma yürütüyordum. Başani ile ilgili öncesinde birçok hikâye dinlemiştim. İlk karşılaşma ile birlikte ilişkimiz derinleşti. Yavaş yavaş Avami Müslüman Birliği’nin başkanı olmasına rağmen komünistlere sempatiyle yaklaştığını fark ettim. Yoksul köylülerin kaderini nasıl değiştireceğimiz konusunda birçok tartışma yürüttük.”

Başani, yoksulların koşullarını iyileştirme meselesini birçok yönden komünistler gibi ele alıyordu. Bu dönemde birçok Hindu-Müslüman isyanı cereyan etti. Devletin güvenliği bahane gösterilerek birçok Hindu tutuklandı. Başani, Hindu tutsakların gördükleri işkenceleri öğrenince bu meseleyle yakından ilgilendi. Üzüntüsünü dile getirmek için şunu söyledi: “Hapiste değil de dışarıda olsaydım, bu zulmü durdurmak için uğraşırdım. Şunların ne tür bir İslam’ı yaymaya çalıştıklarını görüyor musunuz? Hindu öldürenin cennete gideceğini söylüyorlar.”

Aynı dönemde Racşahi hapishanesinde isyan yaşandı. Birçok komünist partili öldürüldü. Daniş, Başani’nin tepkisini şu şekilde anlatıyor:

“Fazlasıyla üzgün ve rahatsız görünüyordu. Duyduklarını bana aktardıktan sonra şunu söyledi: ‘Hacı Şahib, bu adaletsizlik ve zulüm ne zaman bitecek?’ O gün o kadar üzülmüştü ki ağzına tek lokma koymadı.”

Hükümet karşıtı eylemler esnasında hapiste olan Başani, açlık grevine başladı. Başani’nin serbest bırakılmasına dönük talepler yoğunlaştı. 10 Aralık 1950 günü hapisten çıktı. Haftalık yayınlanan Sainik dergisine verdiği mülakatta şunları söyledi:

“Pakistan’ı yöneten zalim rejim, İslam’ı korumak adına komünizmin gelişip serpileceği yol açıyor. Kendi özel çıkarları adına insanların İslam’dan uzaklaşmasına neden oluyorlar, böylelikle komünistlere dolaylı olarak yardım ediyorlar.”

Başani, komünistlerle ilerici politikaları sebebiyle birlikte çalışma eğilimi içerisinde olsa da kitlelerdeki tasavvufi İslam anlayışına bağlılığını her daim muhafaza etti. Bu anlayış, Pakistan’ın başındaki isimlerin feodal “popülist İslam”ının tam zıttıydı.

Başani, Amerikan emperyalizmine de karşıydı. Firuz Ahmed’in de belirttiği gibi, 1951 yılında Pakistan’da muktedirler, ABD’den yardım adı altında ekonomik destek almaya başladılar.

1954’te Pakistan, Güney Doğu Asya İttifak Anlaşması’na (SEATO) katılıp güvenlik anlaşmasına imza atmak suretiyle ABD’nin yörüngesine girdi. 1955’te ülke, Amerika’ya bağlı Bağdat Paktı’na katıldı. İran, Türkiye gibi ülkelerin bileşeni olduğu bu pakt, sonrasında Merkezi İttifak Teşkilatı ya da CENTO ismini aldı. Amerika’nın Pakistan’a yaptığı askeri yardım 1969’da 1,52 milyar dolara ulaştı.

ABD’ye karşı yükümlülükleri gereği Pakistan hükümeti, ABD’nin Peşaver yakınlarında bir askeri üs inşa etmesine ve casus uçakları için kendi sivil havalimanının kullanılmasına zin verdi. Pakistanlı liderler, ABD’ye eksiksiz bağlılık göstereceklerine dair birçok kez güvence verdiler.

Başani’nin köylü ve halk yanlısı ilkeleri, onuhem Pakistanlı muktedirlere hem de onların müttefiki Amerika’ya karşı çıkmaya itti. 24 Aralık 1950 günü Avami Müslüman Birliği’nin düzenlediği bir toplantıda Başani, Pakistan’ın bağımlı ülke oluşuyla ilgili değerlendirmelerde bulundu. Sainik, konuşmayı şu şekilde haberleştirmişti:

“Bay Liyakat Ali Han’ın Pakistan’ı Amerikan emperyalizmine bağlamak suretiyle ülkenin sonunu getirmek üzere olduğunu söyleyen Başani, Pakistan’ın Kore Savaşı’na sunduğu desteği eleştirdi. Başani, konuşmasında Liyakat’ın Amerika’nın kuklası haline geldiğini söyledi. Arrdından şunu dedi: ‘Liyakat Ali, bizim meşru taleplerimizin karşılanması gerektiğini gayet iyi biliyor. Merhamet dilenmiyoruz, sadaka istemiyoruz.’ [...]”

Toplantıda Pakistan’ı ABD’ye fazlasıyla bağımlı hale geldiğine vurgu yapan katılımcılar, Bengalcenin devlet dili kabul edilmesi dâhil, bölgesel özerklikle ilgili bir dizi teklifi kabul ettiler. 1951’de çevresinde “kurnaz Başani” olarak bilinen Başani, tüm Bengal köylerini dolaşmayı sorumluluk bildi. Bu süreçte Müslüman Birliği’nin faaliyetlerinin ne yönde şekillenmesi gerektiğine dair açıklamalarda bulundu. Kendisine Şemsul Hak ile Hak Mucibur Rahman isminde iki yoldaşı eşlik etti. Bu isimlerin yoğun çalışması üzerinden Avami Müslüman Birliği, Doğu Pakistan’da sağlam bir örgütsel yapıya sahip güçlü bir muhalefet partisine dönüştü.

Başani’nin konuşmalarına ve faaliyetlerine aşina olanlar, onun politik taleplerindeki genel eğilimi hemen fark edecektir. Süreç içerisinde iktidarın Urduca yanlısı oluşuna, devlette Bengallilere yer vermemesine, Amerikan nüfuzuna teslim oluşuna, ona bağımlı hale gelişine eleştiriler yönelten Başani, giderek Doğu Pakistan’ın özgürlüğünü daha güçlü bir dille ifade etmeye başladı.

Abid S. Bahar

[Kaynak:The Religious and Philosophical Basis of Bhasani’s Political Leadership, Canada Concordia Üniversitesi Felsefe Doktorası Tezi, Temmuz 2003, s. 262-268.]

16 Kasım 2026

,

Althusser’in Politikası



Birkaç ön tez ortaya koyalım. Althusser üzerine yazmanın en zorlu yanlarından biri, onun politikasını yeniden düşünmektir. Bu, aslında paradoksal bir durumdur; zira bir bakıma, onun tüm külliyatı politiktir. Bununla birlikte, ortada herhangi bir “Altuzerci” politik parti ya da hareket yoktur. Bu bağlamda, Altuzercilik, katı anlamıyla bir politik yönelim değildir.

Jacques Rancière’nin Althusser’s Lesson [“Althusser’in Dersi”] adlı eseri, muhtemelen Althusser’in felsefi ve politik projesine yöneltilmiş ilk tutarlı felsefi eleştiridir. Bu eser özellikle önemlidir; çünkü Rancière, École normale supérieure’deki Altuzerci çekirdek kadronun bir parçasıydı ve Kapital’i Okumak kitabına katkıda bulunanlardan biriydi. Rancière’nin cevabı, Mayıs 1968 olaylarının ardından geldi. Ona göre Althusser’in öğretisi, belirlediği amacın tam zıddı olan bir amaca hizmet etti:

“Althusser okulunda öğrendiğimiz Marksizm, ilkelerinin her biri bizi, o dönemde burjuva düzenini temelinden sarsan ayaklanmalardan uzaklaştırmaya yarayan, düzen yanlısı bir felsefeydi.”[1]

Rancière’ye göre Altuzerci Marksizm, gençler ve öğrenciler üzerinde hareketsizleştirici bir etki yarattı. Bu bağlamda Altuzercilik, bir düzen felsefesi ya da öğretisiydi; onun hümanizm eleştirisi ve “tevkif” (interpellation) kavramı da bu kapsamdaydı.

Bu ikili bölünme ile tanımlanan konjonktür, Althusser’in “devletin ideolojik aygıtları” sorunsalına atfettiği tuhaf statüyü daha iyi anlamamızı sağlar. Mayıs 68’deki kitlesel hareketin herkesin dikkatine sunduğu, Althusser’e yönelik sol eleştirinin sistemleştirmeye başladığı temel teorik ders şuydu: Burjuvazinin ideolojik tahakkümü, bireylerin varoluş koşullarıyla olan ilişkilerini kendiliğinden yansıttıkları bir “toplumsal imgelem”in sonucu değildi. Aksine bu, farklı aygıtlar aracılığıyla yeniden üretilen maddi güç ilişkileri sisteminin bir sonucuydu. İdeolojik tahakküm, öğrenciler üzerinde öncelikli olarak derslerin içeriği ya da onların kendiliğinden gelişen fikirleri aracılığıyla değil; bilginin seçimi, aktarımı, denetimi ve kullanım biçimlerinin birbirine eklemlenmesi yoluyla kuruluyordu. İdeoloji meselesi, öznenin hakikatle olan ilişkisi değil; kitlelerin iktidar ve bilgiyle olan ilişkisiydi.[2]

Peki, Rancière, Althusser’in sınırları olarak tanımladığı şeyin ötesine geçmeyi başarıyor mu? Yoksa bu, Rancière’nin kendi çifte açmazı mı? Yani bir yandan Althusser’in sınırları olarak gördüğü noktaları vurgularken, diğer yandan bizzat kendisi de bu sınırların ötesine geçemedi mi?

Daha önce, Althusser’in külliyatında kullanılan neredeyse askeri terminolojiye değinmiştik. Althusser için de tıpkı Lenin için olduğu gibi temel soru şudur: Devlet iktidarı nasıl ele geçirilir, nasıl yeniden düzenlenir ve nasıl dönüştürülür? Rancière’nin aksine, burada asıl mesele, Altuzerci bir siyasetin temellerinin nasıl doğru bir biçimde geliştirileceğidir.

Öyleyse, bugün hâlâ Altuzerci olmak, daha net bir ifadeyle, politika alanında bir Altuzerci mümkün mü? Ya da politikayı Altuzerci bir model üzerinden düşünebilir miyiz?

Bu noktada Balibar’ın, Fransa’da hiçbir Altuzerci grubun bulunmadığına dair iddiasını hatırlayalım. Bunu, dogmatik bir önermeyle bir adım öteye taşıyabiliriz: Altuzerci sorunsal, günümüzde Marksizm meselesiyle vazgeçilmez bir biçimde bağlantılıdır.

Daha önce, Althusser’in felsefeye dair iki tanımı üzerinde durmuştuk. Ancak konuyu başka bir ayrımla, yani felsefe ile teori arasındaki ayrımla da ele alabiliriz: Felsefe konumlar ortaya koyarken, teori problemler üretir.[3] Bu, oldukça katı ve mekanik bir ayrım olsa da, bize meselenin arka planını sunabilir.

Marx İçin adlı eserindeki belki de en önemli deneme olan “Materyalist Diyalektik Üzerine”de, yeni bir kavram ortaya atan Althusser’in materyalizmi artık, büyük harfle, “Teori” olarak adlandırılır. Denemenin girişinde savunduğu üzere, bu materyalizm, bir Marksist felsefedir. Althusser’in derdi, sorunları Marksist bir pratik aracılığıyla çözmektir:

“Genel anlamda pratikten kastım, belirli bir ham maddenin, belirli araçlar (‘üretim’ araçları) kullanılarak ve belirli bir insan emeğiyle dönüştürülmesi sonucunda, belirli bir ürüne dönüştürülme sürecidir. Bu şekilde kavranan herhangi bir pratikte, belirleyici moment (veya öğe) ne ham maddedir ne de ürün. Belirleyici olan, dar anlamıyla pratiktir: yani, insanları, araçları ve bu araçların kullanımına dair teknik bir yöntemi belirli bir yapı içinde işe koşan, dönüştürme emeğinin bizzat kendisidir. Pratiğe dair bu genel tanım, kendine has özellikler taşıma olasılığını da kapsar: Organik olarak aynı karmaşık bütünlüğe ait olsalar da, birbirinden gerçekten farklı olan çeşitli pratikler mevcuttur. Dolayısıyla, belirli bir toplumda var olan pratiklerin karmaşık bir birliği olan ‘toplumsal pratik’, çok sayıda farklı pratiği içinde barındırır. ‘Toplumsal pratik’in bu karmaşık birliği, nasıl yapılandığını birazdan göreceğimiz üzere, öyle bir biçimde düzenlenmiştir ki, son tahlilde bu bütün içindeki belirleyici pratik, insanların belirli üretim ilişkileri çerçevesinde, belirli üretim araçlarını yönteme dayalı olarak kullanarak gerçekleştirdikleri faaliyetle, verili bir doğayı (ham maddeyi) faydalı ürünlere dönüştürme pratiğidir.”[4]

Ardından şöyle devam eder:

“Toplumsal pratik, üretimin yanı sıra başka temel düzeyleri de içerir: Marksist partilerde artık kendiliğinden gelişen değil, tarihsel materyalizmin bilimsel teorisi temelinde örgütlenen ve kendi ham maddesi olan toplumsal ilişkileri belirli bir ürüne (yeni toplumsal ilişkilere) dönüştüren ‘politik pratik’; (ister dinsel, ister siyasal, ahlaki, hukuki veya sanatsal olsun) kendi nesnesi olan insanların ‘bilincini’ dönüştüren ‘ideolojik pratik’; ve son olarak ‘teorik pratik’. İdeoloji, var olan bir pratik olarak her zaman ciddiye alınmaz; oysa bunu kabul etmek, ideolojiye dair herhangi bir teori için vazgeçilmez bir ön koşuldur. Teorik bir pratiğin varlığı ise çok daha nadiren ciddiye alınır, ancak bu ön koşul, Marksizm açısından teorinin kendisinin ve onun ‘toplumsal pratik’le olan ilişkisinin anlaşılabilmesi için elzemdir.[5]

Bu, bizi kritik bir noktaya getirir. Onun dönüşüm tezini, somut emek kavramına tekabül ettiği gerekçesiyle eleştirmeye devam edebilirdik, ancak şu anki konumuz bu değil. Belirttiğimiz gibi, Althusser’in ideoloji ile bilim arasında yaptığı ayrım büyük önem taşır. Bu ayrım, Althusser’i Marx’ı bir felsefeci değil, bir bilim insanı olarak tanımlamaya yöneltir. Ona göre tarihsel materyalizm, bir bilimdir; Marx tarafından 1845’te başlatılan bir tarih bilimidir. Bu yaklaşım, Marx’ı Thales, Galile ve benzeri isimlerle aynı kategoriye yerleştirir. Bununla birlikte o, tarih biliminin önceliğini, ona eşlik eden felsefeye, yani diyalektik materyalizme göre belirler. Diyalektik materyalizm, tarih bilimine kıyasla her zaman daha az gelişmiş durumdadır. Bu anlamda, diyalektik materyalizm, daima geridedir. Bilim ile felsefe arasındaki ilişkiye dair başka bir yerde ifade ettiği gibi, felsefe için durum şöyledir: “Bilimlerle olan ilişkisi dışında, felsefe var olamazdı.”[6] Ancak biz gene de bilim ile ideoloji arasındaki ayrıma geri dönelim. Belirttiğimiz üzere bu ayrım, bütünüyle ideolojik niteliktedir; zira yapıcı bir politik vizyon üretmek yerine, bilimin yapıcı kapasitelerini yalnızca “ödünç alırız”, böylece kendimizi gerçek bir politik yönelimden mahrum bırakırız. Tabii, eğer bu formüle katı bir biçimde bağlı kalırsak.[7] Üstelik mesele, bundan ibaret olamaz. Althusser’in çalışmalarını politik açıdan koşullandıran birtakım politik olaylar ve gelişmeler de mevcuttur. Althusser’in bizzat belirttiğine göre, kitaplarını kaleme almasını sağlayan temel etkenler, Sovyetler Birliği Komünist Partisi’nin Yirminci Kongresi ve Hruşçov’un Stalin’e yönelik eleştirisi (bunu izleyen liberalleşme süreci) olmuştur. Bu listeye ayrıca Çin-Sovyet ayrılığını, Lin Biao meselesini, 1968 Mayıs’ının başarısızlıkla sonuçlanmasını, Prag olaylarını ve Fransız Komünist Partisi’nin çürümüş, anakronik ve revizyonist karakterini de ekleyebiliriz. Dolayısıyla Althusser’in amacı, bu gelişmelere dair sol bir eleştiri sunmak ve “her şeyden önemlisi, Batı’daki devrimci projeye yeniden bir içerik kazandırmaya yardımcı olmaktı.”[8] Burada, Althusser’in politik projesine dair daha geniş bir tabloyla karşılaşırız: O, yalnızca mevcut durumun eleştirisini yapan bir felsefeci değil, aynı zamanda Marksizmin de eleştirisini sunan bir felsefecidir.

Machiavelli okuması bunun tanığıdır.[9] Marksizme ve radikal politikaya olan felsefi bağlılığı, kuşkusuz içinde yaşadığı ve çalıştığı konjonktürlerin belirlenimi altındaydı. Ancak bu konjonktürler ortadan kalktığında, Althusser’in kendine has özgünlüğü hayati bir önem kazanır. Onun Marx okumaları ve Marx’ı yeniden kavramsallaştırma biçimi, Marksizmi yalnızca felsefecilerin ilgi alanına hapsolan bir başka akademik disipline indirgemediği için bu denli geniş bir yankı uyandırdı. Bu anlamda Altuzerci Marksizm, yalnızca Marksizm ile Marksist olmayan politika ve felsefe yapma biçimleri arasında bir kopuş değil, bizzat Marksizmin kendi içinde gerçekleşen bir kopuştur. Peki, Altuzerci politika çağının sona ermediği yönündeki önermeyi nasıl anlamalıyız?

Altuzerci politik örgütlerin mevcut olmadığını belirtmiştik. Dolayısıyla, öne sürmek istediğim tez şudur: Altuzerci politika, (sol içindeki) mevcut teorik konjonktürümüzde tahayyül edilemez. Bunun temel nedeni, Stalinizme dair Troçkist-Hruşçovcu fantezinin içine hâlâ hapsolmuş olmamızdır.

Althusser, tarihimizi ancak Marksizm aracılığıyla anlayabileceğimizi söyleyen bir duruşa sahipti. Stalinizme yönelik eleştirilerin çoğu için de bu geçerli değil mi? Stalin’i anlamak ve açıklamak için alışılagelmiş klişelere (suistimaller, dehşet verici olaylar, suçlar vb.) başvurmak, Althusser’in çok iyi bildiği üzere, aslında sahte kavramlarla kendimizi avutmaktan başka bir şey değildir. Çoğu zaman olguları kavramlarla karıştırıyoruz.[10]

Althusser, “Stalinizm” terimi hakkında şunları söyler:

“Sovyet liderlerinin kullanmaktan kaçındığı, ancak burjuva ideologlar ve Troçkistler tarafından yaygın olarak kullanılan, sonrasında komünist çevrelere de sızan bu terim, genel olarak ‘kişilik kültü’ terimiyle aynı ‘dezavantajları’ taşır. Bu terim, başta sayısız komünist olmak üzere, pek çok kişinin kimi zaman doğrudan ve trajik bir biçimde, kimi zaman ise daha dolaylı yollardan ve az ya da çok ciddi sonuçlarla birlikte bizzat deneyimlediği bir gerçekliğe işaret eder. Ne var ki bu terminoloji, burjuva ideologları ve pek çok Troçkist nezdinde teorik iddialar da barındırır. Oysa hiçbir şeyi açıklamaz. Marksist bir açıklama yoluna girmek, yani bu olguların açıklanmasına dair sorunu ortaya koyabilmek için, en azından Marksist kavramlar öne sürmek ve bunların uygun olup olmadığını denetlemek gerekir. İşte bu yüzden, Marksist-Leninist teori içinde kesinlikle ‘bulunabilecek’ bir kavram olan ‘sapma’ kavramını öneriyorum. Dolayısıyla, her şeyden önce bir ‘Stalinist’ sapmadan söz edilebilir, zira bir sapmadan bahsetmek, kaçınılmaz olarak onun nitelendirilmesini, yani neyden ibaret olduğunun, her zaman Marksist terimlerle açıklanmasını gerektirir. Şu aşamada bir hususun açıklığa kavuşturulması gerekiyor: ‘Stalinist’ bir sapmadan söz etmek, bunu söz konusu sapmanın ‘nedeni’ sayılabilecek tek bir bireyle açıklamak anlamına gelmez. Bu sıfat, elbette tarihteki bir şahsa işaret eder, ancak her şeyden önce, Uluslararası İşçi Hareketi tarihindeki belirli bir döneme atıfta bulunur.”[11]

Bu anlamda “Stalinist sapma”, Marksist (teorik) bir kavram değildir. En iyi ihtimalle, Stalin’in Sovyetler Birliği’ni yönettiği döneme dair felsefi açıdan titiz bir çözümlemenin eksikliğini gidermek üzere ortaya atılmış, Troçkist bir ‘ek’ olduğu söylenebilir.

Belki de Althusser’in politik ve felsefi titizliğinin en büyük değerlerinden biri, çalışmaları boyunca Troçki’nin ve Troçkist etkinin etkisinden kaçınabilmiş olmasıdır. Marksistler olarak, Althusser’in ifadesiyle “içsel belirlenimler”i asla göz ardı etmemeliyiz:

“Marksizm için herhangi bir olgunun açıklaması[12], son tahlilde içseldir; ‘motor’ işlevini gören şey, içsel ‘çelişki’dir. Dışsal koşullar da etkindir, ancak bu etkinlik, üzerinde ‘üst belirleme’ (overdetermination) uyguladıkları içsel çelişki ‘aracılığıyla’ gerçekleşir. Peki, bu konuda neden bu denli hassas olmak gerekiyor? Çünkü bazı komünistler, ‘kişi kültü’ üzerinden yapılan açıklamayı yetersiz bularak, dışsal nitelikte bir ‘ek’ getirme yoluna gitmişlerdir; örneğin, gerçekliği kimse tarafından inkâr edilemeyecek olan ‘kapitalist kuşatılmışlık’ argümanı gibi. Oysa Marksizm, bu tür ‘ek’lerden hoşlanmaz; eğer bir ‘ek’e fazlasıyla ihtiyaç duyuyorsanız, muhtemelen asıl içsel nedeni gözden kaçırmışsınız demektir.”

Mao Zedong, sınıf mücadelesini asla unutmamak gerektiğini söylerdi. Bu bağlamda, Stalinizmi sınıf mücadelesinin içsel bir belirlenim biçimi olarak çözümleyemez miyiz? Her halükârda, tarihimize ilişkin olarak bugün içinde bulunduğumuz teorik (yani felsefi) ve politik tuzak, büyük ölçüde Troçkist indirgemecilikten kaynaklanmaktadır. Tarihsel materyalizmi, Yüzüklerin Efendisi ya da Cesur Yürek gibi gişe rekorları kıran filmlerden alınmış replikleri andıran, ciddi, radikal bir Marksist ve komünist projenin gerçek unsurları olmaktan ziyade, o solcu sloganlara düşmeden nasıl anlamalıyız?

Altuzerci bir yaklaşım, ideoloji eleştirisi karşısında sınıf mücadelesinin; bilinç karşısında ise bilinçdışının önceliğine vurgu yapar.[13] Sosyolojik, kültürel ve psikolojik analizler yalnızca yetersiz kalmakla kalmaz, aynı zamanda bizatihi ideolojiktirler. Duruma dair nesnel bir çözümleme sunmaktan çok uzak olan bu analizlerin ideolojik-politik mücadeleye katkısı, büyük ölçüde gerçeğin üzerini örtmekten, onu anlaşılmaz kılmaktan ibarettir.

Bu durum bizi, kaçınılmaz olarak Althusser külliyatının belki de en kritik yönlerinden birine, yani taraf seçmeye ve ayrım çizgileri çekmeye götürür. Althusser, Macciocchi’ye yazdığı ve bir seçim kampanyasını değerlendirdiği bir mektupta, Mao’nun Halk Arasındaki Çelişkilerin Doğru Ele Alınması Üzerine adlı eserinden esinlenerek, şunları söyler:

“Bir seçim kampanyası, ‘halk’ nezdinde neler olup bittiğini anlamaya yönelik ilk (sınırlı ama gerçek) bir adım olabilir. Kampanya aynı zamanda, her politik girişim için temel nitelikteki şu öncelikli soruya cevap verme imkânı da sunar: Bugün İtalya’da ‘halk’ ne anlama geliyor? Bunu başka bir şekilde ifade edecek olursak: ‘Halkı’ hangi sınıflar oluşturuyor? Proletarya ve yoksul köylülerin ötesinde, hangi sınıf kesimleri işin içinde yer alıyorlar?”[14]

Althusser bu sözlerin hemen ardından şu sonuca varıyor:

“[…] ‘Bugün belirli bir ülkede halk nelerden müteşekkil?’ sorusunu (‘bugün’ diyoruz, çünkü halkın bileşimi tarihsel olarak değişir; ‘belirli bir ülke’ diyoruz, çünkü halkın bileşimi yerden yere farklılık arz eder) cevaplayamadığımız sürece, politika alanında hiçbir şey yapamazsınız. Ancak ‘halkın’ ne anlama geldiğini bildiğiniz takdirde şunları geliştirebilirsiniz: (1) kitlesel bir politik hat; (2) buna karşılık gelen politik eylemler.”[15]

Sınıf mücadelesi, yalnızca rakiplerin kapasiteleri ve gücü üzerine düşünmekten ibaret değildir. Althusser’e göre bu mücadele, esasen ve ağırlıklı olarak, kendi mücadele alanımızı ve mücadele biçimimizi seçmekle ilgilidir. Buradan hareketle, sormamız gereken soru şudur: Günümüz konjonktüründe, antihümanist mücadeleyi sistematik ve kolektif bir biçimde kim yürütecek? Dahası, içinde bulunduğumuz politik ve ideolojik açmaz göz önüne alındığında, sol, (ırkçılık karşıtlığı, cinsiyetçilik karşıtlığı, çokkültürlülük, kemer sıkma politikalarına karşıtlık vs. gibi) mücadelelerin içinde yer almaktadır. Bu mücadelelerin önemini küçümsememekle birlikte, bunların yetersiz kaldığını söyleyebiliriz, zira bu mücadeleler, temel-üstyapı ilişkisindeki “simetriyi” sarsmadıkları gibi, daha da önemlisi, yeni bir teorik yönelim de ortaya koymamaktadırlar. Kısacası, günümüz solunun içinde yer aldığı mücadeleler, hâlihazırda egemen ideoloji tarafından üst belirlenmiştir. Ya da Althusser’in kendi ifadelerini biraz değiştirerek söyleyecek olursak; bugünün solu, ateş ettiği hedefin tam tersi yönünde “ilerlemektedir”. Bu durum karşısında, içinde bulunduğumuz koşullarda yeni ayrım çizgileri önermeye hazır ve muktedir hiçbir politik parti bulunmamaktadır. Dahası, Althusser tarafından getirilen bir dizi eleştiriye (hümanizm, sekterizm, ekonomizm vs. eleştirileri) cevap verebilecek veya bu eleştirilerin gereğini yerine getirebilecek hiçbir örgüt de mevcut değildir.

Althusser’in tezlerinden yola çıkarak, “devletin ideolojik aygıtları” (DİA) teorisini kendimize uyarlayabilir miyiz? Pêxheux’nün belirttiği gibi, “DİA’lar, üretim ilişkilerinin dönüşümünün, yani Marksist-Leninist anlamda devrimin hem mekânını hem de ideolojik koşullarını, çelişkili bir biçimde, aynı anda oluştururlar.”

Althusser, Büyük Kültür Devrimi’nin "kitlelere güvenin” sloganını önemserdi. Ne var ki,

“Kitleler, ancak kitle örgütleri içinde eyleme geçebilirler. Kültür Devrimi’nin en özgün ve yenilikçi araçları, bizzat bu devrime özgü olan, sınıf mücadelesinin diğer örgütlerinden (sendika ve parti) farklı örgütlerin ortaya çıkışında görülür. Bu Kültür Devrimi’ne has örgütler, ideolojik sınıf mücadelesinin örgütleridir.”[17]

Toplumsal sınıflar ve bunların tanımlanması üzerine daha önce ayrıntılı durmuştuk: Sınıfsal konum, yalnızca üretim ilişkileri içinde işgal edilen yerle, dolayısıyla, bizzat üretim ilişkileriyle tanımlanmaz; aynı zamanda bu ilişkiler içindeki politik ve ideolojik konumla da belirlenir. Bu, bizi proletaryaya tapınma eleştirisine ve sınıf mücadelesinin önceliğini savunma gerekliliğine geri götüren kritik bir noktadır. Bu anlamda, bireyleri Altuzerci militanlar olmaya çağırabiliriz; böylece bu militanlar, sadece kendi dünyalarına kapanmış, tuhaf ve yaşlı birkaç deliden ibaret kalmayacaklardır. 

Agon Hamza

Dipnotlar:

1. Rancière 2011, s. xix.

2. A.g.e., s. 73–74.

3. Bu ayrımın epey sorunlu olduğunun farkındayım. Örneğin, Fernanda Navarro ile gerçekleştirdiği röportajında Althusser “felsefenin genel bir sorunsalı ürettiğini, yani doğabilecek her türden soruyu sorma ve çözüme kavuşturma yolu denilen meseleyi gündeme getirdiğini” söyler. Althusser 2006, p. 287.

4. Althusser 2005, s. 167.

5. Althusser 2005, s. 166.

6. Althusser 1997, s. 109.

7. Bkz.: Johnston 2015.

8. Althusser 1990, s. xviii.

9. Althusser 1999.

10. Althusser 1999.

11. A.g.e.

12. A.g.e.

13. Pêcheux 2015, s. 1–2.

14. Althusser 1973, s. 5.

15. A.g.e.

16. Pêcheux 2015, s. 4–5.

17. Althusser 2010, s. 8.

Devletin Aygıtları



Aygıt nedir? Daha net bir ifadeyle, Devletin İdeolojik Aygıtı (DİA) ve Devletin Baskı Aygıtı (DBA) nedir?

Marksizm klasiklerine göre Devlet bir aygıttır. Althusser’in “aygıt” terimini muhtemelen İtalyan Marksist Antonio Gramsci’den aldı. Marx’ın ifadesiyle, “modern devletin icra organı, tüm burjuvazinin ortak işlerini yöneten bir komiteden başka bir şey değildir.” Lenin ise “devletin, sınıf çelişkilerinin uzlaştırılamazlığının bir ürünü ve tezahürü olduğunu” belirtir.

Devlet, sınıf çelişkilerinin nesnel olarak uzlaştırılamadığı yer ve zamanda, uzlaşmanın sağlanamadığı ölçü dâhilinde ortaya çıkar. Tersinden bakıldığında ise, devletin varlığı, sınıf çelişkilerinin uzlaştırılamaz olduğunun kanıtıdır.[1] Bu bağlamda Devlet, toplumsal alana “egemen sınıflar adına ve onların çıkarları doğrultusunda” müdahale eden baskıcı bir güç olarak tanımlanır.

Althusser’in anlayışına göre bu tanım eksiktir. Nitekim Devlet, aygıtlar aracılığıyla varlık bulur ve bu yönüyle, sahip olduğu iktidar işlevinden başka bir anlama gelmez. Ancak bu noktada, “Marksist klasikler, Devleti, ‘Marksist devlet teorisi’ içinde sunulan tanımdan çok daha karmaşık bir gerçeklik olarak ele almışlardır.”[2]

Althusser’e göre, Devlet teorisini “klasik Marksist” anlayışın ötesine taşıyabilmek için, “yalnızca devlet iktidarı ile devlet aygıtı arasındaki ayrımı değil, aynı zamanda devletin (baskı) aygıtı tarafında yer alan ancak onunla karıştırılmaması gereken başka bir gerçekliği de hesaba katmak zorunludur.”[3] Bu gerçekliğe, “Devletin İdeolojik Aygıtları” adını verir.

Peki bu Devletin İdeolojik Aygıtları’nı nasıl anlamalıyız? İlk olarak yapılması gereken ayrım, DİA’lar ile DBA’lar arasındaki ayrımdır. İkinciler; ordu, polis, mahkemeler, hapishaneler ve benzerlerinden oluşur, son kertede “şiddet yoluyla” işlev görürler. Birinciler ise bir dizi özelleşmiş kurumdur.

Althusser’in Devletin İdeolojik Aygıtları (DİA) için sunduğu ampirik liste; dinsel DİA’yı (çeşitli dinsel kurumlar), eğitimsel DİA’yı (özel ve devlet okulları sistemi), ailesel DİA’yı, hukuksal DİA’yı, siyasal DİA’yı (çeşitli siyasi partileri de kapsayan siyasal sistemler), iletişimsel DİA’yı, kültürel DİA’yı ve benzerlerini içerir.[4]

Peki, aynı durum kamera için de geçerli değil midir? Bu açıdan bakıldığında, kameranın, gerçekliği olduğu gibi yansıtmak değil, onu yeniden üreterek dönüştürmek işlevine sahip bir ideolojik aygıt olduğunu öne sürebiliriz. Bu anlamda, bir ideolojik aygıt olarak kamera, gerçekliği olduğu gibi yansıtmaz, aksine onu yanlış bir biçimde sunar. Dolayısıyla kamera, gerçekliği (fiziksel olarak) olduğu gibi temsil etmez; “edilgen bir nesne” olarak, belirli bir gerçekliği yeniden üretir ve inşa eder. Buna kitabın ikinci bölümünde değineceğiz.

Bir diğer ayrım ise şudur: “Devletin tek bir baskı aygıtı varken çok sayıda ideoojik aygıtı vardır.” Ayrıca, “birleşik haldeki baskı aygıtı, tümüyle kamusal alana aitken, Devletin İdeolojik Aygıtlarının büyük bir kısmı, görünürdeki dağınıklıkları dâhilinde, özel alana aittir. Kiliseler, siyasi partiler, sendikalar, aileler, bazı okullar, gazetelerin çoğu, kültürel girişimler vb. özel niteliktedir.”[5] Bununla birlikte, iki aygıt arasındaki temel farka daha yakından bakmamız gerekir:

“Baskı aygıtlar şiddet yoluyla işlerken, ideolojik aygıtlar “ideoloji yoluyla” iş görürler. Yani, baskı aygıtı, esasta, genel manada (fiziksel baskıyı da içerecek biçimde) baskı yoluyla işlerken, ikincil düzeyde ideoloji aracılığıyla işlev görür. (Saf bir baskı aygıtı diye bir şey yoktur.) Örneğin ordu ve polis de hem kendi iç bütünlüklerini ve yeniden üretimlerini sağlamak hem de dışarıya sundukları “değerler” aracılığıyla ideoloji temelinde iş görürler.”[6]

Buradan hareketle, en önemli sonuca ulaşabiliriz. Althusser’e göre, devlet iktidarı ile devlet aygıtları arasında bir ayrım yapmamız gerekir. Devlet iktidarı, her zaman, az önce incelediğimiz devlet aygıtları aracılığıyla varlık bulur. Nitekim, “hiçbir sınıf, devletin ideolojik aygıtları üzerinde ve içinde kendi hegemonyasını kurmaksızın, uzun bir süre boyunca devlet iktidarını elinde tutamaz.”[7]

Bu noktada Lenin’in Devlet anlayışına dönelim. Paradoksal bir biçimde Lenin, Devleti tam da Lacan’ın Aşk’ı konumlandırdığı yere yerleştirir. Lacan’a göre cinsel ilişki imkânsızdır (il n’y a pas de rapport sexuel); bu, her zaman zaten başarısızlığa uğramış, baştan mahkûm bir ilişkidir. Erkek, kadınla doğrudan bir ilişki kuramaz. Bunu ancak, öznenin kendi ilişkisini yapılandırdığı fantezi olarak objet petit a (küçük nesne) aracılığıyla gerçekleştirebilir. Fantezi ile objet petit a arasında aşılamaz bir köprü vardır. Başka bir deyişle, olabilecek en kaba tabirle, bir erkek bir kadınla seviştiğini sanır, ancak aslında yaptığı şey, o kadına dair fantezisiyle sevişmektir.

Lacan’ın bizzat ifade ettiği gibi: “Cinsel ilişkinin yokluğunun yerini doldurmanın çok incelikli bir yolu, sanki engeli bizzat biz koymuşuz gibi davranmaktır.”[8] Bir düzeyde, cinsel ilişki asla gönüllü değildir, her zaman zaten asimetriktir. Cinsel partnerin önce bir “Şey”, ardından bir “insan” olarak belirdiği bir “ilişkisizlik” durumudur.

Žižek’i takip ederek cinsel ilişkiyi, simgeleştirilemeyen ya da simgeleştirmeye direnen “Gerçek” (Real) olarak algıladığımızda, aynı durum sınıf mücadelesi için de geçerli değil midir? Žižek şöyle der: “[…] ‘Sınıf mücadelesi’, nesnel (toplumsal) gerçekliğin kendi içine kapalı bir bütün olarak kurulmasını engelleyen o temel uzlaşmazlığı (antagonizmayı) ifade eder.”[9] Lenin’e dönecek olursak: sınıfsal ilişkiler imkânsız olduğu için Devletin ortaya çıktığını öne sürebiliriz.

Althusser’e göre Hukuk, hem Devletin İdeolojik Aygıtı (DİA) hem de Devletin Baskı Aygıtı (DBA) olma niteliğini aynı anda taşıyan yegâne aygıttır. Hem ideolojik hem de baskıcıdır. Dolayısıyla, birbirinden kopuk sınıfları maddi düzeyde birbirine bağlar. Sovyetler’in öne çıkan hukuk teorisyenlerinden, günümüzde unutulmuş bir isim olan Evgeni Paşukanis, hukuk ve Marksizm üzerine en kapsamlı teoriyi ortaya koymuştur. Paşukanis’e göre, hukuku analiz ederken onun ideolojik biçimiyle, yani belirli bir ideolojik oluşumun alt kategorisi olmasıyla ilgilenmemeliyiz. Ancak bir hukuk kuralı ya da onun analiziyle uğraştığımızda, mesele, “hukuk ideolojisinin (veya psikolojisinin) varlığını olumlamak ya da yadsımak değil, hukuk kategorilerinin ideolojik olandan başka hiçbir anlam taşımadığını ortaya koymaktır.”[10] Paşukanis’in burada verdiği örnek, Marx’ın meta fetişizmi kavramıdır:

“Politik iktisadın genel kavramları yalnızca ideolojik unsurlar değildir. Bunlar, nesnel ekonomik gerçekliğin bilimsel, yani teorik olarak inşa edilmesini sağlayan bir tür soyutlamalardır.”[11]

Dolayısıyla mesele, belirli bir hukuk kuralının ya da genel olarak hukukun, toplumsal yaşamın belli bir yönünü ideolojileştirip ideolojileştirmediğini saptamak değildir, zira hukukun bizatihi kendisi ideolojik bir kategoridir. Asıl güçlük, “belli ölçüde gizemlileştirilmiş ve örtük kılınmış toplumsal gerçekliğin, bu kavramlar aracılığıyla açığa çıkarılıp çıkarılamayacağını” anlamakla ilgilidir.

Politik iktisadın kategori ve kavramları gibi, hukuk kategorileri de yalnızca ideolojik bir ağırlığa sahip olmakla kalmaz, aynı zamanda toplumsal gerçekliğin teorik, yani felsefi olarak kavramsallaştırılmasını mümkün kılan soyutlamalardır. Paşukanis’in hukukun işleyişini açıklamak için başvurduğu meta fetişizmi kavramını inceleyelim.

Hepimiz, Marx’ın Kapital’in birinci bölümünde yer alan o meşhur pasajını biliriz:

“Bir meta, ilk bakışta son derece aşikâr, çok sıradan bir şey gibi görünür. Ancak yapılan analiz, onun aslında metafiziksel inceliklerle ve teolojik ayrıntılarla dolu, oldukça tuhaf bir şey olduğunu ortaya koyar. Bir kullanım değeri olarak ele alındığında, ister sahip olduğu özelliklerle insan ihtiyaçlarını karşılaması açısından bakalım, ister bu özellikleri insan emeğinin bir ürünü olarak kazanması açısından değerlendirelim, metada gizemli hiçbir yan yoktur.”[12]

İlginçtir Marx, “ideoloji” sözcüğünü kullanmaz, ancak onun anlayışında “meta fetişizmi” terimi, ideolojinin ta kendisini ifade eder. Paşukanis, meselenin Hukuk’un ideolojik bir biçime sahip olduğunu kanıtlamak değil, bizzat Hukuk’un kendisinin ideolojik olduğunu ortaya koymak olduğunu söylediğinde, aynı yaklaşımı sınıf mücadelesi için de uygulamamız gerekir. Buradaki mesele, siyasi sınıf mücadelesinin belirli bir toplumdaki gizli ekonomik süreçlerin bir yansıması olduğunu kanıtlamak değil, her bir siyasi sınıf mücadelesinin (yani ideolojik mücadelenin) bizzat ekonomik ilişkilerin bir parçası olduğunu göstermektir. Peki aynı durum, Hukuk için de geçerli değil midir?

Marx için sermaye, bazı iktisatçıların anladığı şekliyle, bir zenginlik ya da zenginlik birikimi değil, bir üretim biçimi, bir tahakküm ilişkisidir. Toplumsal bir ilişki olarak insanlar üzerindeki etkisi ise çok daha yıkıcıdır: İnsanları, üretim araçlarının sahibiyle neredeyse kölelik ilişkisine benzer bir bağla birbirine bağlar.

Bu bağlamda Paşukanis, hukukun da Marx’ın sermayeyi anladığı anlamda toplumsal bir ilişki olarak tasavvur edilip edilemeyeceğini sorgularken haklıdır, yani hukuk, “temel tanımları analiz edildiğinde, özel bir ilişkinin gizemlileştirilmiş biçimini ifade eder” ve “toplumsal ilişkilerin düzenlenmesi, az ya da çok hukuki bir nitelik kazanabilir. Hukuka özgü temel ilişkiyle şu ya da bu ölçüde renklenebilir.”[13]

Marx, Kapital adlı eserine, “kapitalist üretim biçiminin egemen olduğu toplumların zenginliği, ‘muazzam bir meta yığını’ olarak görünür” diyerek başlar.[14] Bu anlamda toplumsal ilişkiler, sonsuz sayıda biçimsel-hukuki düzenlemeyi bünyesinde barındırır. Bu iki ilişki türü arasında paralellikler kurabiliriz.

Paşukanis, hukuku ikili bir düzlemde tanımlar: “Hukuk, kimi zaman bir toplumsal örgütlenme ilkesi, kimi zaman ise bireylerin toplum içinde kendilerini tanımlamalarını sağlayan bir araç olarak ortaya çıkar.”[15] Dolayısıyla hukuk, hem dışsal hem de içsel olmak üzere, ikili bir işleve sahiptir. Bu açıdan bakıldığında, hukukun işleyişi ile sermayenin dolaşımı arasında çarpıcı bir benzerlik yok mudur? Zira her hukuki ilişki, hukuk özneleri arasındaki bir ilişkidir. Marx, Kapital’de bir işçi ile kapitalist arasındaki değişim sürecinden şöyle bahseder:

“Para sahibinin, bir meta olarak satılmak üzere sunulan iş gücünü bulabilmesi için, öncelikle çeşitli koşulların yerine getirilmiş olması gerekir. Meta değişimi, kendi doğasından kaynaklananlar dışında başka hiçbir bağımlılık ilişkisini beraberinde getirmez. Bu varsayıma göre, iş gücü, ancak ve yalnızca sahibi, yani iş gücünün ait olduğu birey, onu bir meta olarak satışa sunduğunda ya da sattığında piyasada bir meta olarak belirebilir. Kişinin bunu yapabilmesi için, iş gücü üzerinde tasarruf yetkisine sahip olması, yani çalışma kapasitesinin, başka bir deyişle, kendi şahsının hiçbir kısıtlamaya tabi olmayan sahibi olması gerekir. İş gücü sahibi ile para sahibi, piyasada karşılaşır, birbirleriyle eşit haklara sahip taraflar olarak ilişki kurarlar. Aralarındaki tek fark, birinin alıcı, diğerinin ise satıcı olmasıdır. Dolayısıyla, her ikisi de yasalar önünde eşittir. Bu ilişkinin devamlılığı, iş gücü sahibinin onu yalnızca belirli bir süre için satmasını gerektirir, zira eğer onu bütünüyle ve bir defaya mahsus olmak üzere satacak olsaydı, aslında kendisini satmış, özgür bir insanken köleye, bir meta sahibiyken metanın kendisine dönüşmüş olurdu. Kişi, iş gücünü sürekli olarak kendi mülkü, kendi metası olarak görmelidir. Bunu yapabilmesinin tek yolu ise, iş gücünü alıcının tasarrufuna yalnızca geçici olarak, belirli bir süre için bırakmasıdır. Ancak bu sayede, iş gücü üzerindeki mülkiyet haklarından feragat etmekten kaçınabilir.”[16]

İşçiler, piyasaya özgür ve eşit bireyler olarak girerler, ancak Marx’ın ifadesiyle:

“burada her zaman işçi ile kapitalist arasındaki ilişkiyi, insanın doğuştan gelen haklarının hüküm sürdüğü bir ‘cennet’ olarak resmeden bir ‘Bentham’ illâki çıkar. Burada yalnızca Özgürlük, Eşitlik, Mülkiyet ve Bentham hüküm sürer. Özgürlük vardır, çünkü bir metanın, misal iş gücünün hem alıcısı hem de satıcısı, yalnızca kendi özgür iradeleriyle hareket ederler. Özgür özneler olarak sözleşme yaparlar ve vardıkları anlaşma, ortak iradelerini hukuki bir biçimde ifade etmelerinden başka bir şey değildir. Eşitlik vardır, çünkü taraflardan her biri, diğerine bir meta sahibi olarak yaklaşır ve birbirleriyle eşdeğer olanı eşdeğer olanla değiştirirler. Mülkiyet vardır, çünkü herkes, yalnızca kendisine ait olan üzerinde tasarrufta bulunur. Bentımcı bakış açısı vardır, çünkü herkes yalnızca kendisini düşünür. Onları bir araya getiren ve birbirleriyle ilişki içine sokan yegâne güç; bencillik, kazanç arayışı ve kişisel çıkarlardır. Herkes yalnızca kendisini düşünür, kimse başkalarıyla ilgilenmez. İşte tam da bu tutumları sayesinde, ister eşyanın önceden kurulmuş uyumu uyarınca, isterse son derece basiretli bir takdir-i ilahinin gözetiminde olsun, hepsi, karşılıklı faydaları doğrultusunda, ortak refah için ve herkesin çıkarına olacak şekilde birlikte çalışmış olurlar.”[17]

Paşukanis’in, hukuki ilişkilerin özneler arasındaki ilişkiler olduğu yönündeki ifadesiyle kastettiği budur. Ücretli emekçiler eşit derecede özgürdür. Onları bu tür ilişkilere girmeye zorlayacak hiçbir güç yoktur. İşçiler, özgür öznelerdir. Biçimsel açıdan bakıldığında, kapitalistlerle de eşittirler. Ancak biçimsel eşitliğin fiili eşitsizliğe dönüşmesi, tam da bu biçimsel özgürlük aracılığıyla gerçekleşir. Burada, olumlu bir unsurun (özgürlük ve eşitlik) yürürlüğe konulduğu anda kendi olumsuzlamasına dönüştüğünü görüyoruz. Bu durum, bize gene Paşukanis’i hatırlatıyor. Kendisi, “mülkiyetin, ancak piyasada üzerinde özgürce tasarruf edilebilen bir şeye dönüştüğü vakit hukuki biçimin temelini oluşturduğunu” söyler.[18]

Kapitalist toplumsal ilişkiler biçiminde köleleştirme, hukuki yollarla yürütülmez. Sömürü ve sömürüye dayalı ilişkiler, hukuki bir yaptırıma veya onaya ihtiyaç duymaz. Gene de bir aracıya gerek vardır: belirttiğimiz gibi, ücretli emekçi, piyasaya özgürce girer, sömürülmesi, bir sözleşme biçimi aracılığıyla (hukuki bir zeminde) gerçekleştirilir. Marx’ın yazdığı gibi:

“Emtia, kendi başlarına piyasaya gidip değişim yapamaz. Bu nedenle, onların koruyucularına, yani sahiplerine başvurmamız gerekir. Emtia birer nesnedir, dolayısıyla, insana karşı koyma güçleri yoktur. Eğer itaat etmeye yanaşmazlarsa, insan, onlara karşı güç kullanabilir. Başka bir deyişle, onları kendi mülkiyetine geçirebilir. Bu nesnelerin birer meta olarak birbirleriyle ilişkiye girebilmeleri için, onların koruyucularının iradeleri bu nesnelerde cisimleşen kişiler olarak birbirleriyle ilişkiye girmeleri ve her birinin, karşılıklı rızaya dayalı bir eylem dışında, diğerinin metasına el koymayacağı ve kendisininkini de ancak böyle bir rıza ile elinden çıkaracağı bir biçimde davranmaları gerekir. Dolayısıyla, birbirlerinde özel mülk sahiplerinin haklarını karşılıklı olarak tanımak zorundadırlar. İster gelişmiş bir hukuk sisteminin parçası olsun ister olmasın, bir sözleşme biçiminde dışa vurulan bu hukuki ilişki, iki irade arasındaki bir ilişkidir ve aslında bu iki taraf arasındaki gerçek ekonomik ilişkinin bir yansımasından ibarettir. Söz konusu hukuki eylemlerin her birinin içeriğini belirleyen şey, işte bu ekonomik ilişkidir.”[19]

Meta, toplumsal bir ilişkiyi temsil eder. Meta sahibi ya da mülk sahibi ise, bu ilişkinin soyut bir ürününün kişileşmiş halinden başka bir şey değildir. Buradan çıkarılacak ders şudur: Hukukun işleyebilmesi için, öznenin, hukukun buyruğunu yapısal olarak içselleştirmesi gerekir. Hukuka, iyi olduğu ya da hakikati temsil ettiği için değil, gerekli olduğu için itaat ederiz. Hukuk, gücünü ve dehşetini, “somut bireylere” doğrudan birer özne olarak hitap etmeksizin sergiler. Dolayısıyla, eğer Kafkaesk özne Lakancı özne ise, o halde Lakancı özne, devletin hukuki ideolojik aygıtları (DİA) / Devletin baskı aygıtları (DBA) denilen yapıya sahiptir. Bu durum yalnızca ideolojik bir mesele değil, toplumun maddi örgütlenmesine de temas eden bir meseledir.

Agon Hamza

Dipnotlar:
1. Lenin 1987, s. 273.

2. Althusser 2001, s. 95.

3. A.g.e., s. 96.

4. A.g.e.

5. A.g.e., s. 97.

6. A.g.e., s. 100.

7. A.g.e., s. 98.

8. Lacan 1999, s. 69.

9. Žižek 2005, s. 230.

10. Pashukanis 2007, s. 73.

11. A.g.e., s. 74.

12. Marx 1990, s. 163.

13. Pashukanis 2007, s. 79.

14. Marx 1990, s. 125.

15. Pashukanis 1997, s. 97.

16. Marx 1990, s. 270–271.

17. A.g.e., s. 280.

18. Pashukanis 1997, s. 110.

19. Marx 1990, s. 178.