19 Kasım 2026

Temsil



Pasolini’nin Aziz Matta’ya Göre İncil adlı eseri, İsa Mesih hakkındaki filmler dizisi içinde onu benzersiz kılan nedir? Filmin jeneriğinde senaryonun bizzat Pasolini tarafından kaleme alındığı belirtilse de, metin, aslında İncil’in anonim yazarına aittir. Bu durum, Martin Scorsese’nin İsa’nın Son Günahı veya Mel Gibson’ın İsa Mesih’in Çilesi gibi İncil’e ya da İsa Mesih’e odaklanan diğer filmlerde söz konusu değildir. Eser, Pasolini’nin çekmeyi planladığı ancak hayata geçiremediği, Aziz Pavlus hakkındaki diğer film taslaklarından da ayrılır, zira Pasolini burada, yeniden yazım süreci aracılığıyla gerçekleşen bir dönüşüme odaklanmıştır.

Aziz Matta’ya Göre İncil’de Pasolini, İncil metnindeki ayetleri kullanarak metni görsel-işitsel bir yapıta dönüştürür. İncil, hareketli görüntüler dizisine dönüşür ve yalnızca sözlü ifadelerle değil; duyulan ile görülen, sesler ile görüntüler arasındaki boşluklar üzerinden anlaşılmalıdır. Filmin görsel-işitsel boyutu, sözlü anlatımın önüne geçer. Paradoksal bir biçimde, Pasolini’nin İncil’i doğrusal bir anlatım çizgisi izlemesine rağmen, zamansal açıdan çok daha dinamik ve radikaldir. Bu yaklaşım, İsa Mesih’in yaşamının yalnızca son 12 saatine odaklanan ve geçmişe dönüşlerle (flashback) İsa’nın çocukluğuna ya da havarilerine öğretilerde bulunduğu anlara giden, aşırı şiddet içerikli Mel Gibson filmi İsa Mesih’in Çilesi ile tezat oluşturur. Gibson’ın filminde kullanılan diller Aramice ve Latince olup, film pek çok farklı kaynaktan (Yeni Ahit, çeşitli Katolik metinleri, İbrani Kutsal Kitabı kanonu vb.) beslenir. Gibson’dan farklı olarak Pasolini, İsa Mesih’i İtalyanca konuşturur ve temel aldığı tek kaynak Matta İncili’dir.

Pier Paolo Pasolini senaryoyu yeniden yazmaz, bunun yerine İncil üzerinde bir tür kurgu (düzenleme) yapar. Bazı sahneleri dışarıda bıraksa da, Matta İncili’ndeki diyaloglardan yola çıkarak yeni sahneler inşa eder. O, İncil’den Matta metnini alır, onu başlı başına bir kitapmış gibi ele alır. Başka bir deyişle, Matta İncili’ni bağlamından koparır, bunu yaparken de, metnin tamamını alıntılayıp sanki İncil’in geri kalanından yalıtılmış bir eser gibi sunarak, “İncil’deki Matta’yı kutsallığından arındırır.”[1] Bu noktada şu soru akla gelir: Pasolini, İncil üzerinde tam olarak nasıl bir kurgu (düzenleme) yapar?

Buna iyi bir örnek, Pasolini’nin bir keresinde “hiç bitmeyen muazzam sahne” olarak nitelediği “Dağdaki Vaaz” sahnesidir. Pasolini’nin bu vaazı sinemaya uyarlayış biçimi, sözlerin bağlamına dair belirsizliği öne çıkarır, vaazın büyük bir kısmını, konuşan İsa’nın yakın plan çekimleriyle sunarken, arka plandaki gökyüzünü sürekli değiştirir.[2] Bu durum, başka bir soruyu, yani sadakat ve dönüşüm meselesini gündeme getirir: Bir orijinal esere sadık kalıp aynı zamanda onu başarılı bir şekilde dönüştürmek mümkün müdür?

Daha önce, Pasolini’nin sinema sanatına özgü bir gerçeklik sunduğunu savunmuştum. Şimdi ise, bu dönüşümün özgünlüğünün, orijinal eser (yani İncil) ile Pasolini’nin dönemindeki estetik akımlar arasındaki diyalektik birleşimde yattığı öne sürülebilir: Pasolini, Matta İncili’ni müzik[3] mekân, mimari ve benzeri unsurlar aracılığıyla da dönüştürmüştür. Bu anlamda, orijinal metin “bizim” dönemimizin etkilerine ve akımlarına maruz bırakılır.

Pasolini’nin bakış açısından, bir orijinal eserin “özünü” anlayabilmemizin tek yolu, onun dönüştürülmesinden geçer. Pasolini, “Uzun Çekim Üzerine Gözlemler” adlı metninde, kurgu (montaj) sürecinde gerçekleşen gerçeklik dönüşümünden bahsederken, bunun sonucunda “bir eylemin gözlerimizin önünde bir kez gerçekleşmek yerine, sanki pek çok kez gerçekleşiyormuş gibi, “şimdiki zamanların çoğaldığı” bir durumun ortaya çıktığını söyler.[4]

Filmin İngilizce başlığında, orijinal İtalyanca başlıkta yer almayan “Aziz” (Saint) sözcüğünün bulunması, konuya başka bir boyut katar (İtalyanca orijinali Il Vangelo Secondo San Matteo değil, Il Vangelo Secondo Matteo’dur). Pasolini, İncil’i işte tam bu noktada “azizlik” statüsünden çıkarır: “Matta, ancak kilise kanonuna göre bir aziz olabilir.”[5]

O, İncil’i “çevirmek” için farklı bir yöntem izler. Metni, Filistin’le alakası bulunmayan muhtelif mekânlara taşır. Film ayrıca, “hâlihazırda çevrilmiş olan İncil’in yazılı İtalyanca sözcüklerini, oyuncuların seslendirdiği İtalyanca sözcüklere dönüştürür. Bunu yaparken de Matta’nın hikâyesindeki diyalogları neredeyse kelimesi kelimesine aktarır.”[6]

Pasolini, hiç çekmediği, Aziz Pavlus’la ilgili filmi için kaleme aldığı senaryoda da aynı yöntemi kullanmıştı. Ona göre bu senaryonun temel fikri, “Aziz Pavlus’la ilgili tüm meseleyi kendi zamanımıza” taşımaktı:

“Bu, onun vaazlarının lafzına herhangi bir şekilde müdahale etmek ya da onu değiştirmek istediğim anlamına gelmiyor, bilâkis, daha önce Matta İncili’nde yaptığım gibi, filmdeki diyaloglarda Pavlus’un ağzından çıkan hiçbir sözcük uydurulmayacak ya da kıyas yoluyla yeniden kurgulanmayacaktır. Aziz’in havari olarak dile getirdiği söylevleri arasından bir seçim yapılması doğal olarak gerekeceğinden, bu seçimi onun tüm havarilik sürecini özetleyecek bir biçimde yapacağım (bu konuda, Pavlus’un düşünce bütünlüğüne mutlak sadakati garanti eden uzmanlardan destek alacağım).”[7]

Aynı yaklaşım, onun Matta’sı için de geçerli değil mi? Birinin tüm düşünce dünyasına nasıl mutlak bir sadakat gösterilebilir? Bu sadakat, ancak eylemle, sinematografik anlamda “Motor!” komutuyla kurulup sürdürülebilir. Pasolini, amacının izleyiciye “Aziz Pavlus burada, bugün, aramızda; hem de neredeyse fiziken ve maddeten burada. Seslendiği yer, bizim toplumumuz. Gözyaşı döktüğü, sevdiği, tehdit ettiği, bağışladığı, sarsıp aynı zamanda şefkatle kucakladığı toplum bizim toplumumuz”[8] demek olduğunu belirttiğinde, Matta’yı okumanın en doğru yolu, onun İncil’ini günümüzün içinde bulunduğu duruma uyarlamaktır. Nitekim Pasolini, Aziz Matta’ya Göre İncil filminde bunu başarmıştır.

Pasolini için İncil, “insanın kendi düşüncelerini harekete geçiren, onları tamamlayan, bütünleştiren ve yeniden canlandıran büyük bir düşünsel eser, muazzam bir düşünce yapısı” idi.[9] Filmi okurken esas alınması gereken bakış açısı da budur. O, İncil’i altmışların (politik, kültürel ve teorik pratiklerin yaratıcı bir patlamayla kendini gösterdiği) koşullarına uyarlamak ve ona daha çağdaş bir anlam ya da yorum kazandırmak ister. Bu bağlamda, Aziz Matta İncili yeniden ele alınıp günümüz gerçekliğine yönelik bir eleştiri olarak kullanılabilir mi? Peki, neden özellikle Matta?

Pasolini’nin diğer İnciller arasından Matta İncili’ni seçmesinin nedeni, kendi ifadesiyle bir eleme süreciydi: Yuhanna mistik, Markos kaba, Luka ise duygusaldı. Pasolini, metaforlara veya düz değişmecelere (metonimilere) pek yer bırakmaz. Filmin amacı, kesinlikle Tanrı inancını yeniden canlandırmak değildir. Onun sunduğu İsa figürü, mucizeler gerçekleştirebilen, Tanrı’nın oğlu doğaüstü bir varlık değildir; aynı zamanda (Matta 23’te karşımıza çıkan) Yahudi karşıtı bir Yahudi de değildir.[10] Filmde “ikiyüzlüler” yer alsa da, bunlar, özellikle Ferisiler veya din bilginleri değil, bürokratlar ve mülk sahipleridir (kapitalistler). Pasolini’nin İsa’sı teolojik bir figür olmaktan ziyade (ki öyle bir yönü varsa bile bu çok zayıftır) politik bir liderdir. Dahası o, “pek çok çağdaş Yeni Ahit uzmanının öne sürdüğü gibi Kinik bir filozof değil, kıyamet yanlısı (apokaliptik) bir vaizdir.”[11] O, günümüzün hoşgörülü, postmodern ve şiddet karşıtı figürlerinden biri de değildir (Matta 11:12).[12]

Ekonomi öğrencisi ve anarşist olan Enrique Irazoqui, çalışmaları üzerine Pasolini ile görüşmek için Roma’ya geldiğinde, Pasolini’nin İsa’sı oldu. Barth David Schwartz, Pasolini’ye Ağıt adlı eserinde Pasolini’den şunları aktarır: “Daha konuşmaya bile başlamadan, ‘Affedersiniz, filmlerimden birinde rol alır mısınız?’ dedim.”[13] Schwartz’ın betimlemesiyle Irazoqui, “Bask bir baba ile Yahudi bir annenin oğluydu. […] zayıf, omuzları düşük, kaşları belirgindi. Kısacası Michelangelo’nun kaslı İsa figürünün tam zıttıydı.”[14] Irazoqui’nin elinde bir senaryo yoktu. Bildiği tek şey, İsa rolünü oynayacağıydı:

“İsa’yı canlandıran kişi, Barselona’dan bir öğrenciydi. Ona İsa rolünü oynayacağını söylemek dışında başka hiçbir şey demedim. Kendisine herhangi bir ön konuşma yapmadım. Ondan başka bir şeye dönüşmesini, bir yorum getirmesini ya da kendisini gerçekten İsa gibi hissetmesini asla istemedim. Ona her zaman sadece kendisi olmasını söyledim. Onu, tam da olduğu kişi olduğu için seçtim; bir an bile olsun, olduğu kişiden başka biri olmasını istemedim; onu seçmemin nedeni de buydu.”

Diğer tüm rollerde (köylüler, işçiler, alt proleterler vs.) profesyonel olmayan oyuncular yer alır. Çarmıha gerilme sahnelerinde Meryem Ana’yı canlandıran kişi, Pasolini’nin kendi annesi Susanna Pasolini’dir. Ünlü İtalyan felsefeci Giorgio Agamben ise Havari Filipus rolüyle karşımıza çıkar.[15]

Pasolini’nin filmlerinin çoğunda roller profesyonel olmayan oyuncular tarafından üstlenilse de, Teorema ve Medea gibi filmlerde yönetmen ağırlıklı olarak profesyonel oyuncularla çalışmıştır. Medea (1969) filminde, Amerikalı-Yunan opera sanatçısı Maria Callas, Medea rolünü canlandırır. Salò ya da Sodom’un 120 Günü’nde de bazı roller profesyonel oyunculara verilmiştir (Dük rolünde Paolo Bonacelli, Başkan rolünde Aldo Valletti veya Signora Castelli rolünde Caterina Boratto gibi). Pasolini, oyuncu seçimlerinde onları sınamaz.

“İsa rolünde kendim için değil de yapımcıya güvence vermek adına bir deneme çekimi yaptım. Oyuncu seçerken, içgüdüsel olarak oyunculuk yeteneği olan birini tercih ederim. Bu, şimdiye dek, çok küçük ve istisnai durumlar dışında, beni hiç yanıltmayan bir içgüdü. Örneğin Accattone [‘Dilenci’] için Franco Citti’yi, Mamma Roma’daki çocuk rolü için Ettore Garofolo’yu seçtim. Ricotta’da ise Roma’nın gecekondu mahallelerinden genç bir çocukla çalıştım. Seçimlerim her zaman isabetli olmuştur. Karakter için tam uygun olduğunu düşündüğüm yüzü seçtiğim o ilk anda, o kişi, içgüdüsel olarak potansiyel bir oyuncu olduğunu belli eder. Profesyonel olmayan kişileri seçtiğimde, aslında potansiyel oyuncuları seçmiş oluyorum.”[16]

Pasolini, aydın olmayan burjuva kökenli kişilerle nasıl çalıştığına dair bir soruya şu cevabı verir:

“İncil filmini çekerken bu sorunla karşılaştım. Diğer filmlerimde karakterlerimin tamamı ‘halktan’ insanlar iken, İncil’de halktan olmayan bazı karakterler de yer alıyordu. Örneğin Havariler, kendi dönemlerinin egemen sınıflarına mensuptular. Dolayısıyla, her zamanki analoji kuralıma bağlı kalarak, günümüz egemen sınıfından kişiler seçmek durumunda kaldım. Havariler, kesinlikle sıra dışı insanlar oldukları için, aydınları, evet, bizzat burjuva kökenli aydınları tercih ettim.

Havari rolündeki bu oyuncu olmayan kişiler aydın olsalar da, aydın karakterleri canlandırmak zorunda kalmaları, bahsettiğiniz o çekingenliği, içgüdüsel olarak değil, bilinçli bir şekilde ortadan kaldırdı. Bununla birlikte, aydın olmayan burjuva kökenli oyuncularla çalışmak zorunda kalsanız bile, onlardan da istediğiniz verimi alabileceğinizi düşünüyorum. Tek yapmanız gereken, onları sevmektir.”[17]

Profesyonel olmayan oyuncular, çoğunlukla kırsal bölgelerden ve işçi sınıfından geliyordu. Çekim ortamı ve dekorlar da aynı nitelikteydi. Görsel olarak da öyleydi. Nitekim, filmlerinin tamamı işçi sınıfının yaşadığı bölgelerde çekilmiştir. Aziz Matta’ya Göre İncil filminde olduğu gibi, ki diğer filmleri için de aynı durum geçerlidir, Pasolini’nin karakterlerini ele alış biçimi ve yaptığı çekimler, gerçeği, yani bizzat o karakterlerin kendi gerçekliğini son derece dramatik bir biçimde dışa vurur.

Daha önce Pasolini’nin kurgu yöntemini ve bu süreci nasıl ele aldığını konuşmuştuk. İncil filminde kurgu, “gizemlileştirilemeyecek” tüm sahnelerin ayıklanacağı bir biçimde yapılmıştı. Kameranın ideolojik bir aygıt olarak işlevine daha derinlemesine bakacak olursak, Pasolini’nin kendi sözleriyle ifade etmek gerekirse:

“Tam olarak nedir bilmiyorum ama kamera gözü, bir karakterin iç dünyasını her zaman dışa vurmayı başarır. Bu özsel iç dünya, profesyonel bir oyuncunun yeteneğiyle maskelenebilir ya da yönetmenin kurgu ve çeşitli hilelere başvurmasıyla ‘gizemlileştirilebilir’. Aziz Matta’ya Göre İncil filminde bunu hiçbir şekilde yapamadım. Demek istediğim şu: Film karesindeki görüntü, o insanın gerçekte ne olduğunu, hayattaki gerçekliğiyle, olduğu gibi süzerek yansıtır.”[18]

Oyuncu kadrosunun çeşitliliği göz önüne alındığında, akla şu soru geliyor: Pasolini’nin İsa Mesih’ini ilahi niteliklerinden arındırılmış, yani teolojik özelliklerini yitirmiş, toplumsal bir insan, başka bir deyişle, ilahi olmayan bir varlık kılan şey nedir? Siyaset düzeyinde Pasolini, komünist politik radikalizmden; sinema alanında ise İtalyan yeni gerçekçilik akımından etkilenmiştir. Filmlerinin çoğunda profesyonel olmayan oyunculara yer verir. Bu bağlamda, sembolik niteliklerinden (Tanrı’nın Oğlu olma vasfından) arındırılmış, “aramızdan biri”ne indirgenmiş, radikal ve politik bir İsa Mesih figürü ortaya koyar.

Filmin bir sahnesinde, birinin ona yaklaşıp “Hocam, iyi bir yaşama kavuşmak için ne yapmalıyım?” (Matta 19:16) diye sorduğunu görürüz. Bu sırada İsa, karşısındakine aşağıdan yukarıya süzer ve şu cevap verir: “Neden bana iyi olanın ne olduğunu soruyorsun? İyi olan, yalnızca Bir’dir; ancak yaşama dâhil olmak istiyorsan, buyruklara uy.”

Kamera, daha sonra yukarı doğru hareket eder ve İsa’yı yukarıdan, buyrukları tek tek sayarken gösterir. İsa Mesih’in mesajı, bir lidere tabi olmak yerine, belirli bir politik yönelimin değişmez ilkelerine sadık kalmak gerektiğidir. Buradaki buyruklar, farklı tarihsel koşullarda sürekli olarak yeniden yaratılabilen kuralları temsil eder.

Bunun bir diğer boyutu da Pasolini’nin filmini çektiği mekândır. Kutsal Topraklar’ı ziyaret etmiş, ancak orayı film için uygun bulmamıştır. Pasolini’ye göre, hikâyenin gerçekleştiği yerlerde çekim yapmak, filmi için tasarladığı vizyonla örtüşmeyecekti. Zira bu bölgelerin ticarileşmesi, Kutsal Topraklar’ı İncil’deki anlamlarından ve çağrışımlarından koparmıştı. Bunun yerine, ona göre İncil’deki atmosferi Kutsal Topraklar’dan çok daha fazla anımsatan, İtalya’nın güneyindeki kırsal bölgeleri tercih etti.[19] Pasolini’nin yöntemi budur: Sadece mekânları değiştirmekle, profesyonel olmayan oyuncular seçmekle ya da görsele dair güttüğü amaçlarla İsa Mesih’e dünyevi bir nitelik kazandırmakla yetinmez. Mekânları, oyuncuları ve diğer unsurları değiştirerek İsa Mesih’i tam anlamıyla dünyevi bir figüre dönüştürür. Ayrıca, pek çok tarihsel filmde moda olduğu üzere, bir tarihsel yeniden canlandırma (rekonstrüksiyon) yapmak yerine, “şeyleri kendi dinsel durumlarında, yani mitik durumlarında; epik-mitik hallerinde” bırakmayı amaçlar.[20]

Daha önce belirttiğimiz gibi, Pasolini filmlerini hikâyenin “gerçekten yaşandığı” yerlerde çekmemiştir. Bunun yerine, kendi ifadesiyle, “analoji kuralı”na (benzerlik ilkesine) uygun hareket etmiştir:

“Yani, yeniden canlandırma olmayan, ancak antik Filistin ile benzerlik gösteren mekânlar buldum. Karakterler konusunda da aynı şekilde karakterleri yeniden kurgulamaya çalışmadım, bunun yerine, onlarla benzerlik taşıyan gerçek bireyler bulmaya gayret ettim. Güney İtalya’yı karış karış dolaşmak zorunda kaldım, çünkü sanayi öncesi tarım dünyasının, yani Güney İtalya’nın hâlâ feodal yapısını koruyan bölgesinin antik Filistin’e eşdeğer tarihsel bir ortam olduğunu fark ettim. İncil filmi için ihtiyaç duyduğum mekânları tek tek buldum. Bu İtalya’daki mekânları orijinal yerlerin yerine geçecek şekilde kullandım. Örneğin Matera şehrini, hiçbir değişikliğe uğratmadan, antik Kudüs şehrini temsil etmesi için kullandım. Lucania ile Puglia arasındaki bir köyde bulunan küçük mağaralar da gene hiçbir müdahale olmaksızın, Beytüllahim’i temsil etmek üzere kullanıldı. Aynı yöntemi karakterler için de uyguladım. Filmdeki figüranları, Lucania, Puglia ve Calabria köylüleri arasından seçtim.”

Peki ya Salò filminde durum nasıldı? Salò, Kuzey İtalya’da bulunan ve faşist cumhuriyet döneminde başkentlik yapmış bir kasabanın adıdır. Filmde piskopos, dük ve yargıç gibi figürlerin, faşizm ortamında sefahate ve ahlaksız bir yaşam biçimine daldıklarını görürüz. Ancak film, faşist cumhuriyetin tarihsel bir tasviri değildir. Filmde Mussolini afişlerine, faşist selamlamalara ya da faşizme özgü diğer simgelere rastlanmaz. Bu bağlamda temsil, bir “yer değiştirme” yoluyla yeniden inşa etme işlevi görür. Belirli bir tarihsel dönem; mekânı, işaretleri, simgeleri ve benzeri unsurları başka bir yere taşınarak, sinema sanatı aracılığıyla yeniden temsil edilir. Nihayetinde, “hikâyeyi tam olarak yaşandığı veya gerçekleştiği şekliyle anlatma” gibi bir sadakat arayışı yoktur. G eçmiş, anlamını her zaman ancak sonradan işletilen bir yeniden inşa süreciyle kazanır. Ne var ki bu durum, Pasolini’yi postmodern bir görecelikçi yapmaz. Onun duruşu, olayları, faşizm gibi felâket niteliğindeki olaylar söz konusu olduğunda dahi, geriye dönük bir kavrayışla anlama ve kavramlaştırma çabasına dayanır.

Pasolini’nin ifadesiyle o, “bir dünyanın sonunu, geçmişteki görkemli günlerin bitişini yansıtmak” istemiştir. “Bu, şiirsel bir tercihti. Filmi 1938’de, 1939’da ya da 1937’de de kurgulayabilirdim, ancak o zaman bu denli şiirsel olmazdı.”[21] Söz konusu dönemin şiirsel yönünü biraz daha açarak, “çöküş ve alacakaranlık doğası gereği şiirseldir” der.

“Eğer filmi Nazizmin en güçlü olduğu döneme yerleştirseydim, katlanılmaz bir yapım ortaya çıkardı. Tüm bunların son günlerde yaşandığını ve kısa süre sonra sona ereceğini bilmek, izleyiciye bir nebze olsun rahatlama hissi veriyor. Aslına bakılırsa bu, ‘gerçek anarşi’ üzerine, yani iktidarın anarşisi üzerine bir film.”

Pasolini bu sözleriyle, daha önce pek çok kez dile getirdiği bir gerçeği, yani hem şiiri hem de sinemayı kullanan iki dilli bir yazar olduğu gerçeğini bir kez daha vurgulamış olur. Pasolini’ye göre, bu iki sanatsal ifade biçimi arasında içsel ve derin bir birlik vardır. Başka bir yerde ise, hem şiiri hem de nesri kapsayan edebi yapılar arasında bir ayrım bulunduğunu; her birinin kendine has bir niteliği olduğunu belirtir. Temel yapıları aynı olsa da, şiir dili ile nesir dili birbirinden farklıdır.

Pasolini, bu düzlemde sinemayla ilgili bir ayrım daha yapar: Edebiyat gibi, sinemanın da kendine özgü bir yapısı ve yapısal yasaları vardır. Örnek olarak, “sıradan bir Vahşi Batı filmi” ile bir Godard filmini ele alır. Ona göre, bu iki film aynı temel yapıya; aynı kadraja, aynı görüntü yönetimine, izleyiciyle benzer (hatta aynı) türde ilişki biçimine vs. sahiptir. Ancak aralarındaki fark şudur:

“Godard’ın filmi, şiir dilinin tipik özelliklerine göre kurgulanmıştır. Oysa alışılagelmiş sinema, nesir dilinin tipik özelliklerine göre oluşturulmuştur. Örneğin, bir hikâyenin eksikliği, aslında nesir dili yerine şiir dilinin baskın gelmesinden ibarettir. Ortada bir hikâye olmadığı doğru değildir. Bir hikâye vardır, ancak bu hikâye, bütünüyle anlatılmak yerine, hayal gücü, fantezi ve göndermelerle dolu, kesintili ve dolaylı bir biçimde aktarılır. Hikâye, çarpıtılmış bir şekilde sunulur ama gene de ortada bir hikâye vardır.”[22]

Ayrımlar yapmayı seven Pasolini, bir ayrım daha önerir. Ona göre, temel düzeyde, “nesir sineması” ile “şiir sineması” arasında bir ayrım gözetmemiz gerekir. İkincisi, her zaman şiirsel olduğu anlamına gelmez; zira bir yönetmen, “şiir sinemasının ilke ve kurallarını benimseyip gene de kötü ve iddialı (gösterişli) bir film ortaya koyabilir. Bir başka yönetmen ise nesir sinemasının ilke ve kurallarını benimseyip, yani bir hikâye anlatıp, buna rağmen şiirsel bir eser yaratabilir.”[23]

Pasolini, Şiir Sineması[24] adlı eserinde, göstergebilim terminolojisini hesaba katmadan sinematik bir söylem oluşturmanın imkânsız olduğunu söyler. Zira sinemacı, belirli bir nesneyi sinemasal bir görüntüye dönüştürmek için onu kullanır: “Yazarın kullandığı sözcük (dilsel gösterge), kültürel, popüler ve dilbilgisel bir geçmişle yüklüdür; oysa bir ‘görüntü-gösterge’ (im-sign) kullanan sinemacı, onu tam da o anda, nesnelerin dilsiz kaosundan çekip çıkarmış ve görüntüler aracılığıyla iletişim kuran bir topluluğun varsayımsal sözlüğüne başvurarak yalıtmıştır.”[25] Sinema dilinin her zaman şiirsel olması, bu anlamdadır.

İtalyan yeni gerçekçiliği üzerine yazan Gilles Deleuze, “gerçekliğin artık temsil edilmediğini ya da yeniden üretilmediğini, aksine ona ‘yönelindiğini’” söyler. Yeni gerçekçilik, halihazırda çözümlenmiş, deşifre edilmiş bir gerçekliği temsil etmek yerine, her zaman muğlak olan ve çözümlenmeyi bekleyen bir gerçekliği hedeflemiştir. “İşte bu yüzden, temsil montajının yerini giderek sekans çekimi (tek kamerayla, kesintisiz çekim) almıştır.”[26] Deleuze’e göre yeni gerçekçiliği tanımlayan şey, “eski gerçekçilikteki eylem-görüntünün duyusal-motor durumlarından temelden farklı olan, tamamen optik durumlardan oluşan bu birikimdir.”[27] Ancak mesele şudur ki, “karakterlerin kendileri de bu durumlara tepki veriyorlardı. Eylemin getirdiği iniş çıkışlar sonucunda karakterlerden biri çaresiz kalıp bağlandığında ve ağzı kapatıldığında bile durum değişmiyordu. Dolayısıyla izleyicinin algıladığı şey, karakterlerle özdeşleşme yoluyla az ya da çok dahil olduğu bir duyusal-motor görüntüydü.”[28] Bu bağlamda, Deleuze’ün Pasolini okumasına göre, ki Deleuze burada Umberto Eco’nun Pasolini eleştirisine atıfta bulunur, Pasolini, göstergebilimcilerin ötesine geçmek istemektedir:

“O, sinemanın bir dil sistemi olmasını, çifte eklemlenmeye (monem’e karşılık gelen planın yanı sıra, kare içinde beliren ve fonem’lere karşılık gelen nesnelerin, yani ‘sinem’lerin varlığı) sahip olmasını arzular. Sanki o, evrensel bir dil sistemi temasına geri dönmek istiyor gibidir. Şu farkla ki, buna şunu da ekler: söz konusu olan, gerçekliğin dil sistemidir. ‘Gerçekliğin betimleyici bilimi’, işte göstergebilimin yanlış anlaşılan doğası budur. Bu, sözlü ya da başka türden ‘var olan dillerin’ ötesinde bir şeydir. Acaba o, hareket-görüntünün (planın), hareketin ifade ettiği bir değişime ya da oluşa ilişkin bir ilk eklemlenmeden ama aynı zamanda, görüntünün (sinemlerin) ayrılmaz birer parçası haline gelmiş olan ve aralarında ilişkinin kurulduğu nesnelere dair ikinci bir eklemlenmeden oluştuğunu mu kastetmektedir?”[29]

Bu bağlamda, Pasolini’nin dile döktüğü gerçekliğin, İncil’de sunulan bir gerçeklik değil, kamera ve kurgu aracılığıyla dönüştürülmüş bir gerçeklik olduğu öne sürülebilir. Hatta Pasolini olsa gerçekliğe dair izlemini aktarmayı reddettiğini, gerçekliğin kendisini sunduğunu söylerdi. “Ber her zaman gerçekliğin çerçevesi içinde kalıyorum, simgesel ya da dilsel bir sistem üzerinden ona müdahale etmiyorum.”[30] Bu tespit, bize Pasolini’nin İsa’yı dünyevi ve kutsal olmayan bir boyuta neden yerleştirdiği sorusunu da cevaplar. Ayrıca Pasolini’nin aktardığı haliyle, İncil filminin gerçekliği ile yol almamıza imkân sağlar.

Agon Hamza

Dipnotlar:
1. George Aichele, “Translation as De-canonisation: Matthew’s Gospel According to Pasolini,” Crosscurrents 51 (2002).

2. A.g.e.

3. Filmde Bach’ın Aziz Matta’nın Çilesi eserinden Odetta’nın Bazen Kendimi Öksüz Bir Çocukmuşum Gibi Hissediyorum’una kadar birçok çalışmaya yer verilir. Pasolini’ye göre filmlerinde kullandığı müzik, her zaman dini bir niteliğe sahiptir.

4. Pier Paolo Pasolini, “Observation on a Long Take,” s. 4.

5. A.g.e.

6. A.g.e.

7. Pier Paolo Pasolini, St. Paul (Londra: Verso, 2014), s. 3.

8. A.g.e.

9. “Pier Paoli Pasolini Speaks,” Youtube.

10. Sonra İsa kalabalığ ve havarilerine şunu söyledi: “Musa’nın koltuğunda hukuk hocaları ve Ferisiler oturuyorlar. O yüzden onların söylediği her şeye dikkatle yaklaşmalısınız. Onların yaptıklarını yapmayın, çünkü onlar vaaz ettiklerini uygulamazlar. Ağır, taşıması yükleri halkın omuzlarına yüklerler ama o yükleri taşımak için parmaklarını kıpırdatmak istemezler.”

11. George Aichele, Translation as De-canonisation.

12. Pasolini’nin filmleri çoğunlukla şiddet yüklüdür. Aşırı şiddet, sadizm ve cinsellik yüzüden Salò veya Sodom’un 120 Yılı birçok ülkede halen daha yasaklıdır.

13. Akt.: Roger Ebert, The Gospel According to St. Matthew, RE.

14. A.g.e.

15. Bu not üzerinden Agamben’in Hristiyanlık okumasını Pasolini’nin Matta İncili okurken başvurduğu bakış açısı temelinde analiz etmek ilginç olurdu.

16. Pasolini 2007.

17. Pasolini 2007.

18. A.g.e.

19. İşin ilginç yanı, Mel Gibson, İsa Mesih’in Çilesi filmini çekerken aynı mekânları kullandı.

20. Pasolini 2007.

21. Pasolini 2012.

22. Pasolini 2007.

23. A.g.e.

24. Pasolini 1976, s. 542–558.

25. A.g.e.

26. Gilles Deleuze, Cinema 2: The Time-Image (Londra: The Athlone Press, 1989), s. 1.

27. A.g.e., s. 2.

28. A.g.e., s. 2–3.

29. A.g.e., s. 28.

30. Akt.: Gilles Deleuze, Cinema 2, s. 287. Bkz.: Pier Paolo Pasolini, L’expérience Hérétique: Langue et Cinéma (Paris: Traces Payot, 1976).

, ,

Necati Sıtkı Hatıratı İçin Takdim Yazısı

Necati Sıtkı’nın adı, 1945’te Mısır’da “İkra serisi dâhilinde yayımlanan Rus şair Puşkin ile ilgili kitabını okuduğumda bana yabancı olan bir ad değildi. 1940’ta Nasıra kentinde bulunan lise kütüphanesinde, Beyrut’taki Darü’l-Kaşaf tarafından yayımlanan “Nazizm ve İslam Gelenekleri” adını taşıyan kitapçığını görmüştüm. O zamanlar on üç yaşındaydım ve kitapçığın İkinci Dünya Savaşı’nın (1939-1945) en yoğun döneminde Nazi propagandasını çürütme amacı güden bir katkı olduğunu düşünmüştüm.

Ancak Puşkin hakkındaki kitabı, bu büyük şairi hayatı ve eserleriyle birlikte tanıtan ve şiirlerinden seçmelerin çevirilerini sunan bir edebiyat eseriydi. Dünya edebiyatının önde gelen isimlerini tanıtma konusunda yapılmış önemli bir katkıydı. Bu kitabın girişinde dikkat çekici bir pasajda, büyük yazar Mihail Naimi’nin yazara yazdığı mektuba yer veriliyordu. Naimi o mektupta şöyle diyordu: “Eserinizin değerini artıran şey, Rus diline önemli ölçüde hâkim olmanın yanında, bilgilerinizi orijinal kaynaklardan almanızdır. Bu bana umut veriyor. Puşkin’in hayatını aktardığınıza göre şimdi de Rus edebiyatının önemli eserlerinden bazılarını Arapçaya çevirme işi için kolları sıvayacağınızı umuyorum.”

O noktada şu soru gündeme geldi: Bu yazarın Rus diline hâkimiyetinin sırrı neydi? Ülkemizde Rusça bilen ve çeviri yapan kişiler, Mihail Naimi’nin Nasıra’da Rusça dersleri verdiği enstitüde[1] eğitim görenlerdi. Biz, bu enstitünün mezunları ve öğretmenleri olan Halil Baydas, Salim Kubain ve Anton Balan’ın Rusçadan yaptıkları çevirilere vakıftık ancak Necati Sıtkı’nın mensubu olduğu kuşak, Birinci Dünya Savaşı’nın patlak vermesiyle 1914’te kalıcı olarak kapanan ve Rusya’nın o dönemde ülkemizi yöneten Osmanlı İmparatorluğu'na düşman kampta yer aldığı bu enstitü ile ilgili bir tecrübeye sahip değildi.

Necati Sıtkı, Mihail Naimi’nin kendisine duyduğu umudu yerine getirerek, “İkra” serisinde Rus edebiyatı üzerine iki kitap daha yayımladı: Çehov (Kahire, 1947) ve Maksim Gorki (Kahire, 1956). Ayrıca bundan önce de bir kitap daha yayımlamıştı: Rus Edebiyatından Seçme Hikayeler (Beyrut, 1952).

O zamanlar Kudüs’teki Arap Koleji kütüphanesinde dolaşırken otuzlarda Şam’da yayımlanan, ve “Düşünceyi özgürleştirin” şiarıyla çıkan Talya dergisinde yayımlanan birkaç makalede Necati Sıtkı’nın adıyla karşılaştım.

Bu adamın ilgi alanlarının çeşitliliği beni epey etkilemişti. İbn Haldun’un tarihi maddi olarak yorumlama girişimine dair bir makaleden, Darwin’in fikirlerine dair bir giriş yazısına, Birlik Devrimi’nden Ulusal Blok dönemine kadar Arap ulusal hareketine dair araştırmalara, Abbasi Halifeliği’nin çöküşü sırasında bilim ve bilim insanlarının maruz kaldığı zulme dair yazılara, son olarak Descartes ve Beethoven’ın Dokuzuncu Senfonisi üzerine bir makaleye kadar uzanıyordu.

Öte yandan, 1946'dan beri Mısır’da çıkan Risalet dergisinde, daha sonra Kitab dergisinde yayımlanan kısa öyküleri dikkatimi çekti. Özellikle Tel Aviv’deki Kral George Caddesi’nde garip bir şekilde duran beş çınar ağacını anlatan “Üzgün Kız Kardeşler” hikâyesi hâlâ hafızamızda kayıtlı. Bir rüyada, siyah giyinmiş beş kız kardeş belirir ve her biri Filistin tarihinin bir parçasını taşıyan kendi hikâyesini anlatır. Sıra en küçüğüne, 1917 doğumlu beşinciye geldiğinde, sessiz kalır, kız kardeşleri onu konuşmaya teşvik eder. Kız kardeş, “Gerçekten anılarım hakkında hiçbir şey bilmiyor musunuz? Neden siyah giyindik? İnsanlar neden bize Üzgün Kız Kardeşler diyor?” der. Buradaki tarihsel referans açıktır, o dönemin fırtınalı atmosferinde yazılan hikâye, şu cümleyle sona erer: “Sonbahar rüzgârları tüm şiddetiyle esiyor, cansız ve canlı her şeyi sarsıyordu. Ama o ağaçları alt edemediler, çünkü dağlar gibi sağlam duruyorlardı.”

Sonradan, kırklı yıllarda Necati Sıtkı’nın Yafa’da faaliyet yürüten Yakın Doğu Radyo İstasyonu’nda çalıştığını öğrendik. Bu radyo istasyonunun Kudüs’te de bir şubesi vardı. Ancak, bundan önceki hayatı hakkında hiçbir ayrıntı bilmiyorduk.

Belki de Filistin düşünce ve edebiyatının önde gelen isimlerinden Yakup Avdet’in Maskeli Bedevi (Amman, 1976) adlı kitabı, Necati Sıtkı’nın hayatı hakkında bazı ön bilgiler sunan ilk kaynaktır. Kitapta Kudüs’te gittiği okullardan, babasıyla birlikte Hicaz ve Kahire’ye yaptığı yolculuktan, Kudüs’e dönüşünden, 1925’te Moskova Üniversitesi’ndeki eğitiminden, tutuklanmasından, Fransa’ya, daha sonra İspanya İç Savaşı sırasında İspanya’ya yaptığı seyahatlerden bahsediliyor.

Bu bilgiler, Necati Sıtkı’nın hayatındaki önemli anlarla ilgili, hepsi de ilgi çekici. Zorlu ve çalkantılı koşullarda yaşanan olağanüstü bir hayat ve deneyim...

Bu adam, bir bilgi hazinesi ve ona dair bir şeyler okumak hem keyifli hem de faydalı.

Bu nedenle, rahmetli hocam Dr. İshak Musa Hüseyni’nin bana ilettiği bilgi üzerinden, Necati Sıtkı’nın anılarını yazdığı, bir kopyasının arkadaşım Dr. Haşim Yagi’de olduğu haberini alınca çok mutlu oldum. Bunların yayınlanmasını istiyordu. Dr. Haşim, bana bu anıların bir kopyasını iletti. Her bir büyük boy sayfa iki sayfa genişliğinde olup, toplamda 225 sayfaya ulaşıyordu. Daha sonra, Moskova’da sunduğu, “Birlikçi Darbeden Ulusal Blok Dönemine Arap Ulusal Hareketi” başlıklı üniversite tezini de ekledi ve başına cümleyi iliştirdi: “Kronolojik sıra ve düşünsel değerlendirme açısından kitabın konusuyla yakın bağlantısı nedeniyle buraya ekliyorum.”

Bu baskıdan kaç kopya yapıldığını bilmiyorum. Ancak elimdeki nüshada, özellikle birkaç sayfanın sonunda, bazı anlaşılmayan bölümler var ve baskı işlemi sırasında birkaç satır silinmiş; ancak bunlar anlatının özünü etkilemiyor.

Orijinal el yazmasını elde etmeye çalıştım. Dr. Haşim Yagi’yle tekrar temas kurdum, ancak orijinaline ulaşamadım. Daha sonra, Necati Sıtkı konusunda önemli bir akademik çalışma yürüten, Necati Sıtkı: Hayatı ve Edebiyatı (1905-1979) (Filistin Uluslararası İlişkiler Akademik Topluluğu, Kudüs, 1990) adlı bir kitap yayımlayan Dr. İbrahim Ebu Haşhaş’a ulaştım. Araştırmasını Necati Sıtkı’nın hatıratı temelinde yürütmüş olan Haşhaş, kendisinin de benim elimdekine benzer, aynı boşlukları içeren bir nüshadan istifade ettiğini söyledi.

Amman’dan döndüm. Dr. Haşim Yagi, hatıratın daha net bir versiyonunu bulma umuduyla, kütüphanesini ve belgelerini kurcalayacağına dair söz verdi. Eski el yazması araştırmacılarının yaptığı gibi, tek bir nüshaya dayanarak hasarlı sayfaları onarmaya çalışırken (bunu yapmaktan duyduğum memnuniyetsizlik ve isteksizliğe rağmen) “yirmi birinci yüzyıldayız, her türlü iletişim, çağımızın ayırt edici özelliği” diye düşünüp, ilk anı kitabım olan merhum hocam Dr. İshak Musa Hüseyni’yi hatırladım. Sadık eşi Ümmü Hatim’in onun anısına yayınladığı, Dr. İshak Musa Hüseyni ve Bir Ömrün Düşünceleri (Kudüs, 1991) adlı kitabı hatırladım. Bu kitapta, Atina’da yaşayan kızı Nuvvar’a ithaf ettiği dizeler de yer alıyor. Atina’da ayrıca Necati Sıtkı’nın kızı Hind de yaşıyor, aralarında bir bağ olmalı. Bu bağ aracılığıyla temiz bir nüsha elde edilebilir mi? Ama insanların kalacağının garantisini kim verebilir? On yıl önce neredeydiler? Araştırılması gereken bir olasılık var.

Ümmü Hatim’in Kudüs’teki evini birkaç kez aradım, ancak telefon sürekli çalmasına rağmen açılmadı. Ona ulaşmak için çeşitli yöntemler denedim. Sonunda, merhum Dr. İshak’ın oğlu Profesör Bişar Hüseyni ile iletişime geçmeyi başardım. Annesinin şu anda kız kardeşi Nuvvar ile Atina’da olduğunu söyledi ve ondan telefon numarasını aldım.

Ümmü Hatim’in sesini telefonda duymaktan çok mutlu oldum, hatıratın yayımlanması karşısında epey sevinç duyan Hind Kerime Necati Sıtkı ile iletişime geçmeyi teklif ettim. Bana net bir kopyasını gönderdi[2]; eğer elimde olsaydı, kitap çoktan yayımlanmış olurdu. Ayrıca otuz yıldır Brezilya’da yaşayan ve bir üniversitede matematik dersleri veren Dr. Said Necati Sıtkı ile de iletişime geçtim. Kendisi, kitabın başında yer alan ithafı kaleme aldı.

Bu hatıratı büyük bir iştahla okudum. Bu eser, maceralarla dolu bir yaşamın unsurlarını içeriyor, aynı zamanda, sahneye bugünün canlılığını ve tanıklığın gücünü taşıyan öznel bakış açısı üzerinden, henüz aydınlığa kavuşturulmamış olan önemli bir siyasi döneme dair güçlü bir tarihsel referans meydana getiriyor.

Yirmili yaşlarında, posta ve telgraf ofisinde çalışan genç bir Kudüslü, uzak rüzgârların savurduğu düşünsel ufuklara, özgürlük ve sosyal adalet bilimine ve umut dolu bir ufka açılır. Bu vizyonu benimseyerek, inandığı gizli bir örgütün kurulması yoluyla hedeflerine ulaşmak için çok şey feda eden bir devrimcinin macerasına atılır. Bu, modern tarihte eşi benzeri görülmemiş konular üzerine bir diyaloga yol açar: halkının yok edildiği, yersiz yurtsuz kılındığı koşullarda bir vatan yaratmaya çalışan bir göç onda dil bulur.

Küresel atmosfer, birkaç yıl önce Rusya’da gerçekleşen ve “Ekim Devrimi” olarak bilinen 1917 devriminin zaferiyle adalet ve kardeşlik umudunu güçlendirir.

Paradoks, sosyalizmin savunucularının ve destekçilerinin, iki bin yıllık bir diasporadan sonra toprağa dönme çağrısı olan Siyonist çağrı çerçevesinde bir araya gelmiş olmalarında yatmaktadır. Topraklarına sıkıca bağlı bir halkı ortadan kaldırmakla ancak gerçekleştirilebilecek milliyetçi bir hayal, herkes için adalet ve özgürlük gibi evrensel bir insanlık hayaliyle nasıl uzlaştırılabilir? Sınıfsal bir bakış açısı, ileriye adım atabilir mi?

Bu tür temel sorular üzerinden Necati Sıtkı, hatıratının ilk bölümüne “Göç ve İthal Edilen İlkeler” başlığını koyuyor.

Bu hatırat aracılığıyla, yeni ilkelere açık hale geliyor, gizli örgütlenmeye dair bir tecrübeye sahip oluyoruz. Fikirlerin bu topraklardan kaynaklanmadığını, savunucularının göçlerini kınamayan, aksine, devrimci idealleri hayatın sert gerçekleriyle uzlaştıran formüller bulmaya çalışan göçmenler olduğunu görüyoruz.

Bu genç adama cazip ve umut verici bir fırsat sunuldu: “Seyahat, öğrenim ve konaklama masraflarına katlanmadan Moskova’daki üniversitede okumak istemez miydiniz?” Genç adamın devrimci önerisi, onu sevince boğdu, öneriyi hemen kabul etti.

Ancak, bu genç adamın mensup olduğu Komünist Parti gizli bir örgüttü; bu nedenle Sovyet gemisiyle seyahat etme ve varış yerinin Sovyetler Birliği değil, İstanbul olduğunu iddia etme manevrasına başvurması gerekiyordu.

Peki, orada yaşamak ve okumak nasıl olurdu? Hatırat, bizi bu dönemin atmosferine ve ayrıntılarına taşıyor. Okura sunduğu bilgilendirici biyografinin ötesinde, Sovyetler Birliği’nin doğu cumhuriyetlerinden ve Çin, Japonya, Endonezya, Hindistan, Çinhindi, Türkiye, İran, Afganistan ve Arap ülkeleri de dâhil olmak üzere kapitalist dünyayla etkileşim halinde olan Doğu ülkelerinden gelen öğrenciler için kurulan bu komünist üniversite konusunda öğrencilere ve araştırmacılara değerli bilgiler sunuyor. Hatırat, her konuyla ilgili notlarıyla birlikte müfredatı ayrıntılı olarak anlatıyor; bu özellik, Arapça olarak yayımlanan önceki hiçbir biyografide bulunmuyor. Ayrıca Mısır’dan oraya okumaya gelen öğrenciler hakkında da bilgi ediniyoruz. Birçok teorik, toplumsal ve örgütsel meseleye değinen Hatırat, yazarın “Arap grubu” olarak adlandırdığı şeye önemli bir yer ayırıyor. Bu ülkelerdeki tarihi yerleri tartışırken yazar; yer, zaman ve ilgili edebi ve toplumsal figürleri kapsayan titiz bilgiler sunuyor.

1929’daki eve dönüş maceralıdır ve heyecanla doludur. Hatırat, genç nesillere o zamanlar sıradan insanların vapurlarla seyahat ettiğini, Sovyetler Birliği ile diğer ülkeler arasındaki sınırların, altta yatan düşmanlık ve şüphe göz önüne alındığında, hiç de kolay bir iş olmadığını hatırlatıyor. “Eğer Moskova’da geçirdiğim yıllar (1925-1929) boyunca İstanbul’da bulunduğumu kanıtlamak için işlerimi halletmem gerekseydi, bu gerçekten çok zor bir iş olurdu, zira Türk başkentinde tanıdığım kimse yok.”

İkinci Bölüm, o dönemdeki Filistin Komünist Partisi hakkında önemli bilgiler içermekte olup, partinin Yahudi liderliğini, ve ardından Arap liderliğini ayrı ayrı detaylandırmaktadır.

Ancak, 1931 yılında Necati Sıtkı, Uluslararası Sendikalar Konfederasyonu (Profintern) konferansına katılmak üzere Moskova’ya (Üçüncü Bölüm) gönderildi. Yolculuk sırasında Almanya’dan geçti ve burada o dönemdeki politik güçler arasındaki tırmanan çatışmanın bazı yönlerine tanık oldu. Yolculuk maceralarla doluydu, en zorlu olanı ise dönüş yolculuğuydu.

Dördüncü Bölüm, o dönemdeki politik ve parti faaliyetlerini karakterize eden konuları araştıran tarihçiler ve araştırmacılar için önemli bir referans. Sıtkı, 1929-1931 yılları arasında partinin karşılaştığı beş sorunu tanımlıyor: (1) Araplaştırma; (b) 1929 İsyanı; (c) Yahudi göçü; (d) tarım sorunu (toprak); ve (e) partinin Arap ulusal hareketine karşı tutumu.

Beşinci Bölüm, gizli faaliyet ve saklanma ile geçen günlere, ardından partinin gizli polis tarafından belirlenmesine, üyelerinin tutuklanmasına, bununla ilgili koşullara ve yargı sürecine değiniyor. Okur, Necati Sıtkı’nın hayatının acı verici bir yönüyle tanışıyor: kardeşi Ahmed, ona karşı tanık olarak çıkartılıyor.

Bazı kaynaklar, Ahmed Hamdi Sıtkı Emini’nin Necati Sıtkı’nın kardeşi olduğunu, KUTV’da okuduğunu, Saul takma adıyla tanındığını belirtiyor. Necati, Moskova'daki o üniversitedeki öğrencilerin gizli isimleri arasında Saul adını zikrediyor[3] ancak onun kardeşi olduğunu belirtmiyor. Necati, hatıratında bu tanıklığı şöyle anlatıyor:

“Ardından Bay Rex, Yargıç Aziz Davudi’ye şöyle dedi: ‘Bu tanık, sanık Necati Sıtkı’nın kardeşi Ahmed Sıtkı’dır. Kardeşine yöneltilen suçlamaların geçerliliğini kanıtlayan tanıklık yapmak için kendi isteğiyle mahkemeye geldi.’ Bütün gözler; hapis, aşağılanma, dayak ve zulmün acısını zaten tatmış olan zavallı, güçsüz Ahmed’e çevrildi. Tanık kürsüsüne çıktı, yemin etti ve önceden hazırlanmış metin üzerinden konuşmaya başladı: ‘Kendisi benim kardeşim, onu seviyorum, ama yıkıcı hareketlerin kollarına düştüğü için ona acıyorum. Partiden ayrılsın diye defalarca tavsiyede bulundum, ancak inatçılığı ve dik kafalılığı yüzünden tavsiyemi görmezden geldi.’ Yargıç ona şu soruyu sordu: ‘Bu tanıklığı yapmanız için baskı gördünüz mü?’ Bu soruya Ahmed, ‘Hayır. Bu ifadeyi kendi hür irademle veriyorum, tek amacım, kardeşimin cezasını hafifletmek’ cevabını verdi. Merak ediyoruz: Ahmed neden tutuklandı ve işkenceye maruz bırakılarak neden zayıf düşürüldü? Genellikle sanığın kardeşi tutuklanmazdı.”

Suçlama basit değildi. Gerçekten gizli partinin bir üyesi miydi, bu suçlamayla mı tutuklanmıştı?

Necati’nin olayı anlatış biçimi, kızgınlıktan ziyade, kardeşçe bir sevgi ve insani zaaflara dair bir anlayışı ortaya koyuyor.

Altıncı Bölüm’de Necati Sıtkı, Komintern’in talimatıyla yeni bir maceraya atılıyor: Paris’e gidiyor.

Kısa öykü yazarı, polis gözetiminden kaçışını, Filistin’den Lübnan’a kaçışını, Rasü’n-Nakura’dan uzakta, sınırı geçmek için parayla bir rehber tutmasından bahsediyor. Lübnan polisine bu gizli geçiş işlemini haklı çıkarmak için büyüleyici bir hikâye uyduruyor:

“[...] Resmi Nakura yolundan gelmedim. Çünkü kuzenimle ailesinin isteklerine karşı gelerek evlenmeye karar vermiştim, düğünümüz Beyrut’ta olacak’ dedim. Onbaşı, daha sonra çarşaf giymiş karıma şunu sordu: ‘Kuzeninizin söyledikleri doğru mu?’ O da onaylayarak başını salladı. Sonra katırcı bana yaklaştı ve fısıldadı, ‘Beyefendiye üç lira ver.’[...]”

Hatırat’ından Necati Sıtkı’nın Devlet adında bir kızı ve bir karısı olduğunu öğreniyoruz, ancak bununla ilgili sadece kimi ipuçlarına sahibiz. Konuyla ilgili şunu söylüyor: “Viyana’da karımdan ayrıldım. O, bir süre kızımız Devlet’le birlikte olmak için Moskova’ya gitti, ben ise Paris’e geçtim”. Başka bir yerde, Ukrayna asıllı ve Favf şehrinden olan karısıyla birlikte yaşadığı Kudüs’teki kiralık daireden bahsederken, Najati Sidqi, “Komintern adına yayın yapacak, Arap dünyasına yönelik Arapça bir gazete çıkarmak zorundaydım” diyordu. Bu gazete, Eylül 1933’te "Şarkü’l-Arabi" (Arap Doğu) adıyla yayınlandı, yayın hayatına Fransız Başbakanı Pierre Laval tarafından kapatıldığı 1936 yazının başlarına kadar devam etti. Gazeteyi çıkartmak kolay bir iş değildi; Bu, gizli bir operasyondu. Gazete, Arap dünyasının çeşitli bölgelerine ulaştı.

Yedinci Bölüm, maceralarla dolu. Paris’ten Moskova’ya giden yol, Nazi Almanyası’ndan geçiyor. Yetkililer, bu Filistinli tüccar yolcudan şüpheleniyorlar. Neticede yolcu, takip ediliyor, sonrasında pusuya düşürülüyor.

Hatırat’tan Moskova’da, Halid Bektaş ile Arap birliği hakkında yaptığı görüşmeye dair bilgiler ediniyoruz. Bektaş’ın konumu, Stalin’in bu birliğe karşıtlığıyla örtüşüyordu. Ayrıca, Dimitrov, Mao Zedong ve diğerlerinin katıldığı, Komintern’de gerçekleşen ve ülkedeki komünist partileri etkileyen bir duruşu ortaya koyan tartışmayı da öğreniyoruz.

Özellikle 1958’de Mısır ve Suriye arasında birleşmenin ilânından sonra bu duruş daha somut bir biçimde dillendiriliyor. Paul Farah, o dönemde Moskova’da tanıştığı Necati Sıtkı konusunda şunları söylüyor:

“Başka zamanlarda, üniversitenin kalbinde (Moskova) Yoldaş Necati Sıtkı ve Mahmud Mağribi ile görüştüm. İkisiyle de daha önce Filistin’de hiç görüşmemiştim. Necati, hümanist ve rasyonel bir vizyonla hareket eden, eğitimli bir insandı. Düşünceli, konuşmasında temkinli, dengeli, ayrıca hoş bir insandı. Sanki akademiden mezun biri vardı karşımda. Onu nadiren dikkatsizce konuşurken gördüm. Hep temkinli ve düşünceliydi. Komünist Enternasyonal’deki sorumlu konumundan dolayı bastırılmış narsisizmiyle, sizinle hemfikir olduğu veya olmadığı her an sözünüzü kesen Halid Bektaş’ın aksine, sohbet esnasında hep sabırlıydı.”[4]

Komintern yetkilileri, Necati’nin Sovyetler Birliği’nin ulus sorununa yaklaşımı hakkında bilgi edinmesini istediler, bu yüzden ona Özbekistan’ın başkenti Taşkent’i ziyaret etmesini önerdiler. Halid Bektaş da oradaydı. Necati’ye bu yolculukta eşlik etmek istedi. Hatırat, bu on günlük ziyaretin büyüleyici bir anlatımını sunuyor.

Sekizinci Bölüm’de, Necati Sıtkı’ya yeni bir ülkeye gitmesine neden yeni göreviyle ilgili bilgilere ulaşıyoruz.

Taşkent’ten dönüşünden bir hafta sonra, Komintern yetkilileri, ona o sırada iç savaşla boğuşan İspanya’ya gitmesini teklif ettiler. İspanya’daki partinin Faslılar arasında Arapça propaganda faaliyeti yürütmesi konusunda oradaki partiye yardım etmesini istediler. Ona bu tür bir faaliyetin, İspanya’nın elinde bulunan Fas’taki bağımsızlık hareketine katkıda bulunacağını, General Franco’nun ayaklarının altındaki toprağı kaydıracağını ve tüm Kuzey Afrika’nın kaderini belirleyeceğini söylediler. Necati, çatışmanın kalbine, İspanya’ya gitti. Yolculuk, maceralarıyla birlikte gerçekleşti. Bu bölüm, bu geziyle ilgili zengin bilgiler içeriyor.

Dokuzuncu Bölüm’de, Necati’nin İspanyol Komünist Partisi’nin kendisine verdiği yeni göreve başladığını görüyoruz: Aralık 1936’nın sonlarında, İspanyol Komünist Partisi Merkez Komitesi, onu, bir İspanyol yetkilisi ve Ömer Vazzani ile birlikte, genelde Kuzey Afrika’ya, özelde İspanyol Fas’ına yayın yapan gizli bir radyo istasyonu kurmak üzere Cezayir’e göndermeye karar verdi. Komintern yetkililerinin, Necati Sıtkı’nın yetenek ve becerilerini takdir ederek, ona Filistin’deki rolünün ötesine uzanan, bölgesel, hatta merkezi sorumluluklar içeren çeşitli görevler verdiklerine hiç şüphe yoktu. Sıtkı, Şarkü’l-Arabi gazetesinin baş yayın yönetmeni yapıldı.

Tüm Arap dünyasında, gittiği ülkelerde o ülkelerdeki komünist harekete liderlik etmekle görevlendirilmişti. Ayrıca İspanya’ya gönderildi. Orada Franco’nun yanında savaşan Faslılara mesaj iletmek için cephelerle temas kurdu. Daha sonra kendisine bir radyo istasyonu kurma ve yönetme yetkisi verildi.

Bu nedenle, Fransız Komünist Partisi yetkilileriyle ilişkileri gerginleştiğinde, Paris’te tecrit, düşmanlık ve kaynak eksikliği sorunuyla yüzleştiğinde, Komintern sürece müdahale ederek, oradaki tüm borçlarının ödenmesini emretti ve kendisine Lübnan’a seyahat bileti ve belirli bir miktar para sağladı.

Onuncu Bölüm, bizi Şam’a götürüyor. Burada Necati Sıtkı, kendini parti çalışmalarına adadı ve Şam’daki parti örgütünün yönetimiyle görevlendirildi. Bu bölüm, orada tanıştığı birçok ulusal şahsiyeti tanıtıyor.

Parti faaliyetlerinin Beyrut’a taşınmasına karar verilince bu şehre gitti. Faaliyetleri gazeteciliği de kapsayacak şekilde genişledi. Sevtü’ş-Şab (Halkın Sesi) ve Talya (Öncü) gazetelerine makaleler yazdı. Ancak Fransız Komünist Partisi yetkililerinin ona karşı düşmanlığı, Lübnan’a kadar onu takip etti. Beyrut’taki yoldaşlarından parti üyeliğini askıya almalarını istediler ve bu yoldaşlar Fransız KP’sinin baskısına teslim oldular.

Üyeliğin askıya alınması, ihraç veya işbirliği değil, bir tür görevden alma biçimi aldı. Bu noktada Necati Sıtkı, parti yapısı dışında bir geçim kaynağı bulmak zorunda kaldı. Gazetecilik sektöründe iş aradı.

Ancak asıl kopuş, 21 Ağustos 1939’da Hitler ve Stalin arasında imzalanan Saldırmazlık Paktı’na karşı tavır almasıyla gerçekleşti. Sıtkı, bu anlaşmayı sadece zaman kazanmak için yapılmış bir sahtekarlık olarak görürken, partideki yoldaşları bunu memnuniyetle karşılamışlardı. Daha sonra Merahil-i Musavvara (Resimli Aşamalar) dergisinde İslam ve Nazizm üzerine makaleler yayınlamaya başladı, bunları daha sonra Nazizm ve İslam Gelenekleri (Beyrut, 1940) adlı kitapçıkta bir araya getirdi.

Bu anlamda Hatırat, Filistin ve Suriye tarihinin önemli bir dönemine ve o zamanki politik duruma ışık tutmaktadır. Ayrıca çalışma, öncü faaliyetleri geniş bir alana yayılan olağanüstü bir bireyin hikâyesini de aktarmaktadır. Hatırat, hem bir belge hem de ilgi çekici bir biyografi niteliğindedir. Bu özelliğiyle Sıtkı okuru, tarihleri, isimleri, yerleri ve sayısız ayrıntıyı muhafaza etmiş olan hafızasıyla şaşırtmaktadır. Ayrıca Sıtkı, insanların yüzlerini ve biçimlerini sanki zihnin gözünden çekilmiş fotoğraflar gibi yakalama konusunda olağanüstü bir yeteneğe sahiptir.

Necati Sıtkı’nın bu olağanüstü yeteneği, Altıncı Bölüm’de Paris’te polis müfettişi tarafından takip edilmesini anlattığı bölüme açık bir biçimdea görülmektedir. “Bana gelince, müfettişi tanıyordum, zihnimde onun kusursuz bir görüntüsü vardı” diyor ve o kişiyi tüm ayrıntılarıyla anlatıyor.

Kitapta Ziyaret ettiği Özbek köy evindeki mobilyaların ayrıntılı tanımlarına, çeşitli yerlerden sahnelere, mühendislerin ve sanatçıların isimlerine vakıf oluyoruz.

Ancak özellikle şaşırtıcı olan, Sovyetler’in İspanya İç Savaşı’nı desteklemek için topladığı bağış miktarlarının, toplantı tarihlerinin, Madrid’deki Uluslararası Kuvvetler karargâhının bulunduğu sokak numarasının, Katalan Sosyalist Birliği başkanıyla yapılan görüşmenin ayrıntılarının, bir mektubun ve bir mahkeme kararının metninin ve General Franco ile savaşan Faslılara hitaben yazılmış Arapça bir broşürün metninin vb. ezberlenmiş olmasıdır.

Kızı Hind’e babasının yazılı notlardan veya günlüklerden yararlanıp yararlanmadığını sorduk. Bildiği kadarıyla, bu hatırat iki aşamada yazılmış: ilk bölüm 1958 civarında, ikinci bölüm ise 1974-1975 yılları arasında yazılmış. Ailesinin ısrarı üzerine kaleme alınan Hatırat, bu ısrar olmasa yazılmazdı.

Bu giriş çerçevesinde, Dr. İbrahim Muhammed Ebu Haşhaş’ın Necati Sıtkı ile ilgili kitabında gösterdiği çabayı takdir etmem gerekiyor. Kitap, Sıtkı’nın hayatını üç aşamada ele alıyor: çocukluk ve yetişme dönemi, politik aktivizm ve edebi üretim.

İlk aşamayı, Sıtkı’ya yakın kişilerle iletişime geçerek ve o döneme ait yönleri ortaya koyan yazılarını inceleyerek ele almaya çalışmıştır. Ayrıca, o dönemden bazı olayların “Sertifika”, “Köle Said” ve “Assi Muhammed Şami” isimli hikâyelerindeki olaylara çok benzediği görülmektedir.

İkinci aşama için hatıratını referans olarak kullandıktan sonra, Sıtkı’nın 1940 yılında ciddi mali sıkıntılar içinde Kudüs’e döndüğü üçüncü aşamaya (1939-1979) geçiş yapar. Daha sonra Yakın Doğu Radyo İstasyonu’nda çalışmaya başlayan Necati Sıtkı, buradaki yayınların çoğunda Nazizmle mücadeleye ve kötülüklerini ifşa etmeye odaklanmıştır. Radyo çalışmaları, kapsamlı edebi faaliyetlerle birleşmiştir. “İkra” " serisinden çıkan kitaplar hazırlar, çeşitli Mısır dergilerinde kısa hikâyeleri yayımlanır.

1948’de Nekbe gerçekleştiğinde, radyo istasyonu Kıbrıs’a taşındı, o da onunla birlikte Limasol’da 1950 yılına kadar yaşadı. Daha sonra Beyrut’a taşındı. Burada gazeteler için yazılar yazdı ve radyo programları üretti. 1976’da Atina’ya taşındı, 1979’daki ölümüne dek kızı Hind ile birlikte yaşadı.

Dr. Ebu Haşhaş’ın kitabının ikinci bölümü, Necati Sıtkı’nın çalışmalarının üç boyutunu ele almaktadır:

1. Bir düşünür olarak Necati Sıtkı;

2. Bir çevirmen olarak Necati Sıtkı;

3. Necati Sıtkı’nın eleştirmen kimliği.

Üçüncü bölüm, anlatı boyutuna odaklanarak, hikâyelerinde ele alınan konuları, sanatsal değerlerini inceliyor, üstün ve daha az olgun örnekler arasında ayrım yapıyor, hikâyelerin ve diyalogların dilinin analiziyle son buluyor.

Kitap, önemli eklerle sona eriyor: hikâyelerin yer, tarih ve sayfa numaralarıyla birlikte bir listesine; çeviriler ve (eleştiri, edebiyat ve sanatla ilgili) makalelerin bir listesine; ardından teorik, politik ve ekonomik konular üzerine kaleme alınmış makaleler ve çalışmaları, ayrıca sonrasında muhtelif konularla ilgili olarak yazılmış makaleleri içeren listeye yer veriliyor. Bunu, Necati Sıtkı’nın radyo eserlerinin başlıklarının bir listesi takip ediyor. Son olarak, Necati Sıtkı’nın çevirisi ile aynı edebi eserin başka bir çevirisini karşılaştıran örnekler sunuluyor. Şüphesiz ki, bu çalışma, Necati Sıtkı mirasını araştıranlara paha biçilmez bir referans kaynağı sağlıyor.

Sonuç olarak, bu hatıratın yayınlanması konusunda ilgisini ve desteğini esirgemeyen Filistin Çalışmaları Enstitüsü’ne teşekkür etmek isterim. Bu ilgi ve destek, bu çalışmanın önemini ve rolünü anlamalarının bir sonucudur.

El yazmasının elektronik dizgisinde ve ilgili tüm hususlarda Bayan Mari Haddad ve Profesör Yusuf Sadir’in teknik gayretlerini de takdir etmek gerekmektedir.

Henne Ebu Henne
Hayfa, 2001

[Kaynak:مذكرات نجاتي صدقي [“Necati Sıtkı’nın Hatıratı”], Institute for Palestine Studies, Eylül 2001, s. 1-12.]

Dipnotlar:
[1] Rusça Okulları: On dokuzuncu yüzyılın sonlarında Ruslar, Levant’ta, Celile’de, Suriye’de ve Lübnan’da bir okul ağı kurdular. Bu okulların sayısı Birinci Dünya Savaşı arifesinde (1914) yüzü aşmıştı. Bu okullar için öğretmen yetiştirmek istediler, bu nedenle, Nasıra’da (1886-1914) seçkin öğrencilerin altı yıl boyunca ücretsiz olarak eğitim gördükleri bir öğretmen koleji kurdular. Ayrıca Beyt Jala’da kadınlar için bir öğretmen koleji açıldı. Nasıra’daki okulun mezunları arasında Mihail Naimi, Nesib Arida, Halil Bidas ve daha birçok kişi vardı.

[2] Bu kopyanın da tez ekini içermediği ortaya çıktı, dolayısıyla araştırmanın yayınlandığı Talya dergisinin sayılarını arama ihtiyacı gündeme geldi. Böylece birkaç ülkeye uzanan yeni bir arama başladı. Başlangıçta Kudüs’teki Ulusal Kütüphane’de bu sayıların varlığını gösteren kartı bulduktan sonra, daha fazla araştırma sonucunda bunların mevcut olmadığı anlaşıldı ve daha fazla arama yapılması gerekti.

[3] Necati’nin kızı Hind Hanım’dan amcası Ahmed’in Rusçayı akıcı bir şekilde konuştuğunu öğrendim; bu da onun Moskova’da eğitim gördüğü görüşünü güçlendiriyor.

[4] 1934 yılının sonunda eğitim için Moskova’ya giden Paul Farah, Osmanlıcılıktan İbrani Devletine adlı kitabında, Halid Bektaş’ın Arapların birliği konusundaki görüşünü 93-94. sayfalarda şöyle aktarıyor:

“Biz, özellikle Filistinliler, onunla (Halid) bazı konularda hemfikirdik, birçok konuda ise hemfikir değildik. Hatırladığım en önemli anlaşmazlık noktalarından biri, Arapların birliği meselesiydi. Filistin fraksiyonu, Arap ülkelerinin, özellikle doğu kesiminin, sömürgeciler eliyle parçalanmasını ulusal ve toplumsal kurtuluşa bir engel olarak görerek Arapların birliğinin gerekli olduğunu söylüyordu. Her Arap ülkesindeki kurtuluş mücadelesinin, diğer şeylerin yanı sıra, Arap ülkelerinin birleşmesini hedeflemesi gerektiğine inanıyorlardı. Bu, bu halkların sınai kalkınma konusunda büyük bir zemin inşa etmelerini sağlayacak, bu da kaçınılmaz olarak şehirlerde büyük bir işçi sınıfı nüfusuna yol açacaktı. Bu nüfusun görevi, hepimizin arzuladığı Arap sosyalist toplumunu kurmak olacaktı. Bektaş, birliğin henüz erken olduğunu düşünüyordu. Ulusal kurtuluş, politik eylemin önceliğiydi. Her ülke için bağımsızlık ayrı ayrı elde edildikten sonra, tüm Arap ülkelerinde kurulacak olan birleşik sosyalist toplum aracılığıyla birliği inşa etme yönünde çalışma yürütülmeliydi.”

,

Mikroplastikler


Cengiz Bozkurt, COP31 şovunda, kendisine uzatılan mikrofona, “zaman yolculuğu yapabilse plastiğin üretilmesine mani olacağını” söylüyor. O makine icat olsa, parayla satardı. Emin olabiliriz. Hadi binip gitti diyelim, orada plastik tüccarı olurdu. Devrimci Yol pratiğinin özü ve anlamı bu. Geçmişte yoksul çocuklara dersane hizmeti vermeyi akleden, sonra bu projeyi Fethullahçılara satan bir zihniyet var karşımızda ve bu zihniyet, konformizm, revizyonizm ve uzlaşmacılıkla tanımlı. Cengiz Bozkurt, o yüzden bizzat Emine Hanımefendi’sinin sosyal sorumluluk projesi olan mikroplastiklere değiniyor. (Peki bunu Yeni Parti’ye karşı salvolarda bir sığınak bulmak için iktidara sallanan beyaz mendil olarak görebilir miyiz?)

Aynı yolun yolcusu olan Başaran Aksu, adını anmadan, Cengiz yoldaşını eleştiriyor ama Mason liderinin kitabını basan sağ kemalist çizginin yayınevine teslim oluşundan, yolun ruhunu burjuvazinin bir kanadına satışından, kırmızı bir kediye dönüşmesinden hiç bahsetmiyor. Cengiz Bozkurt’un Emine Erdoğan’la verdiği poz ile Başaran’ın o yayınevine iltihak etmesi arasında hiçbir fark yok.

Bu, gazete için milletten para toplayıp sırra kadem basan, örgüt için toplanan paraları iç edip zeytinlikler alan yoldaşına ses etmeyen, şirketlerin dünyasına teslim olmuş bir çizgi. Seksen sonrası cuntanın ellerine bilinçli olarak teslim ettiği şirketlerin güdümünde.

Düzenin çatlaklarına sızmak, egemenlerin kucağında kendine yer bulup yüce bir değer olarak solculuk pazarlamak, ufak, mikro alanlarda kudret sahibi olup boyundan büyük laflar etmek, devrimciliği ve sosyalistliği bu pratiğe indirgemekle tanımlı bir çizgi bu.

İranlı devrimci Emir Perviz Puyan, bu çizgiyi “hayatta kalma” (beka) olarak tarif ediyor. Oranın Siyahkel eyleminin benzerini burada gerçekleştirenleri tasfiye edenler, aşanlar, ufaltıp kenara itenler, bugün düzenin sınırları içinde hayatta kalmanın bireysel edimlerini, şahsi gevezelikleri devrimcilik diye yutturabiliyor. Dün Turgut Özal’a methiyeler düzenler, bugün Emine Erdoğan’la poz veriyorlar. Yolun çıktığı yer belli.

Gündelik hayatın gerekleri ve ihtiyaçları üzerinden hareket etmemek, nihilizm olarak kodlanıyor. Dün “beşinci mevsim”den söz edenler, tekellerin kışına teslim oluyorlar. “Sakın darbeye direnmeyin” buyuran şefleri Murat Belge, New Left Review’e yazdığı Devrimci Yol yazısında ona don biçiyor: “Devrimci Yol, anarşist bir kitle hareketidir”. “Aman iktidardan, iktidar mücadelesinden uzak durun” emrini bizzat, o yüksek İngilizcesiyle iletiyor. Bu anlamda, ömrü boyunca SİP geleneği, Devrimci Yol çizgisiyle tartışıyor. Haklı silahları haksız yere doğrultuyor. İlkinin devrimciliği, ikincisinin iktidarcılığı temelsiz, karşılıksız. Altmışların devrimci demokrasi tartışmalarından doksanlara bir hat çekiyor, buradan, devrimci demokrasinin temel meselesinin iktidar mücadelesi vermemek olduğunu söylüyor. “İktidar mücadelesi” derken, CHP’yle, askerle, AB bürokrasisiyle organik ilişkiler içine girip hayatta kalma politikası uyarınca ufak, mikro adımlarla ilerlemek kastediliyor. Bunların eski yoldaşı Suat Parlar’ın harbiyeli askerlere “sizin kurtuluşunuz sosyalizm” dediği rivayet ediliyor. Üç beş askeri bu şekilde sosyalizme ikna edebileceklerini sanıyorlar, bu yalanı satıyorlar. Örgütlemek için uğraştıkları Ergenekon mağduru asker, soluğu AKP’de alıyor. Alper Taş, arkadaşlarının, yoldaşlarının AKP’ye gidişini hayretle izliyor.

Nuri Bilge Ceylan, “zeki” adam. Son filminde PKK eleştirisini Devrimci Yolcu olduğu bilinen bir yönetmene yaptırıyor. Eleştiri, gene bireyi aşan işlere karışmak üzerine inşa ediliyor. Önceki filmin sonunu TKP eylemiyle bağlıyor. Bu liberalin filmde oynayan yönetmen, kaymaklı dondurmalar satıyor. AKP’lilere, “birlikte uzlaşarak güzel işler yapabiliriz” diyor. Devrimci Yolcuların yönettiği bir film festivalinde bu yönetmenin güçlü bağlantıları var diye tüm ödüller Yüksel Aksu’nun berbat filmine veriliyor. O film festivali sahipleri, bizzat Erdoğan’ı övmek, çözüm sürecindeki rolüne vurgu yapmak için çekilmiş filmin yönetmenini festivale davet ediyor ve ona ödül veriyor. Ama bin bir zahmetle Çinçin’in derdini anlatan filmin gösterimine izin verilmiyor.

Marx, kendi döneminde burjuva iktisatçıları, nedeni sonuçla karıştırmakla eleştiriyor. Aynı şeyi Mao, revizyonistler için söylüyor. Bu anlamda, burjuva iktisatçılarıyla revizyonistler arasına bir hat çekmek gerekiyor. O hat üzerinden Devrimci Yol, İmamoğlu’nun dolara iyi gelmesine seviniyor. Burjuva iktisatçıları da revizyonistler de nedeni sonuç, sonucu neden zannediyor. Kendi öznelliklerinden, çıkarlarından, gündelik varlıklarından, bekadan yola çıkılarak üretilen teori, nedenle sonucun yerini değiştiriyor. İlliyet bağı, boyna dolanıyor. Öze ve nedene kendisini yerleştiren, kendini öz ve neden bilen küçük burjuva solcu, tüm tarihi ve teorik birikimi silmeye çalışıyor. “Lenin öldü, geçiniz” diye bağırıyor. Bu nedenle, soyut bir Aklın ve Ahlakın ardına saklanıyor. Gerçekten, gerçek mücadeleden çekilen irade, burjuvaziye yem oluyor. Devrimci Yol, sermayeye; TKP devlete yem olmak isteyenleri kovasına topluyor. Kovanın dışı, nihilizm, liberalizm, anarşizm gibi yırtık etiketlerle anılıyor.

Devrime ve sosyalizme dair tartışma bağlamında TKP ve Devrimci Yol ile kavga etmek şart. Bu teorik, ideolojik ve politik mücadele, gündelik çıkarın, kişisel hezeyanların, bireysel teslimiyetlerin ötesine bakabilmek için zaruri.

TKP ve Devrimci Yol eleştirisi üzerinden, bu yazının yazarına ilgili örgütler, eskiden tanıdığımız “yoldaş”larını gönderiyorlar. Bu temas kurma çabasının ardındaki gizli mesaj, sahip olduğu anlam, önemli. Şunu söylüyorlar: “Ya aslında anlıyoruz ki sen yoksul kaldın, bu yüzden bize haset ediyorsun, bizim gibi tuzunu kurutamadın.” Devamında “ekmek uzatabilecekleri” imasında bulunuyorlar. Meselenin ad hominem’le, mantıksal safsatayla bir alakasının olmadığını anlayamıyorlar. “Bizim gibi kişisel dertlerin olsaydı, böyle eleştiriler getirmezdin. Sen de haklısın ama n’apalım, düzen içinde yürümek, yaşamak bunu gerektiriyor” diyorlar. Niyetlerini faş ediyorlar. Kendi bireylikleri, şahsiyetleri, tecimleri, çıkarları üzerinden mücadeleye ve pratiğe baktıkları, mücadeleyi ve pratiği o bireye, şahsi varlığa, tecime ve çıkara boyun eğdirdikleri için eleştirimizi buruşturup atmaya, etkisiz kılmaya çalışıyorlar. Geçmişte bunun gibiler, arkadaşlarımızı “bu fakirle senin ne işin olabilir, sen bir akademisyensin” diye kandırmaya çalışıyorlardı. Solculuk, artık bu düzeyde! Yoksuldan, halktan, ezilenden tiksinene solcu diyorlar.

Bu kafadaki şeflerin ürettiği bireyler, denizlerdeki mikroplastiklerden farksız. Neden ve sonuç, çorba olmuş, kafalar çok karışık. CHP ya da Yeni Parti içinde neden faaliyet yürütmedikleri sorusu, halen daha meşru.

Bir yanılsama sonucu özü ve nedeni kendi küçük burjuva varlığı sananlar, kolektifi anlamsız, mücadeleyi değersiz kılıyorlar. Her yanı mikroplastik sarmış. O yüzden o mikroplasik projelerinin, COP’un ve copun ardındaki gücü görmüyorlar. “İhtiyaç, her şeyin anasıdır” sözü uyarınca, o güce karşı kolektif güç inşa etme gereği duymuyorlar. Küçük burjuva akıl ve ahlak, tatmin olsun, saf kalsın, kirlenmesin, efendilerin gözünden düşmesin diye türlü taklalar atılıyor. O öz ve neden, bu egemen sınıfı aşamıyor. Aşmak istemiyor. Dolayısıyla teori de pratik de burjuvanın varlığına ve burjuvanın devrimine bağlanıyor. O devrim, bitmek bilmiyor.

Eren Balkır
19 Kasım 2026