Birkaç
ön tez ortaya koyalım. Althusser üzerine yazmanın en zorlu yanlarından biri,
onun politikasını yeniden düşünmektir. Bu, aslında paradoksal bir durumdur;
zira bir bakıma, onun tüm külliyatı politiktir. Bununla birlikte, ortada
herhangi bir “Altuzerci” politik parti ya da hareket yoktur. Bu bağlamda, Altuzercilik,
katı anlamıyla bir politik yönelim değildir.
Jacques
Rancière’nin Althusser’s Lesson [“Althusser’in Dersi”] adlı eseri,
muhtemelen Althusser’in felsefi ve politik projesine yöneltilmiş ilk tutarlı
felsefi eleştiridir. Bu eser özellikle önemlidir; çünkü Rancière, École
normale supérieure’deki Altuzerci çekirdek kadronun bir parçasıydı ve Kapital’i
Okumak kitabına katkıda bulunanlardan biriydi. Rancière’nin cevabı, Mayıs
1968 olaylarının ardından geldi. Ona göre Althusser’in öğretisi, belirlediği
amacın tam zıddı olan bir amaca hizmet etti:
“Althusser okulunda
öğrendiğimiz Marksizm, ilkelerinin her biri bizi, o dönemde burjuva düzenini
temelinden sarsan ayaklanmalardan uzaklaştırmaya yarayan, düzen yanlısı bir felsefeydi.”[1]
Rancière’ye
göre Altuzerci Marksizm, gençler ve öğrenciler üzerinde hareketsizleştirici bir
etki yarattı. Bu bağlamda Altuzercilik, bir düzen felsefesi ya da öğretisiydi;
onun hümanizm eleştirisi ve “tevkif” (interpellation) kavramı da bu
kapsamdaydı.
Bu
ikili bölünme ile tanımlanan konjonktür, Althusser’in “devletin ideolojik
aygıtları” sorunsalına atfettiği tuhaf statüyü daha iyi anlamamızı sağlar.
Mayıs 68’deki kitlesel hareketin herkesin dikkatine sunduğu, Althusser’e
yönelik sol eleştirinin sistemleştirmeye başladığı temel teorik ders şuydu:
Burjuvazinin ideolojik tahakkümü, bireylerin varoluş koşullarıyla olan
ilişkilerini kendiliğinden yansıttıkları bir “toplumsal imgelem”in sonucu
değildi. Aksine bu, farklı aygıtlar aracılığıyla yeniden üretilen maddi güç
ilişkileri sisteminin bir sonucuydu. İdeolojik tahakküm, öğrenciler üzerinde
öncelikli olarak derslerin içeriği ya da onların kendiliğinden gelişen
fikirleri aracılığıyla değil; bilginin seçimi, aktarımı, denetimi ve kullanım
biçimlerinin birbirine eklemlenmesi yoluyla kuruluyordu. İdeoloji meselesi,
öznenin hakikatle olan ilişkisi değil; kitlelerin iktidar ve bilgiyle olan
ilişkisiydi.[2]
Peki,
Rancière, Althusser’in sınırları olarak tanımladığı şeyin ötesine geçmeyi
başarıyor mu? Yoksa bu, Rancière’nin kendi çifte açmazı mı? Yani bir yandan
Althusser’in sınırları olarak gördüğü noktaları vurgularken, diğer yandan
bizzat kendisi de bu sınırların ötesine geçemedi mi?
Daha
önce, Althusser’in külliyatında kullanılan neredeyse askeri terminolojiye
değinmiştik. Althusser için de tıpkı Lenin için olduğu gibi temel soru şudur:
Devlet iktidarı nasıl ele geçirilir, nasıl yeniden düzenlenir ve nasıl
dönüştürülür? Rancière’nin aksine, burada asıl mesele, Altuzerci bir siyasetin
temellerinin nasıl doğru bir biçimde geliştirileceğidir.
Öyleyse,
bugün hâlâ Altuzerci olmak, daha net bir ifadeyle, politika alanında bir Altuzerci
mümkün mü? Ya da politikayı Altuzerci bir model üzerinden düşünebilir miyiz?
Bu
noktada Balibar’ın, Fransa’da hiçbir Altuzerci grubun bulunmadığına dair
iddiasını hatırlayalım. Bunu, dogmatik bir önermeyle bir adım öteye
taşıyabiliriz: Altuzerci sorunsal, günümüzde Marksizm meselesiyle vazgeçilmez
bir biçimde bağlantılıdır.
Daha
önce, Althusser’in felsefeye dair iki tanımı üzerinde durmuştuk. Ancak konuyu
başka bir ayrımla, yani felsefe ile teori arasındaki ayrımla da ele alabiliriz:
Felsefe konumlar ortaya koyarken, teori problemler üretir.[3] Bu, oldukça katı
ve mekanik bir ayrım olsa da, bize meselenin arka planını sunabilir.
Marx
İçin
adlı eserindeki belki de en önemli deneme olan “Materyalist Diyalektik
Üzerine”de, yeni bir kavram ortaya atan Althusser’in materyalizmi artık, büyük
harfle, “Teori” olarak adlandırılır. Denemenin girişinde savunduğu üzere, bu
materyalizm, bir Marksist felsefedir. Althusser’in derdi, sorunları Marksist
bir pratik aracılığıyla çözmektir:
“Genel anlamda pratikten
kastım, belirli bir ham maddenin, belirli araçlar (‘üretim’ araçları)
kullanılarak ve belirli bir insan emeğiyle dönüştürülmesi sonucunda, belirli
bir ürüne dönüştürülme sürecidir. Bu şekilde kavranan herhangi bir
pratikte, belirleyici moment (veya öğe) ne ham maddedir ne de ürün. Belirleyici
olan, dar anlamıyla pratiktir: yani, insanları, araçları ve bu araçların
kullanımına dair teknik bir yöntemi belirli bir yapı içinde işe koşan, dönüştürme
emeğinin bizzat kendisidir. Pratiğe dair bu genel tanım, kendine has
özellikler taşıma olasılığını da kapsar: Organik olarak aynı karmaşık bütünlüğe
ait olsalar da, birbirinden gerçekten farklı olan çeşitli pratikler mevcuttur.
Dolayısıyla, belirli bir toplumda var olan pratiklerin karmaşık bir birliği
olan ‘toplumsal pratik’, çok sayıda farklı pratiği içinde barındırır. ‘Toplumsal
pratik’in bu karmaşık birliği, nasıl yapılandığını birazdan göreceğimiz üzere,
öyle bir biçimde düzenlenmiştir ki, son tahlilde bu bütün içindeki belirleyici
pratik, insanların belirli üretim ilişkileri çerçevesinde, belirli üretim
araçlarını yönteme dayalı olarak kullanarak gerçekleştirdikleri
faaliyetle, verili bir doğayı (ham maddeyi) faydalı ürünlere dönüştürme
pratiğidir.”[4]
Ardından
şöyle devam eder:
“Toplumsal pratik,
üretimin yanı sıra başka temel düzeyleri de içerir: Marksist partilerde artık
kendiliğinden gelişen değil, tarihsel materyalizmin bilimsel teorisi temelinde
örgütlenen ve kendi ham maddesi olan toplumsal ilişkileri belirli bir ürüne
(yeni toplumsal ilişkilere) dönüştüren ‘politik pratik’; (ister dinsel, ister
siyasal, ahlaki, hukuki veya sanatsal olsun) kendi nesnesi olan insanların ‘bilincini’
dönüştüren ‘ideolojik pratik’; ve son olarak ‘teorik pratik’. İdeoloji, var
olan bir pratik olarak her zaman ciddiye alınmaz; oysa bunu kabul etmek,
ideolojiye dair herhangi bir teori için vazgeçilmez bir ön koşuldur. Teorik bir
pratiğin varlığı ise çok daha nadiren ciddiye alınır, ancak bu ön koşul,
Marksizm açısından teorinin kendisinin ve onun ‘toplumsal pratik’le olan
ilişkisinin anlaşılabilmesi için elzemdir.[5]
Bu,
bizi kritik bir noktaya getirir. Onun dönüşüm tezini, somut emek kavramına
tekabül ettiği gerekçesiyle eleştirmeye devam edebilirdik, ancak şu anki
konumuz bu değil. Belirttiğimiz gibi, Althusser’in ideoloji ile bilim arasında
yaptığı ayrım büyük önem taşır. Bu ayrım, Althusser’i Marx’ı bir felsefeci
değil, bir bilim insanı olarak tanımlamaya yöneltir. Ona göre tarihsel
materyalizm, bir bilimdir; Marx tarafından 1845’te başlatılan bir tarih
bilimidir. Bu yaklaşım, Marx’ı Thales, Galile ve benzeri isimlerle aynı
kategoriye yerleştirir. Bununla birlikte o, tarih biliminin önceliğini, ona
eşlik eden felsefeye, yani diyalektik materyalizme göre belirler. Diyalektik
materyalizm, tarih bilimine kıyasla her zaman daha az gelişmiş durumdadır. Bu
anlamda, diyalektik materyalizm, daima geridedir. Bilim ile felsefe arasındaki
ilişkiye dair başka bir yerde ifade ettiği gibi, felsefe için durum şöyledir:
“Bilimlerle olan ilişkisi dışında, felsefe var olamazdı.”[6] Ancak biz gene de bilim
ile ideoloji arasındaki ayrıma geri dönelim. Belirttiğimiz üzere bu ayrım,
bütünüyle ideolojik niteliktedir; zira yapıcı bir politik vizyon üretmek
yerine, bilimin yapıcı kapasitelerini yalnızca “ödünç alırız”, böylece
kendimizi gerçek bir politik yönelimden mahrum bırakırız. Tabii, eğer bu
formüle katı bir biçimde bağlı kalırsak.[7] Üstelik mesele, bundan ibaret
olamaz. Althusser’in çalışmalarını politik açıdan koşullandıran birtakım politik
olaylar ve gelişmeler de mevcuttur. Althusser’in bizzat belirttiğine göre,
kitaplarını kaleme almasını sağlayan temel etkenler, Sovyetler Birliği Komünist
Partisi’nin Yirminci Kongresi ve Hruşçov’un Stalin’e yönelik eleştirisi (bunu
izleyen liberalleşme süreci) olmuştur. Bu listeye ayrıca Çin-Sovyet ayrılığını,
Lin Biao meselesini, 1968 Mayıs’ının başarısızlıkla sonuçlanmasını, Prag
olaylarını ve Fransız Komünist Partisi’nin çürümüş, anakronik ve revizyonist
karakterini de ekleyebiliriz. Dolayısıyla Althusser’in amacı, bu gelişmelere
dair sol bir eleştiri sunmak ve “her şeyden önemlisi, Batı’daki devrimci
projeye yeniden bir içerik kazandırmaya yardımcı olmaktı.”[8] Burada,
Althusser’in politik projesine dair daha geniş bir tabloyla karşılaşırız: O,
yalnızca mevcut durumun eleştirisini yapan bir felsefeci değil, aynı zamanda
Marksizmin de eleştirisini sunan bir felsefecidir.
Machiavelli
okuması bunun tanığıdır.[9] Marksizme ve radikal politikaya olan felsefi
bağlılığı, kuşkusuz içinde yaşadığı ve çalıştığı konjonktürlerin belirlenimi
altındaydı. Ancak bu konjonktürler ortadan kalktığında, Althusser’in kendine
has özgünlüğü hayati bir önem kazanır. Onun Marx okumaları ve Marx’ı yeniden
kavramsallaştırma biçimi, Marksizmi yalnızca felsefecilerin ilgi alanına
hapsolan bir başka akademik disipline indirgemediği için bu denli geniş bir
yankı uyandırdı. Bu anlamda Altuzerci Marksizm, yalnızca Marksizm ile Marksist
olmayan politika ve felsefe yapma biçimleri arasında bir kopuş değil, bizzat
Marksizmin kendi içinde gerçekleşen bir kopuştur. Peki, Altuzerci politika
çağının sona ermediği yönündeki önermeyi nasıl anlamalıyız?
Altuzerci
politik örgütlerin mevcut olmadığını belirtmiştik. Dolayısıyla, öne sürmek
istediğim tez şudur: Altuzerci politika, (sol içindeki) mevcut teorik
konjonktürümüzde tahayyül edilemez. Bunun temel nedeni, Stalinizme dair
Troçkist-Hruşçovcu fantezinin içine hâlâ hapsolmuş olmamızdır.
Althusser,
tarihimizi ancak Marksizm aracılığıyla anlayabileceğimizi söyleyen bir duruşa
sahipti. Stalinizme yönelik eleştirilerin çoğu için de bu geçerli değil mi?
Stalin’i anlamak ve açıklamak için alışılagelmiş klişelere (suistimaller,
dehşet verici olaylar, suçlar vb.) başvurmak, Althusser’in çok iyi bildiği
üzere, aslında sahte kavramlarla kendimizi avutmaktan başka bir şey değildir.
Çoğu zaman olguları kavramlarla karıştırıyoruz.[10]
Althusser,
“Stalinizm” terimi hakkında şunları söyler:
“Sovyet liderlerinin
kullanmaktan kaçındığı, ancak burjuva ideologlar ve Troçkistler tarafından
yaygın olarak kullanılan, sonrasında komünist çevrelere de sızan bu terim,
genel olarak ‘kişilik kültü’ terimiyle aynı ‘dezavantajları’ taşır. Bu terim,
başta sayısız komünist olmak üzere, pek çok kişinin kimi zaman doğrudan ve
trajik bir biçimde, kimi zaman ise daha dolaylı yollardan ve az ya da çok ciddi
sonuçlarla birlikte bizzat deneyimlediği bir gerçekliğe işaret eder. Ne var ki
bu terminoloji, burjuva ideologları ve pek çok Troçkist nezdinde teorik
iddialar da barındırır. Oysa hiçbir şeyi açıklamaz. Marksist bir açıklama
yoluna girmek, yani bu olguların açıklanmasına dair sorunu ortaya koyabilmek
için, en azından Marksist kavramlar öne sürmek ve bunların uygun olup
olmadığını denetlemek gerekir. İşte bu yüzden, Marksist-Leninist teori içinde
kesinlikle ‘bulunabilecek’ bir kavram olan ‘sapma’ kavramını öneriyorum.
Dolayısıyla, her şeyden önce bir ‘Stalinist’ sapmadan söz edilebilir, zira bir
sapmadan bahsetmek, kaçınılmaz olarak onun nitelendirilmesini, yani neyden
ibaret olduğunun, her zaman Marksist terimlerle açıklanmasını gerektirir. Şu
aşamada bir hususun açıklığa kavuşturulması gerekiyor: ‘Stalinist’ bir sapmadan
söz etmek, bunu söz konusu sapmanın ‘nedeni’ sayılabilecek tek bir bireyle
açıklamak anlamına gelmez. Bu sıfat, elbette tarihteki bir şahsa işaret eder,
ancak her şeyden önce, Uluslararası İşçi Hareketi tarihindeki belirli bir
döneme atıfta bulunur.”[11]
Bu
anlamda “Stalinist sapma”, Marksist (teorik) bir kavram değildir. En iyi
ihtimalle, Stalin’in Sovyetler Birliği’ni yönettiği döneme dair felsefi açıdan
titiz bir çözümlemenin eksikliğini gidermek üzere ortaya atılmış, Troçkist bir ‘ek’
olduğu söylenebilir.
Belki
de Althusser’in politik ve felsefi titizliğinin en büyük değerlerinden biri,
çalışmaları boyunca Troçki’nin ve Troçkist etkinin etkisinden kaçınabilmiş
olmasıdır. Marksistler olarak, Althusser’in ifadesiyle “içsel belirlenimler”i
asla göz ardı etmemeliyiz:
“Marksizm için herhangi
bir olgunun açıklaması[12], son tahlilde içseldir; ‘motor’ işlevini gören şey,
içsel ‘çelişki’dir. Dışsal koşullar da etkindir, ancak bu etkinlik, üzerinde ‘üst
belirleme’ (overdetermination) uyguladıkları içsel çelişki ‘aracılığıyla’
gerçekleşir. Peki, bu konuda neden bu denli hassas olmak gerekiyor? Çünkü bazı komünistler,
‘kişi kültü’ üzerinden yapılan açıklamayı yetersiz bularak, dışsal nitelikte
bir ‘ek’ getirme yoluna gitmişlerdir; örneğin, gerçekliği kimse tarafından
inkâr edilemeyecek olan ‘kapitalist kuşatılmışlık’ argümanı gibi. Oysa
Marksizm, bu tür ‘ek’lerden hoşlanmaz; eğer bir ‘ek’e fazlasıyla ihtiyaç
duyuyorsanız, muhtemelen asıl içsel nedeni gözden kaçırmışsınız demektir.”
Mao
Zedong, sınıf mücadelesini asla unutmamak gerektiğini söylerdi. Bu bağlamda,
Stalinizmi sınıf mücadelesinin içsel bir belirlenim biçimi olarak çözümleyemez
miyiz? Her halükârda, tarihimize ilişkin olarak bugün içinde bulunduğumuz
teorik (yani felsefi) ve politik tuzak, büyük ölçüde Troçkist indirgemecilikten
kaynaklanmaktadır. Tarihsel materyalizmi, Yüzüklerin Efendisi ya da Cesur
Yürek gibi gişe rekorları kıran filmlerden alınmış replikleri andıran, ciddi,
radikal bir Marksist ve komünist projenin gerçek unsurları olmaktan ziyade, o
solcu sloganlara düşmeden nasıl anlamalıyız?
Altuzerci
bir yaklaşım, ideoloji eleştirisi karşısında sınıf mücadelesinin; bilinç
karşısında ise bilinçdışının önceliğine vurgu yapar.[13] Sosyolojik, kültürel
ve psikolojik analizler yalnızca yetersiz kalmakla kalmaz, aynı zamanda
bizatihi ideolojiktirler. Duruma dair nesnel bir çözümleme sunmaktan çok uzak
olan bu analizlerin ideolojik-politik mücadeleye katkısı, büyük ölçüde gerçeğin
üzerini örtmekten, onu anlaşılmaz kılmaktan ibarettir.
Bu
durum bizi, kaçınılmaz olarak Althusser külliyatının belki de en kritik
yönlerinden birine, yani taraf seçmeye ve ayrım çizgileri çekmeye götürür.
Althusser, Macciocchi’ye yazdığı ve bir seçim kampanyasını değerlendirdiği bir
mektupta, Mao’nun Halk Arasındaki Çelişkilerin Doğru Ele Alınması Üzerine
adlı eserinden esinlenerek, şunları söyler:
“Bir seçim kampanyası, ‘halk’
nezdinde neler olup bittiğini anlamaya yönelik ilk (sınırlı ama gerçek) bir
adım olabilir. Kampanya aynı zamanda, her politik girişim için temel
nitelikteki şu öncelikli soruya cevap verme imkânı da sunar: Bugün İtalya’da ‘halk’
ne anlama geliyor? Bunu başka bir şekilde ifade edecek olursak: ‘Halkı’ hangi
sınıflar oluşturuyor? Proletarya ve yoksul köylülerin ötesinde, hangi sınıf
kesimleri işin içinde yer alıyorlar?”[14]
Althusser
bu sözlerin hemen ardından şu sonuca varıyor:
“[…] ‘Bugün belirli bir
ülkede halk nelerden müteşekkil?’ sorusunu (‘bugün’ diyoruz, çünkü halkın
bileşimi tarihsel olarak değişir; ‘belirli bir ülke’ diyoruz, çünkü halkın
bileşimi yerden yere farklılık arz eder) cevaplayamadığımız sürece, politika alanında
hiçbir şey yapamazsınız. Ancak ‘halkın’ ne anlama geldiğini bildiğiniz takdirde
şunları geliştirebilirsiniz: (1) kitlesel bir politik hat; (2) buna karşılık
gelen politik eylemler.”[15]
Sınıf
mücadelesi, yalnızca rakiplerin kapasiteleri ve gücü üzerine düşünmekten ibaret
değildir. Althusser’e göre bu mücadele, esasen ve ağırlıklı olarak, kendi
mücadele alanımızı ve mücadele biçimimizi seçmekle ilgilidir. Buradan hareketle,
sormamız gereken soru şudur: Günümüz konjonktüründe, antihümanist mücadeleyi
sistematik ve kolektif bir biçimde kim yürütecek? Dahası, içinde bulunduğumuz politik
ve ideolojik açmaz göz önüne alındığında, sol, (ırkçılık karşıtlığı,
cinsiyetçilik karşıtlığı, çokkültürlülük, kemer sıkma politikalarına karşıtlık
vs. gibi) mücadelelerin içinde yer almaktadır. Bu mücadelelerin önemini
küçümsememekle birlikte, bunların yetersiz kaldığını söyleyebiliriz, zira bu
mücadeleler, temel-üstyapı ilişkisindeki “simetriyi” sarsmadıkları gibi, daha
da önemlisi, yeni bir teorik yönelim de ortaya koymamaktadırlar. Kısacası, günümüz
solunun içinde yer aldığı mücadeleler, hâlihazırda egemen ideoloji tarafından üst
belirlenmiştir. Ya da Althusser’in kendi ifadelerini biraz değiştirerek
söyleyecek olursak; bugünün solu, ateş ettiği hedefin tam tersi yönünde
“ilerlemektedir”. Bu durum karşısında, içinde bulunduğumuz koşullarda yeni
ayrım çizgileri önermeye hazır ve muktedir hiçbir politik parti
bulunmamaktadır. Dahası, Althusser tarafından getirilen bir dizi eleştiriye (hümanizm,
sekterizm, ekonomizm vs. eleştirileri) cevap verebilecek veya bu eleştirilerin
gereğini yerine getirebilecek hiçbir örgüt de mevcut değildir.
Althusser’in
tezlerinden yola çıkarak, “devletin ideolojik aygıtları” (DİA) teorisini
kendimize uyarlayabilir miyiz? Pêxheux’nün belirttiği gibi, “DİA’lar, üretim
ilişkilerinin dönüşümünün, yani Marksist-Leninist anlamda devrimin hem mekânını
hem de ideolojik koşullarını, çelişkili bir biçimde, aynı anda oluştururlar.”
Althusser,
Büyük Kültür Devrimi’nin "kitlelere güvenin” sloganını önemserdi. Ne var
ki,
“Kitleler, ancak kitle
örgütleri içinde eyleme geçebilirler. Kültür Devrimi’nin en özgün ve yenilikçi
araçları, bizzat bu devrime özgü olan, sınıf mücadelesinin diğer örgütlerinden
(sendika ve parti) farklı örgütlerin ortaya çıkışında görülür. Bu Kültür
Devrimi’ne has örgütler, ideolojik sınıf mücadelesinin örgütleridir.”[17]
Toplumsal
sınıflar ve bunların tanımlanması üzerine daha önce ayrıntılı durmuştuk:
Sınıfsal konum, yalnızca üretim ilişkileri içinde işgal edilen yerle, dolayısıyla,
bizzat üretim ilişkileriyle tanımlanmaz; aynı zamanda bu ilişkiler içindeki politik
ve ideolojik konumla da belirlenir. Bu, bizi proletaryaya tapınma eleştirisine
ve sınıf mücadelesinin önceliğini savunma gerekliliğine geri götüren kritik bir
noktadır. Bu anlamda, bireyleri Altuzerci militanlar olmaya çağırabiliriz;
böylece bu militanlar, sadece kendi dünyalarına kapanmış, tuhaf ve yaşlı birkaç
deliden ibaret kalmayacaklardır.
Agon Hamza
Dipnotlar:
1. Rancière 2011, s. xix.
2.
A.g.e., s. 73–74.
3.
Bu ayrımın epey sorunlu olduğunun farkındayım. Örneğin, Fernanda Navarro ile
gerçekleştirdiği röportajında Althusser “felsefenin genel bir sorunsalı
ürettiğini, yani doğabilecek her türden soruyu sorma ve çözüme kavuşturma yolu denilen
meseleyi gündeme getirdiğini” söyler. Althusser 2006, p. 287.
4.
Althusser 2005, s. 167.
5.
Althusser 2005, s. 166.
6.
Althusser 1997, s. 109.
7.
Bkz.: Johnston 2015.
8.
Althusser 1990, s. xviii.
9.
Althusser 1999.
10.
Althusser 1999.
11.
A.g.e.
12.
A.g.e.
13.
Pêcheux 2015, s. 1–2.
14.
Althusser 1973, s. 5.
15.
A.g.e.
16.
Pêcheux 2015, s. 4–5.
17.
Althusser 2010, s. 8.