Pasolini’nin
Aziz Matta’ya Göre İncil adlı eseri, İsa Mesih hakkındaki filmler dizisi
içinde onu benzersiz kılan nedir? Filmin jeneriğinde senaryonun bizzat Pasolini
tarafından kaleme alındığı belirtilse de, metin, aslında İncil’in anonim
yazarına aittir. Bu durum, Martin Scorsese’nin İsa’nın Son Günahı veya
Mel Gibson’ın İsa Mesih’in Çilesi gibi İncil’e ya da İsa Mesih’e
odaklanan diğer filmlerde söz konusu değildir. Eser, Pasolini’nin çekmeyi
planladığı ancak hayata geçiremediği, Aziz Pavlus hakkındaki diğer film
taslaklarından da ayrılır, zira Pasolini burada, yeniden yazım süreci
aracılığıyla gerçekleşen bir dönüşüme odaklanmıştır.
Aziz
Matta’ya Göre İncil’de Pasolini, İncil metnindeki ayetleri kullanarak
metni görsel-işitsel bir yapıta dönüştürür. İncil, hareketli görüntüler
dizisine dönüşür ve yalnızca sözlü ifadelerle değil; duyulan ile görülen,
sesler ile görüntüler arasındaki boşluklar üzerinden anlaşılmalıdır. Filmin
görsel-işitsel boyutu, sözlü anlatımın önüne geçer. Paradoksal bir biçimde,
Pasolini’nin İncil’i doğrusal bir anlatım çizgisi izlemesine rağmen,
zamansal açıdan çok daha dinamik ve radikaldir. Bu yaklaşım, İsa Mesih’in
yaşamının yalnızca son 12 saatine odaklanan ve geçmişe dönüşlerle (flashback)
İsa’nın çocukluğuna ya da havarilerine öğretilerde bulunduğu anlara giden,
aşırı şiddet içerikli Mel Gibson filmi İsa Mesih’in Çilesi ile tezat
oluşturur. Gibson’ın filminde kullanılan diller Aramice ve Latince olup, film
pek çok farklı kaynaktan (Yeni Ahit, çeşitli Katolik metinleri, İbrani Kutsal
Kitabı kanonu vb.) beslenir. Gibson’dan farklı olarak Pasolini, İsa Mesih’i
İtalyanca konuşturur ve temel aldığı tek kaynak Matta İncili’dir.
Pier
Paolo Pasolini senaryoyu yeniden yazmaz, bunun yerine İncil üzerinde bir tür kurgu
(düzenleme) yapar. Bazı sahneleri dışarıda bıraksa da, Matta İncili’ndeki
diyaloglardan yola çıkarak yeni sahneler inşa eder. O, İncil’den Matta metnini
alır, onu başlı başına bir kitapmış gibi ele alır. Başka bir deyişle, Matta
İncili’ni bağlamından koparır, bunu yaparken de, metnin tamamını alıntılayıp
sanki İncil’in geri kalanından yalıtılmış bir eser gibi sunarak, “İncil’deki
Matta’yı kutsallığından arındırır.”[1] Bu noktada şu soru akla gelir: Pasolini,
İncil üzerinde tam olarak nasıl bir kurgu (düzenleme) yapar?
Buna
iyi bir örnek, Pasolini’nin bir keresinde “hiç bitmeyen muazzam sahne” olarak nitelediği
“Dağdaki Vaaz” sahnesidir. Pasolini’nin bu vaazı sinemaya uyarlayış biçimi,
sözlerin bağlamına dair belirsizliği öne çıkarır, vaazın büyük bir kısmını,
konuşan İsa’nın yakın plan çekimleriyle sunarken, arka plandaki gökyüzünü
sürekli değiştirir.[2] Bu durum, başka bir soruyu, yani sadakat ve dönüşüm
meselesini gündeme getirir: Bir orijinal esere sadık kalıp aynı zamanda onu
başarılı bir şekilde dönüştürmek mümkün müdür?
Daha
önce, Pasolini’nin sinema sanatına özgü bir gerçeklik sunduğunu savunmuştum.
Şimdi ise, bu dönüşümün özgünlüğünün, orijinal eser (yani İncil) ile
Pasolini’nin dönemindeki estetik akımlar arasındaki diyalektik birleşimde
yattığı öne sürülebilir: Pasolini, Matta İncili’ni müzik[3] mekân, mimari ve
benzeri unsurlar aracılığıyla da dönüştürmüştür. Bu anlamda, orijinal metin
“bizim” dönemimizin etkilerine ve akımlarına maruz bırakılır.
Pasolini’nin
bakış açısından, bir orijinal eserin “özünü” anlayabilmemizin tek yolu, onun
dönüştürülmesinden geçer. Pasolini, “Uzun Çekim Üzerine Gözlemler” adlı
metninde, kurgu (montaj) sürecinde gerçekleşen gerçeklik dönüşümünden
bahsederken, bunun sonucunda “bir eylemin gözlerimizin önünde bir kez
gerçekleşmek yerine, sanki pek çok kez gerçekleşiyormuş gibi, “şimdiki
zamanların çoğaldığı” bir durumun ortaya çıktığını söyler.[4]
Filmin
İngilizce başlığında, orijinal İtalyanca başlıkta yer almayan “Aziz” (Saint)
sözcüğünün bulunması, konuya başka bir boyut katar (İtalyanca orijinali Il
Vangelo Secondo San Matteo değil, Il Vangelo Secondo Matteo’dur).
Pasolini, İncil’i işte tam bu noktada “azizlik” statüsünden çıkarır: “Matta,
ancak kilise kanonuna göre bir aziz olabilir.”[5]
O,
İncil’i “çevirmek” için farklı bir yöntem izler. Metni, Filistin’le alakası
bulunmayan muhtelif mekânlara taşır. Film ayrıca, “hâlihazırda çevrilmiş olan
İncil’in yazılı İtalyanca sözcüklerini, oyuncuların seslendirdiği İtalyanca
sözcüklere dönüştürür. Bunu yaparken de Matta’nın hikâyesindeki diyalogları
neredeyse kelimesi kelimesine aktarır.”[6]
Pasolini,
hiç çekmediği, Aziz Pavlus’la ilgili filmi için kaleme aldığı senaryoda da aynı
yöntemi kullanmıştı. Ona göre bu senaryonun temel fikri, “Aziz Pavlus’la ilgili
tüm meseleyi kendi zamanımıza” taşımaktı:
“Bu, onun vaazlarının
lafzına herhangi bir şekilde müdahale etmek ya da onu değiştirmek istediğim
anlamına gelmiyor, bilâkis, daha önce Matta İncili’nde yaptığım gibi,
filmdeki diyaloglarda Pavlus’un ağzından çıkan hiçbir sözcük uydurulmayacak ya
da kıyas yoluyla yeniden kurgulanmayacaktır. Aziz’in havari olarak dile
getirdiği söylevleri arasından bir seçim yapılması doğal olarak gerekeceğinden,
bu seçimi onun tüm havarilik sürecini özetleyecek bir biçimde yapacağım (bu
konuda, Pavlus’un düşünce bütünlüğüne mutlak sadakati garanti eden uzmanlardan
destek alacağım).”[7]
Aynı
yaklaşım, onun Matta’sı için de geçerli değil mi? Birinin tüm düşünce
dünyasına nasıl mutlak bir sadakat gösterilebilir? Bu sadakat, ancak eylemle, sinematografik
anlamda “Motor!” komutuyla kurulup sürdürülebilir. Pasolini, amacının
izleyiciye “Aziz Pavlus burada, bugün, aramızda; hem de neredeyse fiziken ve
maddeten burada. Seslendiği yer, bizim toplumumuz. Gözyaşı döktüğü, sevdiği,
tehdit ettiği, bağışladığı, sarsıp aynı zamanda şefkatle kucakladığı toplum
bizim toplumumuz”[8] demek olduğunu belirttiğinde, Matta’yı okumanın en
doğru yolu, onun İncil’ini günümüzün içinde bulunduğu duruma uyarlamaktır.
Nitekim Pasolini, Aziz Matta’ya Göre İncil filminde bunu başarmıştır.
Pasolini
için İncil, “insanın kendi düşüncelerini harekete geçiren, onları tamamlayan,
bütünleştiren ve yeniden canlandıran büyük bir düşünsel eser, muazzam bir
düşünce yapısı” idi.[9] Filmi okurken esas alınması gereken bakış açısı da
budur. O, İncil’i altmışların (politik, kültürel ve teorik pratiklerin yaratıcı
bir patlamayla kendini gösterdiği) koşullarına uyarlamak ve ona daha çağdaş bir
anlam ya da yorum kazandırmak ister. Bu bağlamda, Aziz Matta İncili yeniden ele
alınıp günümüz gerçekliğine yönelik bir eleştiri olarak kullanılabilir mi?
Peki, neden özellikle Matta?
Pasolini’nin
diğer İnciller arasından Matta İncili’ni seçmesinin nedeni, kendi ifadesiyle
bir eleme süreciydi: Yuhanna mistik, Markos kaba, Luka ise duygusaldı.
Pasolini, metaforlara veya düz değişmecelere (metonimilere) pek yer bırakmaz.
Filmin amacı, kesinlikle Tanrı inancını yeniden canlandırmak değildir. Onun
sunduğu İsa figürü, mucizeler gerçekleştirebilen, Tanrı’nın oğlu doğaüstü bir
varlık değildir; aynı zamanda (Matta 23’te karşımıza çıkan) Yahudi karşıtı bir
Yahudi de değildir.[10] Filmde “ikiyüzlüler” yer alsa da, bunlar, özellikle
Ferisiler veya din bilginleri değil, bürokratlar ve mülk sahipleridir
(kapitalistler). Pasolini’nin İsa’sı teolojik bir figür olmaktan ziyade (ki öyle
bir yönü varsa bile bu çok zayıftır) politik bir liderdir. Dahası o, “pek çok
çağdaş Yeni Ahit uzmanının öne sürdüğü gibi Kinik bir filozof değil, kıyamet
yanlısı (apokaliptik) bir vaizdir.”[11] O, günümüzün hoşgörülü, postmodern ve
şiddet karşıtı figürlerinden biri de değildir (Matta 11:12).[12]
Ekonomi
öğrencisi ve anarşist olan Enrique Irazoqui, çalışmaları üzerine Pasolini ile
görüşmek için Roma’ya geldiğinde, Pasolini’nin İsa’sı oldu. Barth David
Schwartz, Pasolini’ye Ağıt adlı eserinde Pasolini’den şunları aktarır: “Daha
konuşmaya bile başlamadan, ‘Affedersiniz, filmlerimden birinde rol alır
mısınız?’ dedim.”[13] Schwartz’ın betimlemesiyle Irazoqui, “Bask bir baba ile
Yahudi bir annenin oğluydu. […] zayıf, omuzları düşük, kaşları belirgindi. Kısacası
Michelangelo’nun kaslı İsa figürünün tam zıttıydı.”[14] Irazoqui’nin elinde bir
senaryo yoktu. Bildiği tek şey, İsa rolünü oynayacağıydı:
“İsa’yı canlandıran kişi,
Barselona’dan bir öğrenciydi. Ona İsa rolünü oynayacağını söylemek dışında
başka hiçbir şey demedim. Kendisine herhangi bir ön konuşma yapmadım. Ondan
başka bir şeye dönüşmesini, bir yorum getirmesini ya da kendisini gerçekten İsa
gibi hissetmesini asla istemedim. Ona her zaman sadece kendisi olmasını
söyledim. Onu, tam da olduğu kişi olduğu için seçtim; bir an bile olsun, olduğu
kişiden başka biri olmasını istemedim; onu seçmemin nedeni de buydu.”
Diğer
tüm rollerde (köylüler, işçiler, alt proleterler vs.) profesyonel olmayan
oyuncular yer alır. Çarmıha gerilme sahnelerinde Meryem Ana’yı canlandıran
kişi, Pasolini’nin kendi annesi Susanna Pasolini’dir. Ünlü İtalyan felsefeci
Giorgio Agamben ise Havari Filipus rolüyle karşımıza çıkar.[15]
Pasolini’nin
filmlerinin çoğunda roller profesyonel olmayan oyuncular tarafından üstlenilse
de, Teorema ve Medea gibi filmlerde yönetmen ağırlıklı olarak
profesyonel oyuncularla çalışmıştır. Medea (1969) filminde,
Amerikalı-Yunan opera sanatçısı Maria Callas, Medea rolünü canlandırır. Salò
ya da Sodom’un 120 Günü’nde de bazı roller profesyonel oyunculara
verilmiştir (Dük rolünde Paolo Bonacelli, Başkan rolünde Aldo Valletti veya
Signora Castelli rolünde Caterina Boratto gibi). Pasolini, oyuncu seçimlerinde
onları sınamaz.
“İsa rolünde kendim için
değil de yapımcıya güvence vermek adına bir deneme çekimi yaptım. Oyuncu
seçerken, içgüdüsel olarak oyunculuk yeteneği olan birini tercih ederim. Bu,
şimdiye dek, çok küçük ve istisnai durumlar dışında, beni hiç yanıltmayan bir
içgüdü. Örneğin Accattone [‘Dilenci’] için Franco Citti’yi, Mamma
Roma’daki çocuk rolü için Ettore Garofolo’yu seçtim. Ricotta’da ise
Roma’nın gecekondu mahallelerinden genç bir çocukla çalıştım. Seçimlerim her
zaman isabetli olmuştur. Karakter için tam uygun olduğunu düşündüğüm yüzü
seçtiğim o ilk anda, o kişi, içgüdüsel olarak potansiyel bir oyuncu olduğunu
belli eder. Profesyonel olmayan kişileri seçtiğimde, aslında potansiyel
oyuncuları seçmiş oluyorum.”[16]
Pasolini,
aydın olmayan burjuva kökenli kişilerle nasıl çalıştığına dair bir soruya şu cevabı
verir:
“İncil filmini
çekerken bu sorunla karşılaştım. Diğer filmlerimde karakterlerimin tamamı
‘halktan’ insanlar iken, İncil’de halktan olmayan bazı karakterler de
yer alıyordu. Örneğin Havariler, kendi dönemlerinin egemen sınıflarına
mensuptular. Dolayısıyla, her zamanki analoji kuralıma bağlı kalarak, günümüz
egemen sınıfından kişiler seçmek durumunda kaldım. Havariler, kesinlikle sıra
dışı insanlar oldukları için, aydınları, evet, bizzat burjuva kökenli aydınları
tercih ettim.
Havari rolündeki bu oyuncu
olmayan kişiler aydın olsalar da, aydın karakterleri canlandırmak zorunda
kalmaları, bahsettiğiniz o çekingenliği, içgüdüsel olarak değil, bilinçli bir
şekilde ortadan kaldırdı. Bununla birlikte, aydın olmayan burjuva kökenli
oyuncularla çalışmak zorunda kalsanız bile, onlardan da istediğiniz verimi
alabileceğinizi düşünüyorum. Tek yapmanız gereken, onları sevmektir.”[17]
Profesyonel
olmayan oyuncular, çoğunlukla kırsal bölgelerden ve işçi sınıfından geliyordu.
Çekim ortamı ve dekorlar da aynı nitelikteydi. Görsel olarak da öyleydi.
Nitekim, filmlerinin tamamı işçi sınıfının yaşadığı bölgelerde çekilmiştir. Aziz
Matta’ya Göre İncil filminde olduğu gibi, ki diğer filmleri için de aynı
durum geçerlidir, Pasolini’nin karakterlerini ele alış biçimi ve yaptığı
çekimler, gerçeği, yani bizzat o karakterlerin kendi gerçekliğini son derece
dramatik bir biçimde dışa vurur.
Daha
önce Pasolini’nin kurgu yöntemini ve bu süreci nasıl ele aldığını konuşmuştuk. İncil
filminde kurgu, “gizemlileştirilemeyecek” tüm sahnelerin ayıklanacağı bir
biçimde yapılmıştı. Kameranın ideolojik bir aygıt olarak işlevine daha
derinlemesine bakacak olursak, Pasolini’nin kendi sözleriyle ifade etmek
gerekirse:
“Tam olarak nedir
bilmiyorum ama kamera gözü, bir karakterin iç dünyasını her zaman dışa vurmayı
başarır. Bu özsel iç dünya, profesyonel bir oyuncunun yeteneğiyle
maskelenebilir ya da yönetmenin kurgu ve çeşitli hilelere başvurmasıyla ‘gizemlileştirilebilir’.
Aziz Matta’ya Göre İncil filminde bunu hiçbir şekilde yapamadım. Demek
istediğim şu: Film karesindeki görüntü, o insanın gerçekte ne olduğunu, hayattaki
gerçekliğiyle, olduğu gibi süzerek yansıtır.”[18]
Oyuncu
kadrosunun çeşitliliği göz önüne alındığında, akla şu soru geliyor: Pasolini’nin
İsa Mesih’ini ilahi niteliklerinden arındırılmış, yani teolojik özelliklerini
yitirmiş, toplumsal bir insan, başka bir deyişle, ilahi olmayan bir varlık
kılan şey nedir? Siyaset düzeyinde Pasolini, komünist politik radikalizmden;
sinema alanında ise İtalyan yeni gerçekçilik akımından etkilenmiştir. Filmlerinin
çoğunda profesyonel olmayan oyunculara yer verir. Bu bağlamda, sembolik
niteliklerinden (Tanrı’nın Oğlu olma vasfından) arındırılmış, “aramızdan
biri”ne indirgenmiş, radikal ve politik bir İsa Mesih figürü ortaya koyar.
Filmin
bir sahnesinde, birinin ona yaklaşıp “Hocam, iyi bir yaşama kavuşmak için ne
yapmalıyım?” (Matta 19:16) diye sorduğunu görürüz. Bu sırada İsa,
karşısındakine aşağıdan yukarıya süzer ve şu cevap verir: “Neden bana iyi
olanın ne olduğunu soruyorsun? İyi olan, yalnızca Bir’dir; ancak yaşama dâhil
olmak istiyorsan, buyruklara uy.”
Kamera,
daha sonra yukarı doğru hareket eder ve İsa’yı yukarıdan, buyrukları tek tek
sayarken gösterir. İsa Mesih’in mesajı, bir lidere tabi olmak yerine, belirli
bir politik yönelimin değişmez ilkelerine sadık kalmak gerektiğidir. Buradaki
buyruklar, farklı tarihsel koşullarda sürekli olarak yeniden yaratılabilen
kuralları temsil eder.
Bunun
bir diğer boyutu da Pasolini’nin filmini çektiği mekândır. Kutsal Topraklar’ı
ziyaret etmiş, ancak orayı film için uygun bulmamıştır. Pasolini’ye göre,
hikâyenin gerçekleştiği yerlerde çekim yapmak, filmi için tasarladığı vizyonla örtüşmeyecekti.
Zira bu bölgelerin ticarileşmesi, Kutsal Topraklar’ı İncil’deki anlamlarından
ve çağrışımlarından koparmıştı. Bunun yerine, ona göre İncil’deki atmosferi Kutsal
Topraklar’dan çok daha fazla anımsatan, İtalya’nın güneyindeki kırsal bölgeleri
tercih etti.[19] Pasolini’nin yöntemi budur: Sadece mekânları değiştirmekle,
profesyonel olmayan oyuncular seçmekle ya da görsele dair güttüğü amaçlarla İsa
Mesih’e dünyevi bir nitelik kazandırmakla yetinmez. Mekânları, oyuncuları ve
diğer unsurları değiştirerek İsa Mesih’i tam anlamıyla dünyevi bir figüre
dönüştürür. Ayrıca, pek çok tarihsel filmde moda olduğu üzere, bir tarihsel
yeniden canlandırma (rekonstrüksiyon) yapmak yerine, “şeyleri kendi dinsel
durumlarında, yani mitik durumlarında; epik-mitik hallerinde” bırakmayı
amaçlar.[20]
Daha
önce belirttiğimiz gibi, Pasolini filmlerini hikâyenin “gerçekten yaşandığı”
yerlerde çekmemiştir. Bunun yerine, kendi ifadesiyle, “analoji kuralı”na
(benzerlik ilkesine) uygun hareket etmiştir:
“Yani, yeniden canlandırma
olmayan, ancak antik Filistin ile benzerlik gösteren mekânlar buldum.
Karakterler konusunda da aynı şekilde karakterleri yeniden kurgulamaya
çalışmadım, bunun yerine, onlarla benzerlik taşıyan gerçek bireyler bulmaya
gayret ettim. Güney İtalya’yı karış karış dolaşmak zorunda kaldım, çünkü sanayi
öncesi tarım dünyasının, yani Güney İtalya’nın hâlâ feodal yapısını koruyan
bölgesinin antik Filistin’e eşdeğer tarihsel bir ortam olduğunu fark ettim. İncil
filmi için ihtiyaç duyduğum mekânları tek tek buldum. Bu İtalya’daki mekânları
orijinal yerlerin yerine geçecek şekilde kullandım. Örneğin Matera şehrini,
hiçbir değişikliğe uğratmadan, antik Kudüs şehrini temsil etmesi için
kullandım. Lucania ile Puglia arasındaki bir köyde bulunan küçük mağaralar da
gene hiçbir müdahale olmaksızın, Beytüllahim’i temsil etmek üzere kullanıldı.
Aynı yöntemi karakterler için de uyguladım. Filmdeki figüranları, Lucania,
Puglia ve Calabria köylüleri arasından seçtim.”
Peki
ya Salò filminde durum nasıldı? Salò, Kuzey İtalya’da bulunan ve
faşist cumhuriyet döneminde başkentlik yapmış bir kasabanın adıdır. Filmde
piskopos, dük ve yargıç gibi figürlerin, faşizm ortamında sefahate ve ahlaksız
bir yaşam biçimine daldıklarını görürüz. Ancak film, faşist cumhuriyetin
tarihsel bir tasviri değildir. Filmde Mussolini afişlerine, faşist
selamlamalara ya da faşizme özgü diğer simgelere rastlanmaz. Bu bağlamda
temsil, bir “yer değiştirme” yoluyla yeniden inşa etme işlevi görür. Belirli
bir tarihsel dönem; mekânı, işaretleri, simgeleri ve benzeri unsurları başka
bir yere taşınarak, sinema sanatı aracılığıyla yeniden temsil edilir.
Nihayetinde, “hikâyeyi tam olarak yaşandığı veya gerçekleştiği şekliyle anlatma”
gibi bir sadakat arayışı yoktur. G eçmiş, anlamını her zaman ancak sonradan
işletilen bir yeniden inşa süreciyle kazanır. Ne var ki bu durum, Pasolini’yi
postmodern bir görecelikçi yapmaz. Onun duruşu, olayları, faşizm gibi felâket
niteliğindeki olaylar söz konusu olduğunda dahi, geriye dönük bir kavrayışla
anlama ve kavramlaştırma çabasına dayanır.
Pasolini’nin
ifadesiyle o, “bir dünyanın sonunu, geçmişteki görkemli günlerin bitişini
yansıtmak” istemiştir. “Bu, şiirsel bir tercihti. Filmi 1938’de, 1939’da ya da
1937’de de kurgulayabilirdim, ancak o zaman bu denli şiirsel olmazdı.”[21] Söz
konusu dönemin şiirsel yönünü biraz daha açarak, “çöküş ve alacakaranlık doğası
gereği şiirseldir” der.
“Eğer filmi Nazizmin en
güçlü olduğu döneme yerleştirseydim, katlanılmaz bir yapım ortaya çıkardı. Tüm
bunların son günlerde yaşandığını ve kısa süre sonra sona ereceğini bilmek,
izleyiciye bir nebze olsun rahatlama hissi veriyor. Aslına bakılırsa bu, ‘gerçek
anarşi’ üzerine, yani iktidarın anarşisi üzerine bir film.”
Pasolini
bu sözleriyle, daha önce pek çok kez dile getirdiği bir gerçeği, yani hem şiiri
hem de sinemayı kullanan iki dilli bir yazar olduğu gerçeğini bir kez daha
vurgulamış olur. Pasolini’ye göre, bu iki sanatsal ifade biçimi arasında içsel
ve derin bir birlik vardır. Başka bir yerde ise, hem şiiri hem de nesri
kapsayan edebi yapılar arasında bir ayrım bulunduğunu; her birinin kendine has
bir niteliği olduğunu belirtir. Temel yapıları aynı olsa da, şiir dili ile nesir
dili birbirinden farklıdır.
Pasolini,
bu düzlemde sinemayla ilgili bir ayrım daha yapar: Edebiyat gibi, sinemanın da
kendine özgü bir yapısı ve yapısal yasaları vardır. Örnek olarak, “sıradan bir
Vahşi Batı filmi” ile bir Godard filmini ele alır. Ona göre, bu iki film aynı
temel yapıya; aynı kadraja, aynı görüntü yönetimine, izleyiciyle benzer (hatta
aynı) türde ilişki biçimine vs. sahiptir. Ancak aralarındaki fark şudur:
“Godard’ın filmi, şiir
dilinin tipik özelliklerine göre kurgulanmıştır. Oysa alışılagelmiş sinema, nesir
dilinin tipik özelliklerine göre oluşturulmuştur. Örneğin, bir hikâyenin
eksikliği, aslında nesir dili yerine şiir dilinin baskın gelmesinden ibarettir.
Ortada bir hikâye olmadığı doğru değildir. Bir hikâye vardır, ancak bu hikâye,
bütünüyle anlatılmak yerine, hayal gücü, fantezi ve göndermelerle dolu,
kesintili ve dolaylı bir biçimde aktarılır. Hikâye, çarpıtılmış bir şekilde
sunulur ama gene de ortada bir hikâye vardır.”[22]
Ayrımlar
yapmayı seven Pasolini, bir ayrım daha önerir. Ona göre, temel düzeyde, “nesir
sineması” ile “şiir sineması” arasında bir ayrım gözetmemiz gerekir. İkincisi,
her zaman şiirsel olduğu anlamına gelmez; zira bir yönetmen, “şiir sinemasının
ilke ve kurallarını benimseyip gene de kötü ve iddialı (gösterişli) bir film
ortaya koyabilir. Bir başka yönetmen ise nesir sinemasının ilke ve kurallarını
benimseyip, yani bir hikâye anlatıp, buna rağmen şiirsel bir eser yaratabilir.”[23]
Pasolini,
Şiir Sineması[24] adlı eserinde, göstergebilim terminolojisini hesaba
katmadan sinematik bir söylem oluşturmanın imkânsız olduğunu söyler. Zira sinemacı,
belirli bir nesneyi sinemasal bir görüntüye dönüştürmek için onu kullanır:
“Yazarın kullandığı sözcük (dilsel gösterge), kültürel, popüler ve dilbilgisel
bir geçmişle yüklüdür; oysa bir ‘görüntü-gösterge’ (im-sign) kullanan
sinemacı, onu tam da o anda, nesnelerin dilsiz kaosundan çekip çıkarmış ve
görüntüler aracılığıyla iletişim kuran bir topluluğun varsayımsal sözlüğüne
başvurarak yalıtmıştır.”[25] Sinema dilinin her zaman şiirsel olması, bu
anlamdadır.
İtalyan
yeni gerçekçiliği üzerine yazan Gilles Deleuze, “gerçekliğin artık temsil
edilmediğini ya da yeniden üretilmediğini, aksine ona ‘yönelindiğini’” söyler.
Yeni gerçekçilik, halihazırda çözümlenmiş, deşifre edilmiş bir gerçekliği
temsil etmek yerine, her zaman muğlak olan ve çözümlenmeyi bekleyen bir
gerçekliği hedeflemiştir. “İşte bu yüzden, temsil montajının yerini giderek
sekans çekimi (tek kamerayla, kesintisiz çekim) almıştır.”[26] Deleuze’e göre
yeni gerçekçiliği tanımlayan şey, “eski gerçekçilikteki eylem-görüntünün
duyusal-motor durumlarından temelden farklı olan, tamamen optik durumlardan
oluşan bu birikimdir.”[27] Ancak mesele şudur ki, “karakterlerin kendileri de
bu durumlara tepki veriyorlardı. Eylemin getirdiği iniş çıkışlar sonucunda
karakterlerden biri çaresiz kalıp bağlandığında ve ağzı kapatıldığında bile
durum değişmiyordu. Dolayısıyla izleyicinin algıladığı şey, karakterlerle
özdeşleşme yoluyla az ya da çok dahil olduğu bir duyusal-motor görüntüydü.”[28]
Bu bağlamda, Deleuze’ün Pasolini okumasına göre, ki Deleuze burada Umberto
Eco’nun Pasolini eleştirisine atıfta bulunur, Pasolini, göstergebilimcilerin
ötesine geçmek istemektedir:
“O, sinemanın bir dil
sistemi olmasını, çifte eklemlenmeye (monem’e karşılık gelen planın yanı
sıra, kare içinde beliren ve fonem’lere karşılık gelen nesnelerin, yani
‘sinem’lerin varlığı) sahip olmasını arzular. Sanki o, evrensel bir dil sistemi
temasına geri dönmek istiyor gibidir. Şu farkla ki, buna şunu da ekler: söz
konusu olan, gerçekliğin dil sistemidir. ‘Gerçekliğin betimleyici bilimi’, işte
göstergebilimin yanlış anlaşılan doğası budur. Bu, sözlü ya da başka türden ‘var
olan dillerin’ ötesinde bir şeydir. Acaba o, hareket-görüntünün (planın),
hareketin ifade ettiği bir değişime ya da oluşa ilişkin bir ilk eklemlenmeden
ama aynı zamanda, görüntünün (sinemlerin) ayrılmaz birer parçası haline gelmiş
olan ve aralarında ilişkinin kurulduğu nesnelere dair ikinci bir eklemlenmeden
oluştuğunu mu kastetmektedir?”[29]
Bu
bağlamda, Pasolini’nin dile döktüğü gerçekliğin, İncil’de sunulan bir gerçeklik
değil, kamera ve kurgu aracılığıyla dönüştürülmüş bir gerçeklik olduğu öne
sürülebilir. Hatta Pasolini olsa gerçekliğe dair izlemini aktarmayı
reddettiğini, gerçekliğin kendisini sunduğunu söylerdi. “Ber her zaman
gerçekliğin çerçevesi içinde kalıyorum, simgesel ya da dilsel bir sistem üzerinden
ona müdahale etmiyorum.”[30] Bu tespit, bize Pasolini’nin İsa’yı dünyevi ve
kutsal olmayan bir boyuta neden yerleştirdiği sorusunu da cevaplar. Ayrıca Pasolini’nin
aktardığı haliyle, İncil filminin gerçekliği ile yol almamıza imkân sağlar.
Agon Hamza
Dipnotlar:
1. George Aichele, “Translation as De-canonisation: Matthew’s Gospel According
to Pasolini,” Crosscurrents 51 (2002).
2.
A.g.e.
3.
Filmde Bach’ın Aziz Matta’nın Çilesi eserinden Odetta’nın Bazen Kendimi
Öksüz Bir Çocukmuşum Gibi Hissediyorum’una kadar birçok çalışmaya yer
verilir. Pasolini’ye göre filmlerinde kullandığı müzik, her zaman dini bir
niteliğe sahiptir.
4.
Pier Paolo Pasolini, “Observation on a Long Take,” s. 4.
5.
A.g.e.
6.
A.g.e.
7.
Pier Paolo Pasolini, St. Paul (Londra: Verso, 2014), s. 3.
8.
A.g.e.
9.
“Pier Paoli Pasolini Speaks,” Youtube.
10.
Sonra İsa kalabalığ ve havarilerine şunu söyledi: “Musa’nın koltuğunda hukuk hocaları
ve Ferisiler oturuyorlar. O yüzden onların söylediği her şeye dikkatle
yaklaşmalısınız. Onların yaptıklarını yapmayın, çünkü onlar vaaz ettiklerini
uygulamazlar. Ağır, taşıması yükleri halkın omuzlarına yüklerler ama o yükleri
taşımak için parmaklarını kıpırdatmak istemezler.”
11.
George Aichele, Translation as De-canonisation.
12.
Pasolini’nin filmleri çoğunlukla şiddet yüklüdür. Aşırı şiddet, sadizm ve
cinsellik yüzüden Salò veya Sodom’un 120 Yılı birçok ülkede halen daha
yasaklıdır.
13.
Akt.: Roger Ebert, The Gospel According to St. Matthew, RE.
14.
A.g.e.
15.
Bu not üzerinden Agamben’in Hristiyanlık okumasını Pasolini’nin Matta İncili
okurken başvurduğu bakış açısı temelinde analiz etmek ilginç olurdu.
16.
Pasolini 2007.
17.
Pasolini 2007.
18.
A.g.e.
19.
İşin ilginç yanı, Mel Gibson, İsa Mesih’in Çilesi filmini çekerken aynı
mekânları kullandı.
20.
Pasolini 2007.
21.
Pasolini 2012.
22.
Pasolini 2007.
23.
A.g.e.
24.
Pasolini 1976, s. 542–558.
25.
A.g.e.
26.
Gilles Deleuze, Cinema 2: The Time-Image (Londra: The Athlone Press,
1989), s. 1.
27.
A.g.e., s. 2.
28.
A.g.e., s. 2–3.
29.
A.g.e., s. 28.
30. Akt.: Gilles Deleuze, Cinema 2, s. 287. Bkz.: Pier Paolo Pasolini, L’expérience Hérétique: Langue et Cinéma (Paris: Traces Payot, 1976).



