Herzl,
Filistin’e Yahudi göçünün mimarı olarak, Filistin Arap gerçekliğine yabancı
gelenekleri, fikirleri ve topluma dair yaklaşımları taşıdı. O zamanlar, yirmilerin
başlarında, Bolşevizm, anarşizm, Marx, Lenin ve Troçki’nin adlarını duymaya başladık.
Ayrıca, Histadrut (Yahudi İşçi Sendikaları Federasyonu), Fraksya (Histadrut
içindeki sol kanat muhalefeti) ve Poalei Zion (Siyon İşçileri ve Kibbutz
Partisi) gibi Yahudi göçmenler arasındaki işçi hareketleri hakkında da bilgi
edinmeye başladık. Bunlar, yeni gelen Yahudi işçiler için teşkil edilmiş yarı
sosyalist kooperatif kamplarıydı.
Sola
meyilli Yahudi işçiler, Araplar arasında propaganda faaliyeti yürütmeye
başladılar. Yafa sokaklarındaki ilk gösterileri 1 Mayıs 1921’de gerçekleşti.
Manşiyye mahallesinde kızıl bayraklar taşıdılar, İbranice ve Arapça çeşitli
sloganlar attılar. Araplar, göstericilerin ne dediğini veya ne istediklerini
anlamadan, şaşkın ve dilsiz bir şekilde onları izlediler.
Bilinçli
bir grup Arap, “Bunlar Rusya’dan gelen, Bolşevik Devrimi’nin ilkelerinden
etkilenen Bolşevikler. Bu ilkeleri Arap dünyasında uygulamaya çalışıyorlar”
dedi. Başka bir grup ise, “Bunlar, Araplara karşı devrim ilan eden Siyonist
aşırılıkçılar. Karşı devrimle karşılık verelim” dedi.
Filistin’deki
ilk Arap ayaklanması 1921 Yafa ayaklanmasıydı. Solcu işçi hareketi, burjuva
İsrail devletinin kalıntıları üzerinde Filistin’de bir Yahudi sosyalist devleti
kurulmasını savunan Poale Zion partisinde Yahudi göçmenlerce temsil ediliyordu.
Parti, Arapları toplumsal açıdan geri kalmış ve sosyalizmi benimsemekten en
uzak halk olarak gördüğü için Arapların varlığını tanımıyordu. Parti, Filistin’deki
Arap sorununun çözümünün ancak Arapların Yahudilerle vatandaşlığa kabul ve
cinsel kaynaşma yoluyla bütünleştirilmesiyle sağlanabileceğine inanıyordu.
Arapların Yahudi sosyalist devletinin imal edeceği erime potasında eritilmediği
tek bir gün geçmeyecekti.
Parti
içinde, Filistin’deki komünist hareketin çekirdeğini oluşturan bir muhalefet
hareketi ortaya çıktı. Bu hareket, İngiliz sömürgeciliğinin ve Siyonist
burjuvazinin yıkıntıları üzerine kurulu, Filistin’de sosyalist bir devletin
kurulmasını savunuyordu. Bu devletin yönetimi, sınıf mücadelesinin daha çok
farkında olan Yahudi işçilerin elinde olacaktı. Araplar ayrı kimliklerini
koruyacak, Yahudi nüfusuna asimile edilmelerine gerek olmayacaktı. Bu halka
mensup işçiler ve köylüler, Rusya ve Doğu Avrupa’dan getirdikleri devrimci
sosyalist fikirlerle donanmış Yahudi meslektaşlarının yardımıyla, efendi
sınıfını ortadan kaldırmak için çalışacaklardı.
O
dönemdeki Rus Bolşevikler, bu muhalefette kendi programlarıyla büyük ölçüde
örtüşen bir eğilim buldular, bu nedenle onu fon ve rehberlikle desteklediler.
1923’te bu muhalefet, Komünist Enternasyonal’e başvurdu. Talepleri kabul edildi
ve parti, ezici Yahudi çoğunluğu nedeniyle önceki adı olan Filistin İşçi
Partisi’nin yerini alarak Filistin Komünist Partisi olarak anılmaya başlandı.
Bu isim, partideki Arap sayısı Yahudi sayısıyla eşitlendiğinde veya ezici bir
çoğunluk oluşturana kadar Filistin Komünist Partisi olarak değiştirilecekti.
O
zamanlar, Kudüs Posta ve Telgraf Bürosu’nda çalışıyordum. Büro, şu anda
Barclays Bankası’nın karşısında, yani Eski Şehir surlarının dışındaki Arap ve
Yahudi mahalleleri arasında uzanan sınırda bulunan eski İtalyan Konsolosluğu
binasında yer alıyordu.
Kudüs’teki
Posta ve Telgraf Bürosu’ndaydım. Büro, hem etnik hem de dini kökenlerden
insanları istihdam ediyordu ve içinde geleneksel Arap kıyafetleriyle yerlileri;
renkli kadife paltolar ve Tatarlarınkine çok benzeyen kürk şapkalar giyen
Aşkenazlar (tamamen dini nedenlerle Birinci Dünya Savaşı’ndan önce Filistin’e
göç etmiş olan Avusturyalı Yahudileri) barındırıyordu. Belki de Doğu Avrupa
sınırlarına ulaştıklarında bu kıyafetleri onlardan benimsemişlerdi. Kısa
pantolonlarıyla Yahudi göçmenlerin öncüsü olan “Halunlar”, hem erkekler hem de
kadınlara her yerde rastlıyorduk. Sefaradlar, on beşinci yüzyılın sonlarında
Arap egemenliğinin çöküşünden sonra İspanya’dan kaçan Araplaşmış Yahudilerin
kalıntılarıydı. Gürcülerse, milattan önce 730’da Kral Şalmaneser’in
hükümdarlığı[1] sırasında Asurlular tarafından kovulan Yahudilerin soyundan geliyorlardı.
bunlardan bazıları daha sonra Filistin’e geri döndüler.
Bu
posta ve telgraf ofisinde, çok çeşitli diller duyuyor, farklı halkları ve
mezhepleri temsil eden ya da bunların garip bir karışımını ifade eden
kıyafetlere rastlıyordunuz. Örneğin, başında Arap kefiyesi bağlı şort giyen bir
Yahudi kız, koyun derisi ceketli bir Yahudi çocuk, yerlileri korkutmak için
büyük bir takke takan bir İngiliz veya İngiliz ordusundan kalma pelerin ve ağır
sandaletler giyen bir köylü görebiliyordunuz.
Bu
ofiste, iş yoluyla veya onları tanıyarak Yahudi göçmenlerle etkileşim kurduk.
Ayrıca, şimdiki Barclays Bankası’nın arkasında bulunan küçük bir kafeye de sık
sık gidiyorduk. Sahibi, beyaz pantolon ve sol omzunda yırtmaç ve düğmeler
bulunan siyah bir gömlek giyen, uzun boylu, iri bir Rus Yahudisiydi. Yazın
serinlemek için saçlarını kazıtmış, kıvırcık sakal ve Rus tarzında düzgünce
kesilmiş bir bıyık bırakmıştı. Orada, sarı saçlı, beyaz ve kırmızı karışımı bir
ten rengine ve mavi gözlere sahip çekici bir Polonyalı kız çalışıyordu. Bu
küçük kafede her öğleden sonra toplanır, yabancı müşterileriyle tanış olurduk.
Beyaz sakallı, Rus savaş gemisinin kaptanı olduğunu ve Bolşeviklerin gemisini
Odessa limanında ele geçirdiğini söyleyen, Çarlık döneminden kalma bir adam
vardı. Belediyede çalışan, babası Rus annesi Arap genç bir adam... Birkaç kuruş
karşılığında insan portreleri çizen göçmen bir sanatçı... Ukrayna’daki mülkleri
hakkında çok konuşan zarif bir kadın... ve boğazlarını bir sifon içkiyle
ıslatan genç göçmen erkek ve kız çocuklar.
Bu
ortamda, Yahudi göçü ve Arap mücadelesi, radikal Rus Siyonist Jabotinski’nin
isyanı, kuzey Filistin’deki Tel Hai Muharebesi, bu muharebede Yahudi subay Jozef
Trumpeldor’un öldürülmesi, Yafa ayaklanmaları ve Jabotinski’nin Eski Şehir’deki
Batı Duvarı’na yürüyüşünden sonra Kudüs’te Yahudiler ve Araplar arasında
yaşanan silahlı çatışmalarla ilgili çeşitli konular tartışılıyordu. Bu
tartışmaların arasına, günlük Arapçayla konuşan göçmenlerden bazılarının bizim
için tercüme ettiği, öğretiyle alakalı çalışmalardan cümleler serpiştiriliyordu.
Bu çalışmalardan, sosyalizmin temsilci konseyleri aracılığıyla otoritesini
genişletmeyi amaçladığını, anarşizmin hiçbir hükümet biçimini tanımadığını,
halkın işlerini sendikalar aracılığıyla yönetmeyi hedeflediğini ve Bolşevizmin
(bu terim henüz Araplarca kullanılmamıştı) kendilerini üç yıl boyunca kuşatma
altında tuttuğunu öğrendik.
Komünizm,
bir darbe ve Kızıl Ordu aracılığıyla Rusya’da sosyalist bir rejim kurmuştu.
Bu
konuşmalar o zamanlar bizim için belirsizdi, yerel sorunlarımızdan çok uzaktı.
Bizi endişelendiren ve duygularımızı ele geçiren şey, korkunç, belirsiz
gelecek, İngiliz işgali ve Balfour Deklarasyonu idi. Babalarımızdan
İngilizlerin ve Fransızların kurtarıcı olarak geldiğini, Lawrence’ın Arapların
dostu olduğunu, Hüseyin bin Ali’nin devriminin Arapları birleştirmeyi ve onlar
için bir devlet kurmayı amaçladığını duyduk. Sokaklardaki duvarlara karalanmış
sloganlara kapıldık: “Yaşasın bağımsızlık”, “Kahrolsun sömürgecilik”, “Kahrolsun
Balfour Deklarasyonu” ve “Ya istiklâl ya da ölüm”.
İşte
böylesi bir atmosferde büyüdük. Sömürgeciliğin ve Siyonizmin orduları Filistin’i işgal
ediyorlardı. Küresel ideolojilerin hamur gibi şekillendirilmeye hazır olan
zihinlerimize yönelik hücumuna tanık oluyorduk. Osmanlı yönetiminin ardından gelen
yeni işgalin kâbusunu ortadan kaldırabilecek her şeye kulak kesilmeye, her
teklifi kabul etmeye hazırdık. Postane kafesinde, Fraks ve Filistin İşçi
Partisi’ne mensup, Rusya’dan gelen bir grup genç göçmenle tanıştım. Aramızda
propaganda faaliyeti yürütmeye başladılar ve şu noktalara odaklandılar:
1.
İngiliz sömürgeciliği, hem Arapların hem de Yahudilerin düşmanıdır İngiliz
politikası, böl ve yönet ilkesine dayanmaktadır.
2.
Yahudi göçmenler, zengin burjuvalardan ve yoksul işçilerden oluşmaktadır.
Siyonizm, sadece zengin Yahudilere fayda sağlayan burjuva bir harekettir.
Yahudi işçilerin çıkarları ise uluslararası sosyalizme bağlıdır, er ya da geç
efendilerinden kurtulmak için çalışacaklardır.
3.
Arap efendiler, sömürgecilikle işbirliği yapan oportünistlerdir, onlardan hayırlı
bir şey beklenemez.
4.
Filistin’in tüm sakinlerini temsil eden İşçi Partisi, her iki halkın çalışan
kitlelerinin çıkarlarını uzlaştırabilecek ve Filistin sorununu tamamen
çözebilecek tek partidir. Derin düşünceye davet eden yeni ve cazip görüşler ve
çözümlerdi bunlar. Göçmen vaizleri Kudüs’teki Alman Hastanesi’nin arkasında
bulunan kulüplerine götürdük, orada bize Mısır’daki meslektaşlarının
tutuklanmasından ve içlerinden birinin, bir Arap Lübnanlının, açlık grevine
girdikten sonra hapishanede ölmesinden bahsettiler. Bize Beyrut’ta Yusuf Yazbek
tarafından basılan İnsaniyet adlı Arapça bir gazete verdiler. Gazetede
onun göğe el açıp yalvarırkenki bir resmi vardı. Ayrıca bize, Prens Kropotkin’in
anarşizmle ilgili Arapça küçük bir kitapçığını verdiler.
Toplantılar
devam etti. Bazen kulüpte, bazen Schneller Ormanı’nda veya Ratzion mahallesinin
kayalıkları arasında bir araya geliyorduk. Sonra bir gün, 1924’ün sonlarında,
on dokuz yaşındayken, bana sordular: “Moskova’ya gidip üniversitesinde seyahat,
öğrenim ücreti veya yaşam masrafı ödemeden, okumak istemez misin?”
Tekliflerini
kabul etmekte bir an bile tereddüt etmedim. Benden altı ay içinde seyahate
hazırlanmamı istediler, bu yüzden genç bir Rus Arap dili uzmanının yardımıyla
Rus dilini temel düzeyde öğrenmek için kolları sıvadım. Ondan Rus alfabesini
öğrendim ve bazı temel kelimeleri ezberledim. Bu arada, grup Hayfa’da bir
gençlik konferansı düzenledi, beni davet ettiler ve merkez gençlik komitesine
seçtiler. Böylece Bolşevik yanlısı harekete resmen iştirak etmiştim. O günden
itibaren tüm gizli toplantılara katıldım, hareketin mesajını yaymaya ve broşür
dağıtmaya yönelik çalışmalara katkıda bulundum.
Moskova
Yolunda
Kuzey
topraklarına seyahat etme vakti gelmişti. Genç bir Arap adam için, vatanını,
ailesini ve işini bırakıp, hakkında hiçbir şey bilmediği ve dilinden sadece
birkaç kelime anladığı yabancı bir ülkede bilgi aramak tehlikeli bir maceraydı.
Ancak bilgiye ve öğrenmeye olan susuzluğu ve Birinci Dünya Savaşı’nın yükselen
Arap gençliği kuşağı arasında bıraktığı eğitim açığını doldurma arzusu, onu bu
yolculuğa çıkmaya itti.
Gizlice
pasaportumu hazırladım ve babamdan Nebi Rubin bayramı kutlamaları sırasında bir
hafta boyunca ailemle Yafa’da kalmak için izin istedim. Yafa’ya gittim, orada
Çiçerin vapuru limanda demirlemişti. Limanda partiden bir üye beni karşıladı ve
Türkiye’ye giriş için vize aldı. Sonra beni gemiye götürdü, “İstanbul’a
gidiyormuş gibi gemiye binin. Gemide olduğunuzda, gemideki parti şubesinin
başkanı Vefik Orlov’u sorun. Sizi bekliyor, yolculuğunuzdan haberdar. İyi
yolculuklar.” dedi.
Vedalaşmadan
önce, babama yazdığım mektubu ona emanet ettim ve ayrılışımdan üç gün sonra
posta kutusuna bırakmasını rica ettim. Söz verdi. Mektupta şunlar yazıyordu:
Yafa, 16 Eylül 1925
Sevgili babam.
Bu mektubu aldığında,
Akdeniz’in ortasında olacağım. Bu yolculuğa Moskova’daki üniversitede okumak
için çıktım.
Ne endişelen ne de üzül.
Yolculuk çok rahat, hizmet mükemmel. Üç yıl Rusya’nın başkentinde kalacağım,
sonra size çok fazla bilgi ve beceri edinmiş olarak geri döneceğim.
Kuzey Kutbu’na gidiyor
değilim ya! Aramızdaki mesafe sadece on gün. Oradaki soğuğa gelince, merak etme
dayanırım, önlem olarak kalın askeri paltomu yanıma aldım.
Özür dilerim. Sana Moskova’dan
her fırsatta yazacağım.
Sana selam olsun, itaatkâr
oğlun.
Necati.
Babam
daha sonra bana bu mektubu aldığında çok öfkelendiğini, hükümet binasına gidip “Bolşevikler
oğlumu kaçırdı!” diye bağırdığını anlattı. İngilizlerden ne pahasına olursa
olsun beni açık denizden geri getirmek için bir savaş gemisi göndermelerini
istemiş. Ancak, isteğinin yerine getirilmesinin imkânsız olduğunu söylemişler,
bu şoku metanetle karşılamasını istemişler, şikâyetini kayıt altına almakla
yetinmişler.
Küçük
ticaret gemisi Çiçerin, gün batımından hemen önce Yafa limanından yola çıktı.
Ben kıç tarafında durup gümrük binasının, tüccarların depolarının, yelkenli
gemilerin, Hasan Bey Camii’nin ve kıyı şeridini saran portakal bahçelerinin
gözden kayboluşunu izledim. Yafa’nın batısındaki Nebi Rubin kamplarında keyif
sürdüğümü düşünen Kudüs’teki aileme veda ettim. Akşam eski Filistin limanına
çökerken, tehlikeden uzakta olduğumu bilmenin verdiği bir rahatlama hissi beni
sardı.
Gemide
bulmamı söyledikleri kişiyi aramaya başladım. Halat toplayan bir Rus denizci
gördüm, yanına yaklaştım ve “Tovariş Orlov?” diye sordum. Yoldaş Orlov’u
aradığımı anladı, gülümsedi, omzuma vurdu ve beni takip etmem için işaret etti.
Beni geminin alt güvertesine götürdü ve bir kapıyı çaldı. İçeriden bir ses “Da”, yani “Evet diye cevap verdi. Kapıyı iterek açtı, karşısında iri yarı, kel bir
Rus adam duruyordu. Beni görür görmez, “Moskova mı, Neversti mi?” diye sordu...
Ben de başımla onayladım. Elimden tuttu ve beni denizcilerin koğuşuna götürdü,
kırık dökük İngilizceyle yataklardan birini işaret ederek, “Burada
uyuyacaksın... Odessa!” dedi.
Ondan,
Odessa’ya varana kadar geminin mürettebat odasındaki bir salıncakta uyuyacağımı
anladım. İlk gece gerçekten korkunçtu. Gemi küçüktü ve azgın deniz beni dilediği
gibi bir o yana bir bu yana savurup durdu. Salıncak beni bir yandan diğer yana
sallıyor, geminin pruvası ise monoton, durmaksızın bir hareketle yükselip
alçalıyordu. Mürettebattakilerden bir ses karmaşası yükseliyordu: nefes
alışverişleri, çaydanlık ve tencere sesleri, tahta ayakkabılar, çağrılar,
şarkılar ve balalaykanın ritmik vuruşları. Birinci, ikinci ve üçüncü günün
sonunda, çoğu Ukrayna’ya dönen Yahudiler olan denizcileri ve yolcuları
tanımıştım. Marous şarkıları ve halk danslarıyla dolu akşam partilerine
katıldım. Ayrıca parti toplantılarında da yer aldım, ancak tartışılan konuları
anlamasam da, Ekim Sosyalist Devrimi’nin sekizinci yıldönümünü andıklarını fark
ettim.
Dördüncü
ve beşinci günlerde Rodos adasını, ardından Yunan takımadalarını geçerek Ege
Denizi’ne girdik ve Çanakkale Boğazı’nı geçtik. Yakındaki kıyılardan nefes
kesen manzaralar gözlerimizin önüne serildi. O gece Marmara Denizi’ne girdik,
altıncı günün şafağında İstanbul tüm ihtişamıyla karşımıza çıktı. Uzaktan
bakıldığında bu ebedi şehrin fabrika bacalarıyla dolu olduğu düşünülebilir,
ancak gerçekte şehir, enfes tasarımlı minareler ve muhteşem, paha biçilmez
camilerle süslenmişti.
Limana
yaklaşırken arkadaşım Orlov bana, “Türk güvenlik görevlileri sana ‘Türk
topraklarına inmek istemiyor musunuz?’ diye soracaklar. Onlara hiçbir açıklama
yapmadan ‘Hayır, Odessa’ya gidiyorum’ de” dedi. Öyle de oldu. Gemi, Galata
Köprüsü’nün karşısına yanaşınca beni ben kaptan kamarasına çağırdılar. Türk
güvenlik görevlilerinden biri, yayvan bir gülümsemeyle bana, “Pasaportunda
Türkiye vizesi var. Kullanmak istemez misin?” dedi.
Ben
de, "Türk topraklarına ayak basma fikrimden vazgeçtim...” cevabını verdim.
“Neden?”
“Çünkü
Odessa limanını ziyaret etmek istiyorum...”
“Senin
gibi bir çocuk Odessa’yı mı ziyaret edecek?”
“Bu, benim kendi işim...”
“Peki
Rusya vizesi nerede?”
Bu
noktada kaptan itiraz ederek, “Bu bizim işimiz... Geminin kaptanı olarak bu
çocuğun Odessa’ya seyahat etmesine izin veriyorum. Rus yetkililer ona orada
vize verecekler” dedi. Kanunla belirlenen cezayı ödedikten sonra Sovyet
topraklarına adım atacaktım.
Türk
güvenlik görevlileri omuz silkip gemiyi terk ettiler. Boğaz’dan Karadeniz’e
doğru yolculuğumuza devam ettik. Henüz kısa bir mesafe kat etmiştik ve akşam
saat dokuzdu ki, geminin korkuluğuna yaslanmış haldeyken Yoldaş Orlov yanıma
geldi ve bana İngilizce bir hikâye anlatmaya başladı. Özetle şöyle dedi:
“1917 yılında, Birinci
Dünya Savaşı sırasında Ruslar tarafından esir alınan bir grup Türk askeri Rusya’daydı.
Bu askerler, Rus Devrimi’ne coşkuyla destek sunmuşi, Ruslara katılmışlardı.
Geçen yıla, 1924’e dek Rusya’da kaldılar. O zamanlar Yunan-Türk Savaşı
şiddetleniyordu. Mustafa Kemal, Anadolu’da zafer üstüne zafer kazanıyordu. Adı
herkesin dilindeydi ve Sovyet hükümeti ona ekonomik yardım ve silah sağlıyordu.
Bolşevik Devrimi'nin
ilkeleriyle yoğrulmuş bu Türk askerlerinin, anavatanları Türkiye’ye dönmek ve
Mustafa Kemal Paşa’nın yanında ulusal savaşa katılmak istemeleri doğaldı.
Yaklaşık otuz kişi Anadolu’ya geldi ve komutana kendilerini tanıttı. Komutan
onları karşıladı ve askeri uzmanlıklarının kullanılmasını emretti.
Bu Türk askerleri,
Kemalist Devrim’in Rusya’daki Kerenski’nin Şubat Devrimi'ne (1917) benzer
demokratik bir devrim olduğunu, Ekim Devrimi (1917) gibi sosyalist bir devrime
dönüştürülmesi gerektiğini düşünüyorlardı. Bu amaç doğrultusunda çalışarak,
Türk işçileri, köylüleri ve askerleri arasında mesajı yaydılar, onları Rus
sosyalist devrimini örnek alıp Türkiye genelinde Sovyet yönetimini kurmaya
çağırdılar.
Bu askerlerin haberi
Mustafa Kemal’e ulaştığında, derhal tutuklanmalarını ve kapsamlı bir soruşturma
başlatılmasını emretti. Sonra izleri tamamen kayboldu. Zincirlenip Boğaz’ın
derinliklerine atıldıkları söylenir.”
Sonra
Orlov, denize bakarak iç çekti ve "Kim bilir? Belki de şu anda tam
üzerlerinden geçiyoruzdur!” dedi...
Karadeniz’e
girdik; gerçekten de karaya yakın bir denizdi, çünkü karalar arasında
sıkışmıştı ve derinliği 2200 metreydi. Çalkantılı bir denizdi ve biz onu rüzgârda
bir tüy gibi kolayca geçtik.
Odessa’ya
yaklaşırken, ancak yeni düzenlemelerden habersiz olmamız ve eski geleneklere
bağlı kalmamız üzerinden açıklanabilecek bir olay yaşadım. Vapurda, geminin
yemek tedarikçisi olan genç bir Yunanlı ile tanıştım. Yolculuk boyunca bu genç
adam sık sık bana temas etti ve her türlü yardımı yapabileceğini söyledi.
Böylece aramızda dostluk bağları gelişti. Sonra Sovyetler’e sempati duymasına
rağmen siyasetle uğraşmadığını anladım. Odessa limanına yaklaştığımızda bana
şöyle dedi: “Senden küçük bir iyilik isteyebilir miyim?”
“Buyur”
dedim.
“İstanbul’da
bir parça ayakkabı derisi ve bir kehribar kolye aldım. Odessa’daki arkadaşımdan
hediye. Limandaki gümrük memuru çok yüksek bir ücret alıyor, bunu karşılayamam.
Bunları çantanda taşımanı ve seninmiş gibi göstermeni rica etsem...”
“Tamam,
deri benim diyeyim ama kolye ne olacak?” dedim.
“Filistin’den
tanıdığınız bir kıza hediye olarak yanınıza aldığını söylersin” dedi.
Şaşkına
döndüm. Bu genç Yunan adam, gemide bana çok iyi davranmıştı ve şimdi benden
küçük bir iyilik istiyordu. Dostluk bağları ve paylaşılan ekmek ve tuz, onun
isteğini yerine getirmemi zorunlu kıldı. Bu yüzden kolyeyi ceketimin cebine
koydum ve ayakkabı derisini kıyafetlerimin arasında açıkta bıraktım. Gümrükte
çantayı açtığımda, memurlar ayakkabı derisini aldılar, ancak ceketi aramadılar
ve bu nedenle kolyeyi bulamadılar. Orada okumak için bulunduğum halde neden
ayakkabı derisini taşıdığımı sordular. “Yanımda getirdim çünkü benim için en
iyi ayakkabı o” dedim. Kendi aralarında görüştüler, ancak görünüşe göre
açıklamamdan pek ikna olmadılar. Geminin mürettebatından birinin benden
faydalandığından şüphelenseler de beni bırakıp gittiler.
Odessa’da,
1924’te Sofya’daki başarısız işçi ayaklanmasından sonra Bulgaristan'dan kaçan
devrimciler için bir pansiyon olan Bulgar Evi’nde kaldım. İki gün sonra, Yunan
denizci yanıma geldi ve teşekkür ederek ayakkabı derisini ve kolyeyi aldı.
Gözlerin beni izlediğinden habersizdim. Üçüncü gün, Bulgarlardan biri bana, “Cahilliğinizden
faydalanan Yunan denizci tutuklandı. Benim ülkemde veya sizin ülkenizde bir
parça deri ve bir kolye taşımak şüphe uyandırmaz ve kimse buna dikkat etmez.
Ama burada, burjuva ticaret spekülasyonunun bir biçimi olarak kabul edilir, bu
yüzden dikkatli olun!” dedi.
Moskova’dan
talimat beklerken dört gün Odessa’da kaldım. Oradayken, halk eğlencesine denk
geldim. Hava soğuktu, bu yüzden üzerimde Kudüs’ten getirdiğim askeri palto
vardı. Bu paltonun omuzlarında rozet ve yıldız takmak için omuzlarda birer şeşit
mevcuttu. Tiyatroda bulunanlar bana şaşkın bakışlar attılar. Şaşkın bakışların
sebebini sorduğumda, “Üzerinizde bir subay ceketi var” dediler.
Rus
Devrimi, Çarlık güçlerinin beyazları kızıllardan ayırmak için kullandıkları
omuz şeritlerini asker ve subay ceketlerinden kaldırmıştı. Sonra ben, bu iki
şeritli ceketle ortaya çıkmıştım, insanların merakını ve şaşkınlığını uyandırmamın
sebebi buydu. Akşam bittikten sonra Bulgarın evine döndüm ve makasla iki şeridi
kesip attım.
Moskova’ya
taşınmam için izin geldi, bu yüzden bana bir seyahat belgesi verildi, trenle
Sovyet başkentine gittim. Bu yolculuk, otuz altı saat sürdü ve Harkiv, Kursk,
Orel, Tula ve nihayet Moskova’dan geçti. Tren yolcuları; köylüler, askerler,
gündelik işçiler ve orta sınıf ailelerden oluşuyordu. O zamanlar beni en çok
etkileyen şey, Rus köylüsünün saçlarını uzatıp ortadan ayırması ve büyük Rus
yazar Leo Tolstoy’un giydiği gömleğe atıfta bulunarak “Tolstoyka” denilen bir
gömlek giymesiydi. Bu gömlek, göğüs, yaka, kollar ve etek kısmında renkli
ipliklerle işlenmişti ve giyen kişi, onu pantolonunun üzerine sarkıtarak,
uçları sağ tarafa yerleştirilmiş örgülü pamuk bir bantla sabitliyordu. Gömleğin
açıklığı sol omuzdaydı. Köylü, ayrıca pamuk astarlı pantolon giyerdi ve yazın
ayak bileklerine pamuk bandaj sarılmış hasır ayakkabılar geçirirdi. Kışın ise “valenki”
adı verilen kalın keçe çizmeler giyerdi. Genelde renkli elbiseler giyen Rus
köylü kadınları ise yaşlarına ve kişisel durumlarına göre değişen renklerde
eşarplar takarlardı. Köylü kadınları erkeklerle aynı ayakkabıları giyiyordu.
Rus
askerleri, daha doğrusu Kızıl Ordu askerleri, o dönemde kendine özgü bir
üniforma giyerlerdi: neredeyse ayak bileklerine kadar uzanan, beli daraltılmış
ve göğüsteki her düğmede on santimetre uzunluğunda kırmızı bir bant bulunan
uzun bir palto. Asker, eski Rus savaşçılarının şapkalarından türetilmiş, aşırı
soğukta kulakları örten iki kenarlı konik bir şapka takardı. Her şapkanın
ortasında kızıl yıldız vardı.
Gözlemlediğim
kadarıyla Rus işçiler, siyah deri ceketler, kalın deri çizmeler ve siyah deri
şapkalar giyiyorlardı. Devlet memurları ise altın düğmeli, yeşilimsi tonlu
üniformalar ve parlak siyah ve yeşil kenarlı şapkalar giyiyorlardı.
Orta
sınıf kızların hepsi son derece eğitimli ve zarifti. Saçlarını uzatıp
başlarının etrafına örüyorlar, uzun, mütevazı dantel elbiseler giyiyorlardı. Bilekten
bağcıklı botlar kullanıyorlardı. Bazıları Fransızca veya Almanca konuşuyordu,
ama hiç İngilizce bilmiyorlardı. Tren yolcuları bol bol çay içiyordu. Her tren
istasyonunda, yolcuların ihtiyaç duydukları kadarını alıp biraz çay ekledikleri
“kibanok” adı verilen büyük bir kaynar su tankı bulunuyordu. Sevdikleri sıcak
içeceğin her yudumunda şeker atıştırıyorlardı.
Neredeyse
herkes, güçlü kokulu, koyu renkli mahurka adı verilen tütünü içiyordu.
Çiftçiler onu yetiştiriyor, kurutuyor, küçük parçalara ayırıyor, ince veya
kalın kağıda sarıyor ya da ağaç dallarından yaptıkları küçük bir pipoya
koyuyorlardı. İşte Odessa’dan Moskova’ya bu yol arkadaşlarıyla yolculuk ettim. Trende
bir uğultu hâkimdi, monoton bir tıkırtı ve küçük lokomotifin motorunun uçsuz
bucaksız, uzak ormanlarda yankılanan sesini işitiyordunuz. Her istasyonda
lokomotif kükreyip homurdanıyor, yanlara doğru sis püskürtüyordu. Sonra
satıcıların “Yabluşki” (elma), “Kvas” (nişastalı tahıllardan yapılan bir
içecek) ve “Pirojnaya” (kek) diye bağırdıklarını duyuyordunuz. Gazete satıcıları “Pravda”,
“Az Fatya”, “Trud” ve “Veçernaya Moskva” diye sesleniyorlardı. Ardından
yolculuğun devam ettiğini haber veren çan çalıyor sonra o küçük lokomotifin
sesi geliyordu. Geceye fenerlerin titrek ışıkları eşlik ediyordu.
Yol
boyunca manzara çoğunlukla yoğun ormanlar veya verimli ovalar ve yeşil
tepelerden oluşuyordu. Ağaç gövdelerinden yapılmış evleri olan Rus köyleri her
iki tarafa da dağılmıştı. Bu tek veya iki katlı konutlar, bazıları çocukların
masal evlerine benzeyen, enfes bir sanatsal zevkle inşa edilmiş, kendine özgü
bir ulusal karakteri yansıtıyordu.
Ana
şehirlerden geçerken, çoğunlukla on dokuzuncu yüzyıl tarzında güzel binalar
gördüm. Dış cepheleri süslüydü, birçoğunda Yunan ve Roma balkonlarını anımsatan
beyaz sütunlarla desteklenen balkonlar vardı.
Sonunda,
İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra dünyanın dikkatini çeken başkent Moskova’ya
vardık. Tren, Kursk’taki istasyon olan Kursky Vokzal’a geldi. Ardından,
muhtemelen kalın sakallı, beli sıkıca sarılmış bir palto ve kürklü şapka giyen
bir “az-voçik” veya sürücü tarafından sürülen küçük bir at arabasına bindi.
Araba, siyah taşlı sokaklardan, eski Rus binalarının ve surlarının yanından
geçerek, Bolşoy Büyük Tiyatrosu meydanını geçene kadar ilerledi.
Tiyatrodan
sağa döndüm, Tverskaya Caddesi’ni geçtim, Lux adında, yabancıların kullandığı
bir pansiyonun kapısında durdum.
Moskova’nın
devrimden önce de bildiği büyük, eski bir oteldi. Üç katlıydı, her katta çok
sayıda oda vardı, her odada bir veya iki yatak ve bir telefon bulunuyordu. Her
süitte erkekler ve kadınlar için ayrı banyolar mevcuttu. Binanın tamamında bir
berber, çamaşırhane ve telefon santrali vardı. Otel, Zaviduşçi adı verilen bir
kişi tarafından yönetiliyordu. Bu yönetim ekibi, kalıcı veya geçici olarak
kalanlara oda tahsis etmekten, konforlarından, çamaşırlarından ve banyolarından
sorumluydu.
Komintern’in
(Komünist Enternasyonal) bekâr veya evli çalışanlarının çoğu, resmi bir ziyaret
veya yurtdışı eğitimi için gelen yabancılar gibi bu Lux isimli otelde
kalıyordu. KUTV’a kaydım yapılırken üç gün bu pansiyonda kaldım. Tverskaya
Bulvarı’nda (şimdiki adıyla Puşkin Bulvarı’nda) bulunan Oyşe Giti adlı yurda
transfer edildim.
Bu
Doğu Emekçileri Komünist Üniversitesi’ne kayıt işlemi genellikle Komintern’in
Doğu Seksiyonu’nda gerçekleşiyordu. Orada, Filistin bölümünde çalışan Kitay
Gorodski adında kısa boylu bir adam tarafından karşılandım. Bana Kudüs’te Yafa
Caddesi’nde bir dükkân işleten bir kardeşi olduğunu söyledi. Bu ismi ve kuzey
tarafındaki belediye parkının karşısında bulunan, ev eşyaları sattığı dükkânı
hatırladım.
Kitay
Gorodski, bir tercüman aracılığıyla gerekli muayeneyi yaptıktan sonra, sosyal
statüm, yani hangi sosyal sınıfa ait olduğum hakkında sorular sordu. Ona Kudüs
Posta ve Telgraf Ofisi’nde düşük seviyeli bir memur olduğumu, ailemin mütevazı
bir durumda olduğunu, babamın Arap İsyan Ordusu’nda subay olduğunu söyledim.
Tercüman sözlerimi aktardı ve yüksek sesle kahkaha attı. Sebebi sorduğumda,
Arapça bilmemesi nedeniyle yanlış çeviren tercüman bana, “Yoldaş, daha küçük
bir çocukken subay olduğunuzu söylediğinize şaşırdı ve şaka yollu, ‘Belki de
anne karnındayken subaydınız!’ dedi” dedi. Tercümana hatasını açıkladım ve hem
ona hem de Titai Gorodski’ye, “İkiniz de anlamalısınız ki, kastedilen benim
değil, babamdır” dedim. Bunun üzerine yetkili, bu konudaki tartışmayı
sonlandırdı ve bana bir daha asla babamın subay olduğunu söylemememi tavsiye
etti, çünkü Rusya, hâlâ iç savaş yaşıyordu ve halk subaylara karşı öfkeliydi.
Babamın adı bölümündeki “subay” kelimesini çizip yerine “çalışan” yazdı.
[Kaynak:مذكرات نجاتي صدقي [“Necati Sıtkı’nın Hatıratı”], Institute for Palestine Studies, Eylül 2001, s. ]
Dipnot:
[1] Şalmaneser adı beş Asur kralına verilmiştir ve burada bahsedilen V. Şalmaneser’dir
(MÖ 727-722), MÖ 722 kışında Samarya krallığını fethetmiştir. İkinci Krallar
Kitabı’nda (Eski Ahit, 17. Bölüm, 3-6. ayetler) adı şu şekilde geçmektedir: “Asur
kralı Şalmaneser, Samarya kralı Hoşea’ya karşı geldi. Hoşea onun kölesi oldu ve
ona vergi ödedi… Ve Asur kralı, bütün ülkeye ve Samarya’ya karşı geldi.” Hoşea’nın
dokuzuncu yılında Asur kralı Samarya’yı ele geçirdi ve İsrail’i Asur’a sürgün
etti. Şalmaneser’in halefine gelince, fetih ve sürgünü tamamlayan Sargon oldu. -Yayına hazırlayanın notu.