Marksizm ve Karayipler

Giriş

Antikomünist “sol” söylemde en sık tekrarlanan ve yeniden gündeme getirilen iddialarda Siyahi radikal akademisyenler, Marksizmi itibarsızlaştırmak için kullanılır. Giderek artan sayıda sosyal medya influencer’ı, Marksizmin doğası gereği Avrupamerkezci olduğunu, Avrupa’dan başlayıp doğrusal ilerleyen süreci önemsediğini, bu nedenle, onun Afrika, Karayipler veya Asya’nın mevcut mücadeleleriyle bağdaşmadığını iddia etmek için “Siyahi Marksistler”i örnek göstermektedir.

Bu noktada Haiti Devrimi, örnek olarak gösterilmekte, Siyahların kurtuluşunun Marksist çerçevelerin dışında, dolayısıyla, onlara karşı gerçekleştiğinin kanıtı olarak sunulmakta, bu Siyahi devrimin, Marksizmin sömürgeleştirilmiş Küresel Güney’le bir alakasının bulunmadığının kanıtı olduğu iddia edilmektedir.

İlgili argümanın temeli, en ufak bir tarihsel incelemede bile çöker. Bunun nedeni, Marksizmin soyutta savunulması gerektiği değil, Karayip tarihinin bu soruyu pratikte zaten cevaplamış olmasıdır. Bu tartışmalar, sadece akademide sürmemektedir. 

Bugün Küba, ağırlaştırılmış ABD yaptırımları ve ABD tarafından uygulanan yakıt ablukasıyla yoğunlaşan ekonomik boğma pratiğiyle karşı karşıya kalırken, Haiti de ulusal egemenliğini ABD’nin birincil gözetimi altındaki yabancı güvenlik yapılarına daha da tabi kılan dış kaynaklı güvenlik müdahaleleriyle yüzleşmektedir. Her iki durumda da Karayipler, emperyal gücün kalkınmayı kısıtladığı, sınıf oluşumunu yapılandırdığı bir alan olmaya devam etmektedir. Bu dinamiklerin sürekliliği, Karayipler’e yönelik Marksist analizin, tarihsel bir yorum değil, bölgede günümüzde süren anti-emperyalist mücadeleleri anlamak için gerekli bir çerçeve olarak devam eden öneminin altını çizmektedir.

Marksizmin sömürgeler dünyasına uygulanamayacağı fikri, temel bir yanlış anlamaya dayanmakta, özünde kapitalist gelişmeyi kapitalizmin kendisiyle karıştırmaktadır. Algoritma güdümlü sosyal medya tartışmalarından çok önce, Karayipler’deki Marksist gelenekler, sömürge kapitalizminin kapitalist olmaktan tamamen vazgeçmeden neden farklı sınıf yapıları ürettiğini eksiksiz açıklamıştır.

Sömürgelerde Kapitalizm Yok Değil, Sadece Tahrif Edildi

Afrika ve Karayipler’in “sanayi altyapısından yoksun” olduğu, bu nedenle Marksist analizin dışında kaldığı iddiası, uzun zamandır gözden düşmüş kitabi yaklaşımı temel alan, “kapitalizmin Avrupa’daki gelişimsel sırayı izleyerek tekdüze bir şekilde ilerlediği varsayımı”nı yineliyor. Karayip ve Afrika’da politik ekonomi üzerine kafa yoran insanlar, bu varsayımı onlarca yıl önce reddetmişlerdi.

C. L. R. James, Walter Rodney, Eric Williams, Lloyd Best, Norman Girvan, Frantz Fanon, Amílcar Cabral, Kvame Nkruma, Samir Amin gibi Küresel Güney’in önde gelen düşünürleri, merkezi bir görüşte birleştiler: sömürgeci kapitalizm; dışa dönük, sömürücü ve kasıtlı olarak az gelişmişti. Amacı, ulusal birikim değil, uzun süreli etkileri bugün bile bölgelerinde hissedilen, fazlalığı emperyalist merkeze nakletmekti.

Trinidad ve Tobago’nun ilk başbakanı ve tarihçi Eric Williams, Capitalism and Slavery [“Kapitalizm ve Kölelik” -1944] adlı eserinde, kölelikten özgür emeğe geçişin, kapitalizmin Karayipler’den çekilmesi değil, yeni birikim koşulları altında yeniden örgütlenmesi olduğunu ortaya koymuştur. Köleliğin kaldırılması, İngiliz köle ticaretinin sona ermesi, özgürleşme ve şeker koruma önlemlerinin kaldırılması gibi birbirine bağlı politika değişiklikleriyle birlikte gerçekleşmiştir. Bu birbirinden ayrılması mümkün olmayan değişiklikler üzerinden, “köle sistemince inşa edilen çıkarlar, bugün bu sistemi yok etmiştir” (Williams 1994, s. 109). Ahlaki bir uyanışı yansıtmaktan çok uzak olan köleliğin kaldırılmasına yönelik insani yardım temelli argümanlar, ancak “her önemli kapitalist çıkar” köleliğe bağlı olmaktan çıktığında ve plantasyon sahibi elitler ilkelerinde esnek davranarak, tekelleri korunduğu sürece köleliği veya özgür emeği savunduklarında ivme kazanmıştır (Williams 1994, s. 109). Bu süreç, kapitalizmin yokluğunu değil, emperyal kısıtlamalar altında uyum sağlama kapasitesini ortaya koymaktadır. Eğer kapitalizm kölelik yoluyla işleyebiliyorsa, özgürleşmeden sonra da varlığını sürdürebiliyorsa, emeği yeniden yapılandırırken sömürüyü de koruyabiliyorsa, o zaman tarihsel materyalist analiz, Karayipler’i “ihmal etmiş” olmaz; Karayipler’i gayet iyi izah eder.

Tam da bu noktada, Karayipli politik ekonomist Lloyd Best tarafından geliştirilen plantasyon ekonomisi teorisi, daha sonraki çalışmalarda ele alınıp genişletilmektedir. Eric Williams’ın köleliğin kaldırılmasına ilişkin tarihsel analizi, kapitalizmin Karayipler’de emperyalist sömürüden vazgeçmeden nasıl yeniden örgütlendiğini açıklarken; Lloyd Best’in plantasyon ekonomisi teorisi, bu yeniden örgütlenmenin ürettiği yapısal biçimi teorize etmektedir. Williams, özgürleşmenin Karayipler’de kapitalizmin geri çekilmesinden ziyade, sömürü biçiminde bir değişikliğe işaret ettiğini gösterirken, Best, plantasyon ekonomisinin bu değişikliği merkantilist ticaret ilişkileri, dış mülkiyet ve yerel birikimin sistematik olarak engellenmesi yoluyla nasıl kurumsallaştırdığını ortaya koymaktadır (Best 1967; 1968). Dolayısıyla, kölelik sonrası Karayip ekonomisi, ne kapitalizm öncesine aitti ne de durgundu, bilâkis, yapısal olarak bağımlı bir ekonomiydi. Kendi kendine sanayileşme koşullarından mahrum bırakılırken, küresel kapitalizme tamamen entegre olmuştu.

Plantasyon ekonomisi teorisine dayanan ayrıntılı bir eleştiri, Karayip tarımını “geçimlik”, verimsiz veya kapitalist olmayan olarak tasnif eden liberal kalkınma modellerine meydan okuyor (Samuda 2021, s. 59). Genellikle “Marksist Avrupamerkezcilik” olarak reddedilen şey, Avrupai kalkınma ölçütlerinin sömürge ekonomilerine yanlış şekilde uygulandığının delili. Bu ölçütler, Karayipli politik ekonomi düşünürlerince açıktan reddedilmiştir. Bu tür tasnifler, Jamaika gibi Karayip ekonomilerindeki tarım ve köylü sektörlerinin, öncelikle İngiliz ve Amerikan metropol sermayesine fayda sağlasa bile, zaten kapitalist birikime gömülü olduğu gerçeğini gizlemektedir (Samuda 2021). Kırklara gelindiğinde, plantasyon tarımı, emperyalist merkeze ait firmaların kanatları altında birleşmiş, yurtdışındaki ana şirketler aracılığıyla teknoloji düzleminde entegre olmuş, harici hissedarlar için kârı artırmaya yönelik küresel değer zincirlerinin bir parçası olarak işlev görmüştür.

Guyanalı kalkınma teorisyeni C. Y. Thomas’ın tespitiyle, “metropolün hinterland ekonomisiyle ilişkisi, tarihsel olarak, metropol alanının iç koşullarını ve ihtiyaçlarını yansıtan çok esnek bir ilişki olarak şekillenmiştir. [...] Örneğin, İngiltere hızla sanayileşirken (serbest ticaret dönemi), ekonomik olarak uygun olduğunda, sömürgeci tercihler terk edilmiş, sömürgenin ekonomisi zarar görmüştür” (Thomas 1968, s. 341). Bu nedenle, plantasyon ekonomisi ve bağımlılık teorisi temelli analizler, eşitsiz kalkınma sistemlerinin resmi siyasi değişime rağmen nasıl devam ettiğine ve merkantilist mantığın sömürge yönetiminin sona ermesiyle ortadan kalkmak yerine modern kapitalist işletmeler aracılığıyla nasıl işlemeye devam ettiğine dair gerçekçi bir açıklama sunmaktadır. Dolayısıyla, plantasyon ekonomileri, kapitalizm öncesine ait kalıntılar değillerdi. Kapitalist üretimin en erken ve en şiddetli biçimleriydi: küresel pazarlara entegre edilmiş, zorla çalıştırılan emeğe, ırksal hiyerarşiye ve emperyal ticaret kontrolüne bağımlı tek tip ürün ihracatına dayalı sistemlere denk düşüyorlardı.

“Avrupa tarzı fabrika proletaryasının” yokluğu, anti-komünist influencer’ların sıkça dile getirdikleri gibi, sınıf ilişkilerinin yokluğunun delili değildi. Bilâkis, sınıf mücadelesinin bağımlılık, dışsal egemenlik ve çarpık birikim koşulları altında geliştiğini gösteriyordu. Bu, Marksist analizden bir sapma değil, diyalektik olarak uygulanan Marksizmdi.

Haiti: En Çok Kötüye Kullanılan ve En Çok Bilgi Veren Örnek

Bu yanlış temsil, Haiti Devrimi’nin Marksizmin Siyahilerin özgürleşmesiyle bağdaşmadığı argümanını savunmak için kullanılıyor. Anti-komünist söylemde tekrar eden bir iddia da, Marksizmin doğası gereği Avrupamerkezci olduğu, zira temel devrimci öznesi olarak endüstriyel işçi sınıfını varsaydığı iddiasıdır. Bu görüşe göre, Afrika ve Karayipler, “endüstriyel bir temele sahip olmadıkları” gerekçesiyle, Marksist analizin dışında kalmakta, sınıf mücadelesini ya marjinal ya da önemsiz kılmaktadır.

Bu argüman yeni değil. Bu, Marksizmin uzun süredir devam eden, katı ve aşamalı Avrupa’dan başlayıp doğrusal ilerleyen sürece dair yanlış yorumların yeniden ambalajlanıp satılmasıdır. Sömürgelerde büyük bir Avrupa tarzı fabrika proletaryasının olmaması, sınıf ilişkilerinin yokluğunu göstermez. Sömürge dünyasında kapitalist gelişmenin emperyal yağma tarafından kasıtlı olarak çarpıtıldığını ortaya koyar. Karayipler’in ve Küresel Güney’in Marksistleri, onlarca yıldır tam da bu çarpıtmayla boğuşmaktadır.

Haiti Devrimi, bu argümanın kusurunu açıkça ortaya koymaktadır. Saint-Domingue, feodal bir yer değildi. Dünyanın en kârlı kolonisiydi: küresel pazarlar için şeker ve kahve üreten, Atlantik kapitalizmine tamamen entegre olmuş, büyük ölçekli emek rejimleri etrafında örgütlenmiş, aşırı sömürülen bir plantasyon ekonomisiydi. Köleleştirilmiş Afrikalılar, kapitalizmin dışında faaliyet yürüten köylüler değillerdi. Irksal kölelik altında endüstriyel ölçekte sömürüye maruz kalan, zorla çalıştırılan bir plantasyon proletaryasıydı.

C. L. R. James, bu konuyla ilgili görüşlerini açık yüreklilikle ortaya koyan bir isimdi. The Black Jacobins: Toussaint L’Ouverture and the San Domingo Revolution [“[“Siyahi Jakobenler: Toussaint L’Ouverture ve San Domingo Devrimi” -1938] adlı eserinde, Haiti Devrimi’nin modern bir sömürge proletaryasının ilk başarılı devrimi olduğunu söyler. Devrim, Aydınlanma temelli vesayete ihtiyaç duymadı. Fransa, köleliği kaldırmadan önce yola koyuldu. Köleleştirilmiş Afrikalılar, kaçak köleler ve tümüyle kapitalist bir üretim sistemi içinde, ona karşı çalışan, yeni kurulmuş bir Siyahi subay birliğince örgütlendi ve gerçekleştirildi. Burjuva çıkarlarına mevzi kazandırmak gibi bir derdi olmayan devrim, plantasyon sınıfını hedef aldı, plantasyon elitini kovdu, toprak ve emeği Siyahi kitle egemenliği etrafında yeniden örgütlemeye çalıştı.

Haitili sosyolog Paul C. Mocombe’un analizi, sanayileşmeyi ve burjuva dönüşümünü devrimci başarının evrensel ölçütleri olarak ele alan Avrupa kaynaklı teleolojik varsayımları reddederek, bu görüşü geliştiriyor. Mocombe, Haiti Devrimi’nin sınıfsal karakterini inkâr etmek yerine, bilhassa Afrikalı kitlelerle merkantilist yapılar tarafından şekillendirilen, yeni ortaya çıkmış elit kesim arasında ortaya çıkan dâhili sınıfsal gerilimleri ön plana çıkarıyor. Onun müdahalesiyle, “Sınıf mücadelesi var mıydı yok muydu?” şeklinde ifade edilen analiz sorusu yerini “Devrimci kopuş, kapitalist dünya sistemi içinde nasıl ve nerede sınırlandırıldı?” sorusuna bırakıyor.

Devrim sonrası Haiti’deki “plantasyon karşıtı sistem” (Casimir 2020), sadece bir geçim kaynağı veya köleliğe bir tepki değil, Afrika kökenli çoğunluğun plantasyon emeğinin ve merkantilist birikimin yeniden kurulmasını reddettiği bir sınıf projesiydi (Mocombe 2023). Profesör ve Karayip uzmanı Tamanisha J. John’un da dediği gibi, “Haiti Devrimi, o dönemin olağan toplumsal ve ekonomik ilişkileri olarak görülen şeyleri alt üst etti. [...] Bu nedenle, Haiti’deki devrim sonrası ortamın çok önemli bir görevi vardı” (John 2024, 9:00). Mülk sahibi Azatlar, melez elitler ve küçük burjuva özgür Siyahiler gibi gruplar, devlet iktidarını kullanarak, ırksallaştırılmış cebri fazla üretim sistemi olarak angarya sistemini devreye sokarak ve limanlar ile ticareti kontrol altına alarak ihracata yönelik tarımı yeniden inşa etmeyi, “eski sömürgeci köle sahiplerinin plantasyon sistemini sürdürmeyi” amaçladılar; ancak devrimin kitle tabanı, bunu reddederek, toprağın özerkliğini, geçimlik üretimi ve kendi seçtikleri pazarlarla bağ kurma fikrini savundu (Mocombe 2023, s. 209).

Bu yorumda, bağımsızlık sonrası Haiti, kapitalist emek disiplininin yeniden tesis edilip edilmeyeceği veya temelden reddedilip reddedilmeyeceği konusunda bir sınıf mücadelesiyle şekillenmişti. Haiti’nin ilk devlet başkanı Jean-Jacques Dessalines, devlet öncülüğünde ihracata dayalı birikim için elitlerin taleplerini, toprak, özerklik ve plantasyon dışı emek için kitlesel taleplerle dengelemeye çalışarak, tarımsal sosyalizmin ilk denemelerinden birini gerçekleştirdi.

Önemli olan şu ki, devrim sonrası Haiti’de köylülüğün ortaya çıkışı, bazı Avrupamerkezci eleştirmenlerin sıklıkla ima ettiği gibi, Haiti Devrimi’nin devrimci kapasitesini geçersiz kılmaz. Bu köylülük, kapitalizmden önce gelen, modern öncesi bir kalıntı değildi; plantasyonların çökmesi ve toprakların ele geçirilmesiyle birlikte devrimci bir kopuş sonucu ortaya çıkmıştı. Marksist terimlerle bu, sınıf mücadelesinin yokluğunun veya önemsizliğinin kanıtı değil, özgürleşme koşullarında sınıf yapısının bir dönüşümünü temsil eder.

Bu çelişkiler, yalnızca on dokuzuncu yüzyılla sınırlı değildir. Haiti, toplumsal ve ekonomik ilişkilerini yeniden düzenlemeye yönelik dış müdahalelerle karşı karşıya kalmaya devam etmektedir. Daha önce Kenya liderliğindeki, ABD destekli, seçimle başa geçmemiş hükümetlerce desteklenen Çokuluslu Güvenlik Destek Misyonu’nun bir uzantısı olan mevcut yabancı destekli Çeteleri Bastırma Gücü, Haiti’nin limanları, ticareti ve kentsel alanları üzerindeki elit ve paramiliter kontrolü pekiştirirken, halk egemenliğini ve direnişini marjinalleştirmektedir. Bu anlamda Haiti, bir kez daha emperyal güvenlik doktrini ve yabancı müdahalenin toprak, emek ve siyasi otorite üzerindeki sınıf mücadelesiyle kesiştiği bir yer haline gelmektedir. İhracat odaklı elitler ile halkın özerkliği arasındaki tarihsel mücadele halen daha devam etmektedir.

Karayip Marksizmi ve “Avrupamerkezcilik” Meselesi:
Küba ve Grenada’da Devrimci Pratikler

Haiti Devrimi, sömürge dünyasının Marksist analizini derinden tamamlıyorsa, Küba ve Grenada devrimleri de modern devrimci pratikte bölgesel uygulanabilirlik sorusunu çözüme kavuşturuyor. Küba, ABD sermayesinin egemen olduğu, toprakların belirli ellerde yoğunlaştığı, ırksal olarak tabakalara ayrışmış, ihracata bağımlı bir ekonomiyle karşı karşıyaydı. Marksizm, ithal edilmiş bir Avrupa şablonu değil, bu bağımlılığı ortadan kaldırmak, toprakları yeniden dağıtmak, okuryazarlığı artırmak, egemenliği pekiştirmek ve devam eden emperyalist baskı koşullarında devrimci enternasyonalizmi uygulamak için kullanılan bir araçtı.

Grenada’daki Yeni Cevher Hareketi, tanıdık bir dizi kısıtlamayla karşı karşıya kaldı: sınırlı bir sanayi proletaryası, büyük bir kayıt dışı ve kırsal nüfus, ayrıca dış sermayeye aşırı bağımlılık. Ancak bu koşullar, Marksist analizi anlamsız kılmak yerine, pratiğini şekillendirdi. Toprak reformu, kitlesel siyasi eğitim, kadınların katılımı ve halk konseyleri, Marksizmden sapmalar değil, sömürge sonrası ve yeni sömürgeci kısıtlamalar altında onun kavuştuğu ifadelerdi. Marksizm, küçük, çoğunluğu siyahi, sömürge sonrası bir ada toplumunun maddi gerçeklerine uyum sağladı.

Bu tarihi kayıt, Marksizmin sözde Avrupamerkezciliği hakkındaki tartışmalar ışığında önemli. Profesör Jared Ball’ın sunduğu Ocak 2026 tarihli bir iMixWhatiLike bölümünde, Marksist siyaset bilimci August Nimtz, Cedric Robinson’ın Black Marxism: The Making of the Black Radical Tradition [“Siyahi Marksizm: Siyahi Radikal Geleneğin Oluşumu” -1983] adlı eserine yönelik eleştirisini, onu ortaya çıkaran tarihsel konjonktür, yani altmışların sonlarında Siyahilerin kurtuluşu mücadelesi veren çevrelerde “ırkın mı yoksa sınıfın mı daha ağır bastığı”, daha temelde “Marksist bir bakış açısının Siyahilerin mücadelesini anlamlandırma çabasıyla ne kadar alakalı olduğu”yla ilgili tartışmalar çerçevesinde ortaya koyuyor (Nimtz 2026, 4:03). Nimtz, eleştirisini doğrudan arşivlerdeki siyasi-tarihsel çalışmalardan kaynaklanan bir olgu olarak konumlandırıyor: “Arşivleri incelerken, Afrika’nın kurtuluşu mücadelesine destek komitesi üzerine yaptığım çalışma sırasında, 1968-69 yılları arasında Siyahilerin mücadelesi içinde yoğun bir tartışma yaşanıyordu” (Nimtz 2026, 3:45-4:00).

Temelde Nimtz, Robinson’ın “adında ‘Siyahi Marksizm’ ifadesi geçmesine rağmen, aslında kitabın Siyahilerin mücadelesinin kültürel milliyetçi bir savunusu” olduğu sonucuna varıyor (Nimtz 2026, 4:16). Ancak Nimtz, tarihsel sorunun 1985’te daha da keskinleştiğini, çünkü Karayipler’in soruyu pratikte zaten cevap sunduğunu söylüyor. Ona göre, kitap 1983’te yayınlandığında, “bilhassa 1979’da başlayan Grenada devrimi ve ondan on yıllar önce gerçekleşen Küba Devrimi ile birlikte, Karayipler’deki gelişmelerin yaşandığı bağlama tabiydi.” Nimtz için bunlar, sembolik referans noktaları ya da “artık kısırlaşan bir akademik tartışma değil, sahadaki gerçekler” olduğunu, bu “sahadaki gerçeklerin Siyahilerin mücadelesini kültürel milliyetçi bir perspektiften yeniden düşünmemizi gerektirdiğini” ortaya koyan somut devrimci kanıtlardı (Nimtz 2026, 6:20).

Başka bir ifadeyle, Grenada, Karayip Marksizminin yorumu değil devrimci pratiğidir. Burada sınıf mücadelesi, devlet iktidarı, anti-emperyalist kopuş ve kitlesel siyasi eğitim, Siyahların özgürleşmesinin maddi olarak ilerletildiği zemin haline gelir. Karayipler’deki devrimci örgütçüler için önemli olan, Marksizmin Avrupa’da ortaya çıkıp çıkmaması değil, Küresel Güney’de yeni sömürgeciliği ve sınıf egemenliğini ortadan kaldırmak için kullanılıp kullanılamayacağıydı. Marksizm, Karayipler’deki hayatı şekillendiren sömürünün maddi yapılarını ele aldığı için Siyahilerin mücadelesiyle çelişmiyordu.

Grenada devriminin önemi, ABD işgaliyle eliyle şiddet kullanılarak ezildi, kitlesel cehalete sürüklendi, kadınları kamuda ve eğitim alanında geri plana itildi, “yeni sömürgeciliğe teslim oldu” diye ortadan kalkmaz (John 2024, 49:36). Profesör John, Grenada’daki devrimci çizgi meselesinin salt teorik zeminde ortaya konmadığını söylüyor. Ülkede kitaba bağlı kalan, bilimsel sosyalist yaklaşım üzerinden hareket eden kadrolar ile kitlelerin sahici ve doğal bir şekilde yön verdikleri devrimci yolu savunanlar zamana ayrıştı. John’un Haiti Devrimi ile yaptığı karşılaştırma öğreticidir: siyasi yön, halk meşruiyeti ve stratejik vizyon konusundaki iç bölünmeler, dış düşmanların aktif olarak istismar ettiği zaaflar haline gelebilir. “Toplumsal ve ekonomik ilişkileri alt üst ettiğimizde, yenilerini yaratmak zorundayız. İster bu yeniler, bir şekilde bilimsel bilgiyi kuşanmış olsun ya da olmasın. Toplumsal ve ekonomik ilişkilerin nasıl inşa edileceğine, yeniden inşa edilip edilmeyeceğine ve yeniden yapılandırılıp yapılandırılmayacağına kitleler karar vermeli, yönü onlar tayin etmelidir” (John 2024, 50:41).

Ancak Grenada, Marksizmin Karayipler için önemli olduğu iddiasını çürütmek şöyle dursun, Marksist devrimci pratiğin emperyalizmi paniğe sürükletecek denli etkili olduğunu, Batı yarımküredeki sosyalist projelere yönelik en büyük tehditlerin dış baskı ile yoğunlaşmış iç çelişkiyi birleştirdiğini ortaya koymaktadır. Black Marxism [“Siyahi Marksizm”] kitabı yayımlanmadan çok önce, Karayip Marksistleri, zaten küresel kapitalizm içinde ırkı, sınıfı ve imparatorluğu karşılıklı olarak birbirini oluşturan unsurlar olarak analiz ediyorlardı. Bunu yapmak için Marksizmi terk etmelerine gerek yoktu, onun kapsamını genişlettiler, zenginleştirdiler.

Dahası, altmış yedi yılı aşkın süredir devam eden ABD ambargosu altında Küba devriminin yeniden canlanması, bu dinamiği daha da gözler önüne seriyor. Yoğunlaştırılmış yaptırımlar, yakıt ablukası, ABD imparatorluğundan gelen militarist tehditler ve Küba’yı ekonomik olarak tecrit etme çabaları, egemenlik üzerine kurulu gelişimini ortadan kaldırmak amacıyla tasarlanmış emperyalist baskının güncel biçimlerini ifade ediyor. Küba’nın bu kısıtlamalar karşısında toplumsal hayatı yeniden üretmeye devam etmesi, sadece direnç değil, aynı zamanda kamu hizmeti, planlı dağıtım ve piyasa bağımlılığının dışında egemenlik üzerine kurulu toplumsal yeniden üretimi merkez alan örgütlü bir sosyalist projenin kurumsal temellerinin somut tezahürü. Egemenliğin, sınıfsal oluşumun ve emperyalist baskının birbirinden ayrılamaz olduğu Karayipler’de Marksist analizin kalıcı önemini vurguluyor.

Karayipli bağımlılık teorisyenleri, sömürgeci kapitalizmin sanayileşmeyi tam olarak ırksallaştırılmış emeğe ve ihracata dayalı tek tip ürüne bağlı kılması sebebiyle nedeniyle engellediğini ortaya koymuşlardır. Bu müdahale, sınıf mücadelesini ortadan kaldırmamış, onu yeniden şekillendirmiştir. Plantasyon işçileri, liman işçileri, kayıt dışı işçiler, topraksız köylüler ve komprador elitler, emperyal hiyerarşi eliyle yapılandırılmış küresel bir sistem içinde sınıfsal aktörler olarak ortaya çıkmışlardır. Dolayısıyla, Karayipler, Marksizmin dışında değil, onu rafine etmede merkezi bir rol oynamıştır.

Haiti Devrimi’nden Grenada’nın emperyal müdahaleyle yüzleşmesine, devrimci Küba’nın abluka altında direnişine kadar, bölge, sınıf mücadelesinin kapitalist ırkçılık, bağımlılık ve dış baskı koşulları altında nasıl geliştiğini ortaya koymaktadır. Günümüzdeki yaptırımlar, yabancı destekli güvenlik misyonları ve ekonomiyi boğma girişimleri, bu çelişkilerin çözümsüz kaldığını göstermektedir. Bu nedenle Karayip Marksizmi, mücadelede şekillenen, emperyalizmin modern dünyada egemenliği, sınıfsal oluşumu ve devrimci olasılığı nasıl şekillendirdiğini aydınlatmaya devam eden maddi bir analiz olarak varlığını sürdürmektedir.

Kimberly Dawn Miller
17 Nisan 2026
Kaynak

Kaynakça:
Best, Lloyd. (1968). “Outlines of a Model of Pure Plantation Economy.” Social and Economic Studies (Batı Hint Adaları Üniversitesi) 17 (3): s. 283-323. 1967. “Thought and Freedom.” New World Quarterly 3(4).

Casimir, Jean. (2020). The Haitians: A Decolonial History. University of North Carolina Press.

James, C.L.R. (1989). The Black Jacobins: Toussaint L’Ouverture and the San Domingo Revolution. Vintage Books baskısı.

Mocombe, Paul C. (2023). The Haitian Revolution and Jean-Jacques Dessalines: The End of History and the Last Man Standing. Philosophy Study, 13(5).

Samuda, Paula-Leone. (2021). Plantation Economy Model as Developed by Lloyd Best and Kari Polanyi Levitt: The Case of Jamaica. Electronic Theses and Dissertations.

Thomas, C. Y. (1968). “A Model of Pure Plantation Economy: Comment.” Social and Economic Studies (Sör Arthur Lewis Toplum ve Ekonomi Çalışmaları Enstitüsü) 17 (3): s. 339-348.

Williams, Eric (1994). Capitalism and Slavery. University of North Carolina Press.

John, Tamanisha. (2 Nisan 2024).  “Haiti, Cuba and Grenada: Three Caribbean Revolutions with Tamanisha John. Millennials Are Killing Capitalism” Youtube.

Nimtz, August. (6 Ocak 2026). “Why Black Marxism Discourages Marxism.” Imixwhatilike. Youtube.

Yazının Tamamı

BM Genel Kurulu Konuşması

Sayın Başkan,

Bugün, Halkın Devrimci Hükümeti ve Grenada halkı adına Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nun huzurunda konuşma yapmak benim için büyük bir onur ve ayrıcalıktır. Özellikle 1979 yılında bu konuşmayı yapabilmekten mutluluk duyuyorum. Hiç şüphe yok tarih bu yılı, Nikaragua’da Somoza’nın, Grenada’da Gairy’nın iktidarları dâhil olmak üzere, bölgemdeki “diktatörlerin alaşağı edildiği yıl” olarak kaydedecektir.

Genel Kurul’un 34. oturumunda, Sayın Selim Ahmed Selim’i selamlamak ve Birleşmiş Milletler Genel Kurulu Başkanlığı’na seçilmesinden dolayı kendisini tebrik etmekten mutluluk duyuyorum. Grenada Halkının Devrimci Hükümeti ve halkı, Tanzanya hükümeti ve halkıyla güçlü bağlara sahiptir, bu nedenle sizi ve cumhurbaşkanınız Julius Nyerere’yi en yüksek hürmetle selamlıyoruz, başkanlık döneminizin başarılı geçeceğinden eminiz.

Önceki oturumun çalışmalarını mükemmel bir şekilde yöneten Sayın Indalecio Liévano’ya da en içten teşekkürlerimizi sunmak isteriz. Ayrıca, bu kürsüde benden önce konuşanlarla birlikte, seçkin genel sekreterimiz ve ekibine özverili ve yorulmak bilmeyen çabaları için teşekkür etmek isterim. Tarih, özellikle Dr. Kurt Waldheim’ın dünya barışına yaptığı muazzam katkıyı mutlaka kaydedecektir.

Aynı zamanda, Halkın Devrimci Hükümeti ve Grenada halkı adına, yeni bağımsızlığını kazanan Saint Lucia devletinin Birleşmiş Milletler üyeliğini tebrik etmek ve içtenlikle karşılamak istiyorum. Bu, bizim için ayrı bir mutluluktur, çünkü Saint Lucia, sadece Karayipler’deki komşumuz değil, aynı zamanda kardeşçe kucakladığımız bir dostumuzdur.

Halk Devriminin Kökleri

Bugün bu kurulun huzurunda, günümüz dünyasını ilgilendiren önemli konularda kararlı ve ilkeli bir tutum sergilemeyi amaçlayan küçük bir ülkenin temsilcisi olarak konuşuyorum.

Devrimimizin gelişi, sömürgecilik deneyiminin en tehlikeli ve en acımasız aşamasının, yani yeni sömürgeciliğin sonunun geleceği sürecin başladığının delilidir. Bu aşama, bizi çeşitli manipülasyonlara maruz bıraktı; bunların hiçbiri, emperyalizm koşullarında yaşanan ekonomik esaretin gerçekliğini gizleyemedi. Dahası, bu yeni sömürgeci aşama, ulusumuzu Eric Gairy’nin acımasız, gaddar neo-faşist diktatörlüğüne de maruz bıraktı. Burada, bu saygın kurumda siz bu küçük diktatörü “Bay UFO” olarak biliyordunuz, ancak Grenada’da bu eğlenceli unvan, emperyalizm ve uluslararası suçlularla güçlü bağları olan, alenen faşist bir diktatörün gerçekliğini gizleyemedi.

Gairy, sabıka kaydının yanı sıra, Grenada’yı ekonomik bir çıkmazın içinde bıraktı. Gerçekten de, neo-faşist rejimi nedeniyle, emperyalizme tamamen bağımlı bir mirasa sahibiz. Bu miras, işçi sınıfının ve örgütlerinin toptan baskı altına alınması, iş gücünün yarısından fazlasının işsiz olduğu kitlesel işsizlik, okuryazar olmayanların toplumdaki yüksek oranı, yetersiz beslenme, batıl inançlar, “Mongoose Çetesi”nin vahşeti ve halkımıza yönelik cinayetleri, kötü konut ve sağlık koşulları, genel ekonomik durgunluk ve kitlesel göç ile karakterize edilen aşırı yoksullukla tanımlı.

Bu miras, bu yılın 13 Mart’ında gerçekleşmiş olan devrimimizin itici gücüydü. Devrimimizin temelleri, Mart 1973’te Yeni Cevher Hareketi adlı partimizin kurulmasıyla atıldı. O tarihten bu yılın Mart ayına kadar partimiz, Gairy ve faşist müttefiklerinin elinde en kaba ve en düşmanca şiddet biçimlerine maruz kaldı. Bugün bu topluluğa, insan hakları ihlallerinin 13 Mart 1979’da (başarılı devrimimizin gerçekleştiği günde) sona erdiğini, o günden beri halkın demokratik hak ve özgürlüklerine tekrar kavuştuğunu, bunların kapsamının genişletildiğini duyurmaktan gurur duyuyorum.

Gerçekten de, Grenada’daki devrimimiz bir halk devrimidir, bu nedenle devrimimizin temel ilkelerinden biri de halkın haklarına kavuşmasıdır. Bu haklar arasında, kadın ve erkek için eşit ücret hakkı, toplumsal ve ekonomik adalet hakkı, çalışma hakkı ve ulusumuzun işlerine demokratik katılım hakkı yer almaktadır.

Aynı zamanda uluslararası toplumda insanların haklarının tesis edilmesine de kesin olarak bağlıyız, bu nedenle, emperyalizme, sömürgeciliğe, yeni sömürgeciliğe, ırk ayrımcılığına, (Siyonizm de dâhil olmak üzere) ırkçılığa ve faşizme kesinlikle karşıyız. Dahası, herhangi bir ülkenin bu düşmanca ve iğrenç sistemlerden herhangi birini sürdürme girişimini şiddetle kınıyoruz, bu nedenle, özellikle Birleşmiş Milletler Şartı’nın 7. Bölüm’ünde öngörüldüğü gibi, Güney Afrika’nın ırkçı devletine karşı zorunlu yaptırımlar uygulanmasını talep eden başvuruyu destekleyenler arasında yer almaktayız.

Bu vesileyle, ulusumuzun bu kurumun Evrensel İnsan Hakları Beyannamesi’ne olan bağlılığını açıkça dile getirmek isterim, zira ekonomik refaha ulaşmak, tüm halkların temel haklarından biridir, ne var ki bu gerçek, emperyalizm tarafından engellenmektedir. Ayrıca, ulusumuzun sömürge ülkelere ve halklarına bağımsızlık verilmesi talebine yönelik sarsılmaz desteğini vurguluyor, bilhassa Genel Kurul’un Aralık 1960 tarihli 1514 ve Ekim 1970 tarihli 2621 numaralı kararlarına olan kesin bağlılığımızı kayda geçirmek istiyorum; her iki karar da sömürgeciliğe son verilmesi gerektiğine vurgu yapmaktadır.

Olumlu Bir Anlayış Olarak Bağlantısızlık

Sayın Başkan,

Grenada, kısa süre önce Bağlantısızlar Hareketi’ne katıldı, Küba’nın kardeş devrimci hükümetince Havana’da düzenlenen altıncı Bağlantısızlar Zirvesi’nde yerini aldı. Bu tarihi toplantıya, tam üye 94 devletten 91’i ve ulusal kurtuluş hareketlerinin yanı sıra Üçüncü Dünya’nın her yerinden gelen muhtelif gözlemci ülkeler ve misafirler katıldı. İlk Bağlantısızlar Zirvesi’nde Hareket Bürosu’na seçilmiş olmaktan dolayı büyük bir onur duyduk.

Bu onurun, bağlantısızlar harektinin temel ilkelerine olan sarsılmaz bağlılığımızın bir göstergesi olduğunu düşünüyoruz. Bu büyük harekete, sunduğu kolaylıklar veya bencil çıkarlar sebebiyle değil, Grenada’da Halkın Devrimci Hükümeti’nin iktidara gelmesinin ardından, ülkemizin dış politikasını ilke ve amaç doğrultusunda bir düzeye taşıma görevini en önemli öncelik olarak üstlendiğimiz için katıldık.

Bağlantısızlar hareketine katıldık diye tüm o kısır ve olumsuz niteliğiyle belli temel konularda tarafsız kalacak değiliz. Ülkemizin uluslararası toplumla ilişkilerini yürütürken kendisini siyaseten iktidarsız biriymiş gibi görmesine de izin vermeyiz. Bağlantısızlık politikamız, dünya meselelerinde yargı bağımsızlığımızdan vazgeçmemize veya çıkarlarımız, kaygılarımız ve ilkelerimiz için hayati önem taşıyan konularla ilgili uluslararası forumlara ve tartışmalara tam olarak katılma hakkımızdan ve görevimizden geri çekilmemize kesinlikle yol açmayacaktır. Bilâkis, bağlantısızlık, bizim için uluslararası meselelere güçlü ve ilkeli bir yaklaşımı ortaya koymamızı gerekli kılan, olumlu bir kavramdır. Bu, tüm halkların ve devletlerin egemenlik, bağımsızlık ve kendi iç ve dış politikalarını özgürce tayin etme hakkına ilişkin temel niteliğinin bir teyididir.

Hareketin tarihinin ilk yıllarında, Bağlantısızlık hareketinin başlıca kaygısının sömürge ülkelerinin bağımsızlığını kazanmak, ikinci kaygının ise egemenliklerini korumak ve geliştirmek olduğu, bunun gerektirdiği her şeyle birlikte, en başta da emperyalizme karşı mücadele olduğu söylenebilir.

Emperyalizmin Karakteri

Şüphesiz ki, bugün Bağlantısızlar Hareketi’nin mücadelelerinin sömürgecilik karşıtı yönü, 18 yıl öncesine göre çok daha az önemlidir. Bunun en açık nedeni ise, 1961’de sömürge olan ülkelerin büyük çoğunluğunun artık bağımsız olmasıdır.

Bu yeni durumda, doğal olarak, Bağlantısızlar Hareketi’ndeki, genel olarak Üçüncü Dünya’daki giderek daha fazla ülke, dikkatlerini emperyalizme karşı mücadeleye yoğunlaştırmaktadır. Kaygımız giderek, dünya çapındaki emperyalist hükümetlerin desteğiyle hareket eden açgözlü çokuluslu şirketlerin elinden doğal ve ulusal kaynaklarımızın kontrolünü geri almak için verilen mücadeleye yoğunlaşmaktadır.

Bu durum, giderek daha fazla Üçüncü Dünya ülkesinin emperyalizmin insanlığın en büyük düşmanı olduğunu, kaynaklarımızın bu şekilde yağmalanmasının faillerinin emperyalist dünyada bulunduğunu kabul etmesine yol açmıştır. Mesele, burada da bitmiyor. Örneğin, Güney Afrika’daki acımasız ırk ayrımcısı rejime emperyalist ülkelerin sundukları soğukkanlı desteğe karşılık, sosyalist toplumun özgürlük savaşçılarına verdiği ahlaki ve maddi destek, buna örnek teşkil etmektedir. Bu durum, günümüzdeki emperyalizmin gerçek karakterini her şeyden daha fazla ortaya koymaktadır.

Açıkçası, ırkçılığa ve ırk ayrımcılığına karşı verilen bu mücadeleyi yalnızca sosyalist topluluk desteklemiyor. Üçüncü dünya ülkeleri ve bağlantısız ülkeler de hayati ve anlamlı bir destek sunuyorlar. Bağlantısızlar hareketi de aynı şekilde destek veriyor.

Emperyalizmin karakterine dair bir diğer önemli gösterge de imalat ürünlerinin ve makinelerin yüksek maliyeti, makul ve adil emtia anlaşmalarına girmeyi reddetme, yeni bir uluslararası ekonomik düzen üzerinde anlaşmaya varma girişimlerini engelleme, derin deniz kaynaklarının sadece birkaç çokuluslu şirketin değil, tüm insanlığın yararına sömürülmesi için uluslararası bir rejimin kurulmasını kabul etmeme gibi durumların hepsinin emperyalist dünyanın sorumluluğunda olduğu gerçeğidir. Bu nedenle, Bağlantısızlar ve Sosyalist Dünya arasında ilke ve politika açısından bir yakınlık olduğu açıktır.

Sömürgeciliğe, emperyalizme ve ırkçılığa karşı duruşumuzla tutarlı olarak, bugün bu büyük meclisin huzurunda, Zimbabve’nin Vatansever Cephe, Namibya’nın Güney Batı Afrika Halk Örgütü (SWAPO) ve Güney Afrika’nın Afrika Ulusal Kongresi (ANC) önderliğinde, özgürlük için, ırk ayrımcılığı ile ırkçılığa karşı verdikleri mücadelelere olan güçlü desteğimizi tekrar dile getiriyoruz. Aynı cephede yer alan devletlerin mücadelelere verdikleri ilkeli ve tutarlı desteği takdir ediyor, alkışlıyoruz.

Filistin halkının, tek ve meşru temsilcisi olan Filistin Kurtuluş Örgütü (FKÖ) önderliğindeki mücadelelerine en güçlü desteğimizi ve dayanışmamızı ifade ediyoruz. Bu temelde, Filistin halkının, FKÖ’nün, Arap dünyasının ve tüm demokratik, ilerici ve sosyalist dünyanın desteğini almayan Camp David Anlaşması’nı reddediyoruz.

Polisario Cephesi önderliğindeki Batı Sahra halkının bağımsızlık ve kendi kaderini tayin hakkı mücadelesine desteğimizi yeniden teyit ediyoruz. Kore halkını, vatanlarının yeniden birleşmesi için haklı mücadelelerine devam etmeye çağırıyoruz. 20 Ağustos’ta tanıdığımız Heng Samrin hükümetine ve kahraman Kamboçya halkına olan güçlü desteğimizi ifade ediyoruz. Belize hükümeti ve halkının tam toprak bütünlüğü talebi üzerine kurulu bağımsızlık mücadelesini destekliyoruz. Ayrıca, bağımsızlık mücadelesinde Porto Riko halkıyla en güçlü dayanışmamızı ifade etmek istiyoruz. Küba hükümeti ve halkının Guantanamo Körfezi’nin kontrolünü ele geçirme mücadelesini tam olarak destekliyoruz. Panama Kanalı’nı geri alma mücadelesinde Panama hükümeti ve halkına dayanışma amaçlı desteğimizi sunuyoruz. Sömürgeciliğe son vermek için mücadele eden tüm Karayip halklarının mücadelesini bütünüyle olarak destekliyoruz.

Militarizm ve Barış

Dünya barışı, yalnızca gelişmiş kitle imha silahları üreten, satın alan ve kullanan zengin ve kudretli ulusları değil, daha da önemlisi, militarizmin karakteristik özelliği olan israf ve savurganlığın kurbanı olan yoksul, zayıf ve küçük ulusları ilgilendiren bir konudur. Silah ve savaş teçhizatına yapılan harcamalar, gerçekten muazzam ve şaşırtıcı düzeylerdedir. Başka yerlerde de belirtildiği gibi, dünya genelinde silaha, askeri teçhizat ve tesislere yılda 300 milyar ABD dolarından fazla para harcanmaktadır.

Bu astronomik meblağ, sağlık alanına harcansaydı, 18 milyon yataklı 30.000 hastane inşa edilip donatılabilirdi. 20 milyondan fazla işçiye iş imkânı sağlayacak 20.000 fabrika kurulabilirdi. Aslında, 300 milyar dolar, mevcut döviz kurları ve yıllık yüzde 17 gibi oldukça cömert bir enflasyon oranı dikkate alındığında, ülkemin 14.000 yıllık bütçesini temsil ediyor. Bu, ülkemizin bütçesinin ne kadar küçük olduğunu gösteriyor; çoğu çokuluslu şirketin bütçesinin çok küçük bir kısmından ve küçük bir Karayip devleti olarak komşumuz Trinidad ve Tobago’da inşa edilen bir gübre fabrikasının maliyetinin yüzde 10’undan daha az. Ancak bu aynı zamanda, bazılarının tüm insanlığı birkaç kez yok edebilecek kapasiteye sahip olduğu ülkelerce silahlanmaya harcanan muazzam para ve bu israf hakkında da çok şey söylüyor.

Kalıcı barışa duyduğumuz derin endişe herkesin malumu. Bu nedenle, Dünya Barış Konseyi’nin çabalarını, ilişkilerin yumuşamasına, barış içinde bir arada yaşama ve silahsızlanmaya yönelik tüm adımları güçlü bir şekilde destekliyoruz. Grenada halkı, bu nedenle, Helsinki Nihai Senedi’nin ve şimdi de SALT II’nin hem İngiltere hem de SSCB tarafından imzalanmasından memnuniyet duymaktadır. Bununla birlikte, silahlanma yarışının uzamasında kesinlikle çıkarı olan gerici unsurların, ABD Senatosu’nda SALT II’nin onaylanmasını engellemeye çalıştığını görmek bizi fazlasıyla endişeye sevk etmektedir.

Aynı gerici unsurlar, ABD Hükümeti’ni “Soğuk Savaş” ilkelerini yeniden uygulamaya, yayılmacılık ve emperyalizm çıkarlarına hizmet etmeyi ve/veya halkın faşist yöntemlere ve demokratik hakların bastırılmasına karşı mücadelesini ezmeyi amaçlayan yeni askeri paktlar, ittifaklar, düzenlemeler veya manevralar oluşturmaya veya eskilerini pekiştirmeye zorluyorlar. Bu gericiler, Başkan Carter’ın son konuşmasıyla Karayipler ve Latin Amerika bölgesinde amaçlarına ulaştılar.

Başkan Carter’ın 1 Ekim Pazartesi günü Amerika halkına yaptığı konuşmada ilan ettiği “Soğuk Savaş” ve militarist adımları büyük bir endişeyle karşılıyoruz. Carter; karargâhı Florida eyaletinin Key West şehrinde kurulacak, kalıcı ve tam zamanlı bir Karayip Askeri Görev Gücü’nün teşkil edileceğini duyurmuştu. Bu güç, tüm askeri hizmetlerden oluşacak ve bölgede askeri tatbikatlar gerçekleştirecek. Bu tatbikatlar, aslında Karayip Denizi’nde 16 savaş gemisinin konuşlandırılması ve Küba topraklarındaki Guantanamo Körfezi’nde yapılan diğer tatbikatlarla birlikte çoktan başlamıştır. Guantanamo Körfezi’nden bahsetmek, Küba ve Panama halklarının rızası olmadan bu ülkelerin üslerine sahip bir ülkenin, Küba halkının rızasıyla bile Küba’da asker bulunduran başka bir ülkeyi kınamasının ne kadar saçma olduğu gerçeğini bize hatırlatmalıdır. Ayrıca, Başkan Carter tarafından açıklanan yedi tekliften altısının askeri nitelikte olduğunu da dile getirmek gerekmektedir.

Karayipler’de Değişim Rüzgârı

Bunun, Latin Amerika ve Karayip bölgesindeki son dönemdeki ilerici değişimlere ve gelişmelere bir tepki olduğuna inanıyoruz.

Karayipler’de bir değişim rüzgârı esiyor. Nikaragua, Grenada, St. Lucia ve Dominik halklarının ilerlemeye yönelik değişimleri sonucunda bölgesel güçler nezdinde yeni bir denge oluşuyor. Bu durum, ABD Dışişleri Bakanı’nın Doğu Karayipler’i dünyanın “sorunlu bölgeler”inden biri olarak tanımlamasına yol açtı.

Bizim görüşümüze göre, yeni bölgesel güç dengesi, ABD çokuluslu şirketlerinin elde ettiği kârlar ve bölgedeki jeopolitik değerlendirmeler açısından kimi sonuçlar doğurmaktadır. Bu durum, ABD’deki gerici unsurları çaresiz bırakmaktadır.

Uluslararası toplum, bölgeye yönelik bu yeni tehdidi ciddiye almalıdır çünkü ABD hükümeti, Latin Amerika ve Karayip bölgesindeki halklara karşı silahlı diplomasi, abluka, istikrarsızlaştırma taktikleri ve diğer “Soğuk Savaş” önlemlerini kullanma konusunda kökleri eskiye uzanan bir yöntemi takip etmektedir. Bu, ABD’nin bölgedeki herhangi bir ülkenin içişlerine tek taraflı olarak askeri müdahalede bulunma hakkını savunduğu Monroe Doktrini’ni yeniden canlandırma girişimidir. Bu tür müdahalelerin, diğerlerinin yanı sıra, Dominik Cumhuriyeti, Haiti, Guatemala, Kolombiya, Meksika, Nikaragua ve şu anda büyük bir düşmanlık besledikleri Küba’da gerçekleştiği, tarihsel bir gerçektir.

Biz, Karayip halkının kendi hükümetini veya siyasi sistemini seçmeyle ilgili demokratik hakkını savunuyoruz. Karayipler, Karayip halklarına aittir. ABD’nin Karayip görev gücü kurma planını reddediyor, uluslararası toplumu bu önerinin derhal geri çekilmesini talep etme konusunda bize katılmaya çağırıyoruz. Karayipler’deki kardeş ülkelerle birlikte, Karayipler’i askeri tehditlerden uzak, barış bölgesi olarak koruma kararlılığımızı yeniden vurguluyoruz. Kendi süreçlerimizi kendi yolumuzda, dış müdahaleden, zorbalıktan ve güç kullanımından veya tehditten uzak bir şekilde inşa etme hakkını talep ediyoruz.

ABD Hükümeti ile normal, dostane ilişkiler kurmayı arzuluyoruz. Vatandaşlarımızın çoğu, bu ülkede ikamet etmekte ve çalışmaktadır, birçok ABD vatandaşı da ülkemizi sık sık ziyaret etmektedir. Ancak ilişkilerimizin, egemenliğe karşılıklı saygı, eşitlik ve birbirimizin içişlerine karışmama gibi temel ilkeler üzerine kurulması gerektiği açıkça dile getirilmelidir. Bu ilke, aslında diğer tüm devletler için de geçerlidir.

Küçük Devletlerin Sorunları

Sayın Başkan,

Şimdi uluslararası toplumda küçük devletler konusunu gündeme getirmek istiyorum. Tüm devletlerin eşit, egemen ve bağımsız varlıklar olduğu ile ilgili temel görüşümüze rağmen, aramızda önemli fiziksel, demografik ve ekonomik farklılıklar olduğunu gözden kaçırmamalıyız. Küçük boyut ve küçük ölçek gibi sorunlar, küçük ülkelerin kalkınma düzeyleri veya uluslararası ilişkilerin yürütülmesindeki önemleri açısından tesadüfi değildir. Küçük boyut, uluslararası ilişkilerin bir boyutu olarak açıkça kabul edilmelidir. Yoksulluk ve bağımlılık, elbette hem küçük hem de büyük devletler için geçerli olabilir, ancak küçük ülkelerin ekonomik ve toplumsal sorunlarını açıklamada ağır basan bazı özel dezavantajları mevcuttur.

Karayipler, birçok küçük ada devletiyle tanımlıdır. Birçoğunun nüfusu yaklaşık 100.000 olup, yüzölçümleri 150 ila 500 kilometre arasındadır. Çoğu önemli maddi kaynaklardan yoksundur, tarihleri boyunca tarımsal üretime, daha yakın zamanlarda ise turizm ve hafif sanayiye bağımlı olmuşlardır. Ayrıca, bu ekonomilerde yeterli sermaye ve nitelikli iş gücü kaynakları bulunmamaktadır, altyapı ve teknolojik gerilik yaygın bir sorundur, döviz gelirleri için bir veya iki temel hammaddenin ihracatına yüksek oranda bağımlıdırlar.

Birçok açıdan siyasi engellerle karşı karşıyayız. Su yolları ve dil engelleriyle ayrılmış ada toplulukları olarak, emperyalist egemenliğin ve kültürel parçalanmanın sonuçlarını yaşadık. Bu sorunların üstesinden gelmek için verdiğimiz mücadelemiz doğrultusunda, Dominik, Saint Lucia ve Grenada’nın yeni hükümetleri ortaklaşa olarak şu taahhütleri içeren Aziz George Bildirgesi’ni yayınladılar:

Hükümetler, dil farklılıkları, ekonomik farklılıklar, denizle ayrılma veya benzeri hususlardan bağımsız olarak Karayip bölgesinin tek bir varlık olduğunu teyit eder. Bu nedenle hükümetler, ister İngilizce, ister Felemenkçe, ister İspanyolca isterse Fransızca konuşulsun, Karayip adaları ve ülkeleri arasında mümkün olan en yakın ilişkilerin geliştirilmesinin gerekliliğini vurgular.

Birleşmiş Milletler Genel Kurulu'nun 1970 yılında oy birliğiyle kabul ettiği ve ulusal yargı yetki alanlarının ötesindeki deniz yatağı, okyanus tabanı ve bunların altındaki toprakların yanı sıra kaynaklarının da “insanlığın ortak mirası” olduğunu belirten dönüm noktası niteliğindeki Temel İlkeler Bildirgesi’ne rağmen, bugün hâlâ küresel bir okyanus rejimi bulunmamaktadır. Grenada halkı olarak Deniz Hukuku konusunda kaydedilen ilerlemeyi memnuniyetle karşılarken, nihai bir antlaşmanın yokluğundan endişe duyuyoruz, zira bizim için tatmin edici bir antlaşma, ekonomik refahımız ve yeni bir uluslararası ekonomik düzenin kurulması açısından temel öneme sahiptir.

Emperyalizme ve onun beraberinde getirdiği yoksulluk, yüksek işsizlik, kötü sağlık ve halkın emeğinin meyvelerinden kopmasına karşı yürütülen ekonomik savaşı kazanmamız için bizim hem iç hem de uluslararası düzeyde mücadeleler yürütmemiz gerekiyor. Egemen hükümetler olarak, kendi ekonomik dönüşüm programlarımızdan ayrı ayrı sorumluyuz, ancak hedeflerimize ulaşmak için uluslararası dayanışma ve işbirliğimiz kritik önem taşıyor.

Yeni Düzen İçin Mücadeleler

Dünya ekonomik gücünün, zenginliğinin ve yaşam standartlarının mevcut dağılımı alenen adaletsizdir. Bu durum, emperyalist genişlemenin ve üçüncü dünyanın kontrolünün uzun tarihinden kaynaklanmaktadır. Bu düzeni değiştirmeyi ve yerine Yeni Uluslararası Ekonomik Düzeni kurmayı amaçlıyoruz. Ancak bu Yeni Uluslararası Ekonomik Düzen anlayışımız konusunda net olmalıyız.

Sayın Başkan,

Yeni Uluslararası Ekonomik Düzen ile, ekonomik kaynaklarımızın mülkiyeti ve kontrolü üzerinde ulusal egemenliğin savunulmasını kastediyoruz. Ayrıca, halklarımızın kendi ekonomik kalkınma özlemlerini desteklemek amacıyla kaynaklarımızın elden çıkarılması ve kullanılması konusunda diledikleri şekilde karar verme özgürlüğünün tesis edilmesini kastediyoruz. İhracatımız için adil fiyatlara dayalı, adil bir uluslararası ticaret sisteminin oluşturulmasını kastediyoruz. Özellikle zengin ülkelerde uluslararası pazarların açılmasını, böylece Üçüncü Dünya ülkelerinin ihracatının büyümesinin kolaylaştırılmasını kastediyoruz.

Burada kastettiğimiz, deniz kaynaklarının sömürülmesine ilişkin uluslararası bir anlaşmanın hazırlanmasıdır. Bu anlaşma, az gelişmiş ülkelerin kaynaklardan ve bunlardan elde edilen zenginlikten adil bir pay almalarını güvence altına alacaktır. Yeni Uluslararası Ekonomik Düzen anlayışımızın bu yönünün önemi abartılamaz. Zira deniz, nihai sınırdır, derin denizdeki petrol, balık, manganez, nikel ve mineraller, yalnızca bir avuç çokuluslu şirket ve hükümetlerinin değil, tüm insanlığın yararına olacak şekilde, uluslararası bir rejim tarafından kullanılmalıdır.

Egemenliğe karşılıklı saygıya ve birliğimizi ve amacımızı bozmak için tasarlanmış emperyalist entrikalara son verme konusunda ortak bir iradeye dayanan yeni bir uluslararası karşılıklı bağımlılık sisteminin kurulmasını istiyoruz.

Genelde her türden Yeni Uluslararası Ekonomik Düzen’in asli amacı, halklarımızın karşı karşıya kaldığı, yetersiz beslenme, yetersiz sağlık hizmetleri, yetersiz giyim ve diğer temel ihtiyaçların karşılanamaması gibi ciddi ekonomik sorunları ortadan kaldırmak olmalıdır. Ekonomik yeniden yapılanma ve dönüşüme yönelik büyük planlarımızın tümü, bu temel hedeflere ulaşacak şekilde hazırlanmalıdır.

Sayın Başkan,

Sözlerime son vermeden önce, Halkın Devrimci Hükümeti ve Grenada halkı adına, özellikle Angola hükümeti ve halkına, genel olarak Afrika halklarına, Afrika’nın gerçekten büyük, devrimci ve vatansever bir evladı olan Cumhurbaşkanı Augustino Neto’nun kaybı nedeniyle en derin taziyelerimizi ve dayanışmamızı ifade etmek istiyorum.

Ayrıca, kasırgadan etkilenen ve büyük yıkıma uğrayan Dominik Bölgesi’ne ve Dominik Cumhuriyeti’ne acil yardım çağrılarını resmen desteklemek istiyorum. Birleşmiş Milletler’deki ülkelerin ve uluslararası organ ve kuruluşların, ortadaki ihtiyaçların muazzam boyutuna uygun cevabı vermelerini bekliyoruz.

Sayın Başkan,

Grenada Halkın Devrimci Hükümeti ve halkı, Birleşmiş Milletler’in son otuz yıl içinde yürüttüğü olağanüstü çalışmaları, ortaya koyduğu başarıları selamlıyor. Biz de bu büyük kuruluşun asil amaçlarına, ideallerine ve hedeflerine olan bağlılığımızı teyit ediyor, dünyanın yoksullarının nihayet toplumsal, ekonomik ve politik adalete kavuşacağı yeni bir dünyanın inşasına katkıda bulunacağımıza söz veriyoruz.

Teşekkür ederim Sayın Başkan.

Maurice Bishop
10 Ekim 1979
Kaynak

Yazının Tamamı

Haiti: İmparatorluğun Cezalandırma Laboratuvarı

Haiti, “Washington’ın arka bahçesi” teriminin en belirgin örneğidir. 1804'te, Latin Amerika ve Karayipler'deki ilk cumhuriyetçi oluşumun, Fransızlara karşı kazandıkları zaferin ardından köleleştirilmiş Afrikalıların torunları eliyle kurulmasından bu yana, tarihsel olarak varoluşsal bir tehdit oluşturmuştur. O zamandan beri Washington, Haiti’yi “sorunlu” bir model olarak görmüş, bağımsız bir siyasi deneyi engellemek için baskı uygulamıştır. Haiti ayrıca, on yıllar boyunca eski köle sahiplerinin torunlarına tazminat ödeyen ilk ve belki de tek ülkedir. Fransa’nın sırtına yüz milyonlarca dolara denk gelen bir yük bindiren bu ödemeler, Haiti’ye zaman içinde, ekonomik büyüme bağlamında, 21 milyar ila 115 milyar dolar arasında bir kayba mal olmuştur ki bu tutar, 2026’da Haiti ekonomisinin tamamının bir ilâ on katı büyüklüğüne denk düşmektedir.

7 Nisan 2003'te, devrimci lider Toussaint Louverture'un ölümünün iki yüzüncü yıldönümü anma töreninde, Cumhurbaşkanı Jean-Bertrand Aristide, törenin geleneksel anlatımından saparak ve açık bir siyasi talepte bulunarak, dinleyicileri şaşırttı: Fransa'dan Haiti halkına tazminat ödenmesini istedi.[1]

Aristide’in bu talebini anlamak için, Haiti’nin 1804’te Fransa’dan bağımsızlığını ilan ettiği, Afrika kökenli başarılı bir köle devriminden doğan ilk modern cumhuriyet olduğu on dokuzuncu yüzyılın başlarına geri dönmek gerekir. Bu bağımsızlık ancak, Fransa tarafından yirmi yıldan fazla bir süre sonra, 1825’te, Paris’in yeni devleti tanımak için ağır bir şart koşmasıyla tanınabildi: bu şart uyarınca eski sömürgesini, bunun yanında, kölelerle birlikte çiftçilere ait mülklerini de yitiren Fransa karşılığında “tazminat” olarak büyük bir tutarın ödenmesini istedi. Başta yaklaşık 150 milyon altın frank olarak hesaplanan tutar, daha sonra yaklaşık 90 milyona düşürüldü.[2]. Bununla birlikte, bu durum, zaten ekonomik ve politik kırılganlıktan muzdarip olan, henüz yeni kurulmuş bir ülke için muazzam bir mali yük olmaya devam etti. Bu, Haiti’yi neredeyse bir yüzyıl boyunca bu borçları ödemek için dış borçlanmaya başvurmaya zorladı. Borçlarını ancak yirminci yüzyılın ortalarında ödeyebildi. Bu borçlar, Haiti ekonomisinin uzun vadeli zayıfladığı sürece katkıda bulundu. Buna karşın söz konusu tarihin üzeri örtülüyor, asla dile getirilmiyor, çünkü Fransız halkının büyük çoğunluğu, liberal ecdadının, köleliğe karşı direnişleri ve özgürlük arayışları nedeniyle Haiti halkından para almaya devam ettiğini bilmiyor.

Fransa, Aristide’in tazminat talebini hızla ve endişeyle bastırdıktan sonra, ülkede ve bölgede faal olan hasımlarından yana saf tutup ABD ile işbirliği yaparak, onu iktidardan uzaklaştırdı. Fransa ve ABD, Aristide’in tazminat talebinin görevden alınmasıyla ilgisi olmadığını, kendisinin otoriterliğe yöneldiğini, ülkenin kontrolünü yitirdiğini, zaten istikrarsız olan Haiti’nin kaosa sürüklenmesini önlemek için sürgüne gönderildiğini iddia etse de, o dönemdeki Haiti Büyükelçisi Thierry Burkhard, bir gazeteye verdiği röportajda Fransa ile ABD’nin ona karşı fiilen bir "darbe" düzenlediğini dile getirdi. Burkhard, Aristide’in aniden görevden alınmasının, Fransa’dan tazminat talebinden kaynaklandığını, çünkü bu talebin Fransa’nın liberalizmi esas alan temel değerlerine halel getirdiğini, Karayipler’den Afrika’ya kadar Fransa’ya karşı tarihsel şikayetleri olan diğer ülkeleri de aynı şeyi yapmaya teşvik edebileceğini söyledi.

Fransız diplomat Yves Godol da Aristide’in aniden gündeme gelen tazminat çağrısının siyasi bir bomba olduğunu görmüş, bu çağrının Fransa’yı uluslararası sahnede rezil ve zelil edeceğinden endişelenmişti. Haiti ile görüşmelere başlanmasını istediğini ama bu talebinin kesin bir ret cevabıyla karşılandığını söyledi.[3]

Jean Aristide, 1991’deki askeri darbeyle devrildikten ve ABD’ye sürgüne gönderildikten sonra, “bağımsızlık borcu” olarak bilinen şeyin tarihini keşfetti. Orada, çok iyi bilmediği bir tarih üzerine giderek artan akademik çalışmalara dalmaya başladı. Bu tarih bilinci, 2000’de yeniden seçilmesinden sonra daha da radikalleşti. Aristide, Fransa’nın Haiti’ye borçlu olduğunu iddia ettiği rakamı açıklayarak siyaset alanında gerilimi iyice tırmandırdı. Bu tutar, 21.685.135.571,48 dolardı.

Fransızlar, bu rakamı alaya alarak, komünist bir popülistin yanıltıcı bir propaganda oyunu oynadığını söylediler.[4] Ancak, Aristide’in, Fransa'ya büyük miktarda para aktarılmasının uzun vadede yol açtığı zarara ilişkin bazı Batı gazeteleri tarafından da doğrulanan iddiaları, Haiti’nin kayıplarının onun rakamına şaşırtıcı derecede yakın durduğunu, hatta tutarın daha da yüksek olabileceğini ortaya koyuyor.

Amerikan gazetesi Times, Haiti’nin nesiller boyunca Fransa’ya ne kadar para gönderdiğini belirlemek için binlerce sayfalık arşivlenmiş hükümet belgesini inceledi ve Haiti’nin Fransa’ya bugünkü dolar karşılığı toplam 560 milyon dolar ödediğini tespit etti. Ancak bu, kayıpların sadece bir kısmını açıklıyor. Gazete, dünyanın önde gelen 15 ekonomistinin[5] yardımıyla, bu paranın karşılığında hiçbir mal veya hizmet üretilmeksizin, Fransa’ya gönderilmek yerine Haiti ekonomisine yatırılmış olsaydı ne olabileceği sorusunun cevabını bulmak için bir model geliştirildi. Hesaplamalar, Fransa’ya yapılan bu ödemelerin Haiti’ye zaman içinde 21 milyar ilâ 115 milyar dolar tutarında bir ekonomik büyüme kaybına mal olduğunu gösterdi. Bunu bir perspektife oturtmak gerekirse, bu rakam, Haiti’nin bugünkü tüm ekonomisinin yaklaşık bir ilâ on katı büyüklüğündedir.

Aristide’in tazminat talepleri, sonrasında daha cesur ve saldırgan bir hal aldı. Adanın her yerinde, Paris’in Haiti halkının haklarının iadesini talep eden pankartlar, araba etiketleri, hükümet duyuruları ve duvar yazılarına rastlanıyordu. Hükümet, hukuki argümanlar geliştirmek ve Haiti’nin davasını sunabileceği uluslararası bir mahkeme aramak için Fransız hukuk firması Pichot Advocates’i ve uluslararası hukuk profesörü Günter Handel’i görevlendirdi. Bilhassa Aristide’in diğer eski Fransız sömürgelerini de kampanyasına katılmaya çağırmasıyla birlikte eskiden bu tür talepleri küçümsemeyle karşılayan Fransa’nın tutumu zamanla değişti. Artık Fransız devleti endişeliydi.

Fransa, Haiti’ye yeni büyükelçi olmuş Thierry Burkhard’ı gönderdi. Ayrıca Fransız Dışişleri Bakanlığı, ünlü felsefeci Régis Debray başkanlığında bir komisyon kurdu.[6]. Komisyonun resmi görevi, Fransız-Haiti ilişkilerini iyileştirmenin yollarını araştırmaktı. Ancak Burkhard ve Debray’nin kendisinin de belirttiği gibi, perde gerisinde başka bir amaç daha vardı: tartışmayı tazminat konusundan uzaklaştırmak. Şu anda emekli olan Burkhard, Debray’ye “tazminatlar lehine tek kelime etmemesi talimatı verildiğini” söyledi. Bu nedenle, komitenin Aralık 2003’teki Haiti ziyareti, altı üyesi ve birkaç Haitili yetkiliyle yapılan görüşmelere göre gergin geçti. Heyet, Dışişleri Bakanlığı’ndaki bir toplantıya silahlı Fransız özel kuvvetleri eşliğinde gelince bu fiili durum, Aristide’in ekibinin protesto etmesine ve bunu bir gözdağı girişimi olarak değerlendirmesine yol açtı.

Paris ve Aristide’in Şeytanlaştırılması

Paris, Haiti’ye verilen herhangi bir fonun kişisel kazanç için kullanılabileceği endişesini dile getiren medya kampanyaları başlatarak Aristide’i şeytanlaştırmaya başladı. Hükümeti, muhalefeti ezmekle suçlandı. İnsan hakları örgütleri gece gündüz, polisinin muhaliflere ve bağımsız basına saldırdığını söyleyen açıklamalar yayınladı.[7] Sanki tarih tekerrür etmiş gibiydi: Washington, Haiti yönetiminin kimi üyelerini uyuşturucu kaçakçılığıyla suçladı.[8] Ardından aynı Amerika, Aristide’in muhaliflerini övdü, onları “demokratik haklarını ve yurttaşlık görevlerini” üstlenmeye hazır bir “sivil muhalefet”in umut verici bir işareti olarak tanımladı. Ayrıca Aristide’in görevde kalmayabileceğine işaret etti ve sürgünde bir “geçiş hükümeti" kurma fikrini tartıştı.

Aralık 2003 ortalarında, Fransız aydını Régis Debray, Aristide’in Port-au-Prince’teki başkanlık sarayını ziyaret etti ve ona, 1973’te ABD Merkezi Haber Alma Teşkilâtı’nın desteğiyle ordunun başkanlık sarayına düzenlediği baskın sonucu öldürülen Şili Devlet Başkanı Salvador Allende’nin kaderine benzer bir kaderden kaçınmak için iktidarı bırakmasını tavsiye etti.

29 Şubat 2004'te Jean-Bertrand Aristide devrildi. Darbeden sadece birkaç saat önce, o günün sabah saatlerinde, ünlü Amerikalı diplomat Luis Moreno, ABD Dışişleri Bakanlığı’ndan güvenlik personeliyle birlikte başkanlık sarayına geldi ve Aristide’in istifasını istedi. Aristide ve eşi daha sonra havaalanına götürüldü ve bir Amerikan uçağı onları sürgüne gönderdi.[9]

Uçak havadayken, Fransız ve Amerikan yetkilileri, üç Afrika ülkesinin liderlerine Aristide’i kabul etmeleri için yalvardı, ancak hepsi reddetti. Sonunda, o zamanlar Paris’e sadık bir başkan tarafından yönetilen eski bir Fransız sömürgesi olan Orta Afrika Cumhuriyeti kabul etti. Aristide, önce kısa bir süre için Jamaika’ya gitti, Güney Afrika’ya sürgüne gönderilmeden önce, yaklaşık iki hafta orada kaldı. Daha sonra Aristide, o zamandan beri büyük ölçüde doğrudan siyasi hayattan uzak kaldığı Haiti’ye döndü. Ülkedeki siyasi hareketi halen daha sembolik bir etkiye sahip.

Aristide ve birçok kişi, yaşananları bir kaçırma eylemi olarak tanımladı. Bu iddiayı “tamamen asılsız” bulan Amerikalılar ve Fransızlar, Aristide’in iktidarı gönüllü olarak bıraktığını ileri sürdüler. Ancak istifa mektubu “muğlâk” ifadelerle yüklüydü. Mektupta istifa ettiğine dair açık bir ifadeye rastlanmıyordu. Dahası, birçok Fransız siyasetçi, son zamanlarda televizyon röportajlarında veya otobiyografilerinde, Fransa ve ABD’nin Aristide’e baskı yaparak ve onu sürgüne göndererek fiilen bir “darbe” düzenlediğini kabul etti.[10]

Darbe sonrasında, Haiti'nin Batı destekli geçiş hükümetinin başı Garard Latourtier, Fransız Cumhurbaşkanı Jacques Chirac ile görüştü. Ardından Paris’teki görkemli Élysée Sarayı’ndan çıkarak gazetecilere tazminat taleplerinden vazgeçtiğini söyledi. Fransa-Haiti ilişkilerinin, “önceki rejimin bağımsızlık borcu için tazminat talep etme girişimlerinin tümü nedeniyle olumsuz yönde zarar gördüğü” gerekçesiyle yeni bir başlangıca ihtiyaç duyduğunu belirtti.[11]

Fransa, elbette, bu durumdan memnundu çünkü tazminat talepleri konusundaki uzlaşmaz tavrı, evrensel insan haklarının savunucusu olarak sergilediği liberal anlatısıyla çelişen bir geçmişle yüzleşmeyi reddetmesinden kaynaklanıyordu.

Fransa, Küresel Güney’deki eski sömürgelerinde, örneğin Haiti’de, kanlı tarihinin büyük bir bölümünü gizlemeye çalışıyor; bu tarih, çarpıtılmış, ihmal edilmiş veya unutulmuş durumda. Neredeyse hiçbir Fransız ders kitabında, Haiti’nin sömürge dönemindeki adı olan Saint-Domingue’nin 1780’lerin sonlarında transatlantik köle ticaretinin yüzde 40’ını oluşturduğundan veya Napolyon’un 1803’te Haiti’de Fransız egemenliğini yeniden kurmaya çalıştığında Waterloo Savaşı’ndan daha fazla asker kaybettiğinden bahsedilmiyor.

Aristide’e karşı yapılan darbe, tazminat talebinin ağırlığı ve bu talebi temel alan hareketin hızı hiç düşmedi. Bilâkis, uluslararası konferanslarda lobi faaliyetlerine devam eden, tanınmayı ve hakların iadesini sağlamaya kararlı yeni bir neslin yolunu açtı. Birçok önde gelen aydın, tazminat fikrini destekledi. Akademisyenler, giderek artan bir şekilde, ekonomik ve hukuki yönleri incelemeye, Fransız köle sahiplerine ödenen tazminatları belgeleyen veri tabanları oluşturmaya çalışmaya başladılar. On yıldan fazla bir süre sonra, bu süreç, Haiti’ye dayatılan parayı “bağımsızlık için fidye” olarak nitelendiren eski Fransa Cumhurbaşkanı François Hollande’ın şok edici itirafıyla sonuçlandı. Hollande, ‘Haiti’ye gittiğimde, kendi payıma düşen borcu ödeyeceğim” dedi.[12] Ancak birkaç gün sonra, Hollande’ın danışmanları önemli bir açıklama yaptılar: Cumhurbaşkanı, sadece Fransa’nın Haiti’ye olan “ahlaki borcundan” bahsediyordu, mali bir borçtan değil.

Macron liderliğindeki Fransız hükümeti halen daha aynı konumda. Fransız parlamentosu, köle sahiplerinin yararına Haiti’ye ödeme yapılmasını öngören 1825 tarihli kararı sembolik olarak yürürlükten kaldırdı, ancak mali tazminat konusunu görüşmeyi reddetti.

Aristide’in eylemi sayesinde Fransa, bu tarihle yavaş ve acı verici bir şekilde yüzleşmek zorunda kaldı. Bu eylem, uzun süredir ihmal edilmiş veya ertelenmiş bir tarihî dosyayı yeniden açan, en azından resmiyetteki kesif sessizliği bozan, Fransa’nın bu geçmişi tanımasının yolunu açan aydınlatıcı bir müdahale olarak iş gördü. Ancak Haiti, bu talebi dillendirmenin ve bu adımı atmanın cezasını kendisini uçurumun eşiğine sürükleyen kesintisiz kargaşa ile cezalandırıldı.

Kribsu Diallo
30 Temmuz 2026
Kaynak

Kaynaklar:
1. Haiti demands restitution from France, 7 Nisan 2003, Youtube.

2. Dubois, Laurent. Haiti: The Aftershocks of History, New York: Metropolitan Books, 2012.

3. Mandy Boltax, Thomas Boulger and Tyler Miller, “The Haitian Independence Debt: A Case for Restitution”, 5 Mart 2021, Doi. Duke Üniversitesi Hukuk Fakültesi ve Kuzey Carolina Üniversitesi Hukuk Fakültesi, 9 Mart 2021. (Çalışma Belgesi, 14 sayfa).

4. “Document pour l’histoire sur la célébration des 200 ans d’indépendance d’Haïti”, 5 Ocak 2022, Haitiliberte.

5. Esclavage.

6. “Déclaration de M. Dominique Galouzeau de Villepin,” 7 Ekim 2003, Publique.

7. “Haiti: Recycled Soldiers and Paramilitaries on the March”, 27 Şubat 2004, HRW.

8. “International Narcotics Control Strategy Report”, Mart 2003, State.

9. Claude Ribbe, “Pour comprendre la crise haïtienne”, Şubat 2005, Youtube.

10. Publique ve NYT.

11. “Chirac welcomes Haiti PM”, 13 Mayıs 2004, Youtube.

12. “Discours lors de l'inauguration du Mémorial ACT”, 10 Mayıs 2015, Dailymotion.

Yazının Tamamı

Fidel’in Yüzyılı: Devrim, Emperyalizm ve Hiç Bitmeyen Savaş

Yüz yıl önce, 13 Ağustos 1926’da, Küba’nın eski Oriente eyaletinde (bugünkü Holguín eyaletinde) bulunan Birán’da Fidel Castro Ruz dünyaya geldi. Devrimci ve enternasyonalist liderin etkisi ve düşüncesi, adanın ve zamanın sınırlarını aştı.

1959’daki devrimin zaferinden bu yana Castro, yirminci yüzyılda Latin Amerika siyasetinin en önemli figürlerinden biri haline geldi. Küba’yı yönetmesi, ABD ile çatışması ve enternasyonalizme olan bağlılığı, adayı dünya genelinde politik ve toplumsal hareketler için bir ışık ve ilham kaynağı haline getirdi.

Sosyalist komutan, egemenliğin savunulmasını politik söyleminin ve Küba Devrimi’nin temel ekseni kıldı. Bu eksen, ABD’nin Latin Amerika ve Karayipler'e müdahalesiyle şekillenen bir bağlamda oluştu. 

Fidel için halkların kendi kaderini tayin hakkı, emperyalizme karşı direnişe kopartılması mümkün olmayan bağlarla bağlıydı.

Doğumundan bir asır sonra, bu savaş, her zamankinden daha güncel görünüyor. Baskı ve müdahale mekanizmalarını değiştiren ABD emperyalizmi, yeni politik, ekonomik ve askeri stratejilerle bölgedeki varlığını sürdürüyor.

60 yılı aşkın süredir adanın ekonomisini ve varlığını belirleyen soykırım niteliğindeki Küba ablukası, şimdi en acımasız saldırısıyla karşı karşıya. Enerji, finans ve ticaret kuşatma altında. Öte yandan, Latin Amerika’nın geri kalanı, aşırı sağın ilerleyişini ve Washington’la aynı çizgide olan yeni bir muhafazakâr saldırıyı şaşkınlıkla izliyor.

Fidel’in Fikriyatını Güncellemek

Castro’nun emperyalizm ve kendi yolunu belirleyebilecek bölgeler inşa etme ihtiyacı hakkındaki gözlem ve tespitleri bugün için ne gibi bir öneme sahip?

Tarihçi, yazar ve Meksika’da faal olan Fondo de Cultura Económica [Ekonomi Kültürü Fonu] isimli STK’nın direktörü Paco Ignacio Taibo II, Fidel Castro ve Küba Devrimi’nden bahsederken, mevcut durumu göz önünde bulundurmak gerektiğini söylüyor. Yazara göre, emperyalizm ortadan kaybolmadı. Biçim değiştirdi ve bugün bölgeye daha yoğun bir şekilde saldırıyor.

Taibo II, İspanya’nın internet gazetesi Diario Red’e [Kızıl Günlük] verdiği röportajda, “Fidel’in karşılaştığı abluka ve suikast girişimlerinin ardındaki emperyalizm, Donald Trump’ın faşist emperyalizmiyle kıyaslanamaz bile” diyor.

Küba örneğinde durum kritik bir noktaya ulaştı. “Abluka yıllardır devam ediyor, ancak adaya Venezuela ve Meksika üzerinden ulaşan petrolün kesildiği son aşama ülkeyi tahammülü imkânsız bir aşamaya taşıdı.”

Yakıt eksikliğinin etkileri enerji üretiminin çok ötesine uzanıyor. Konuyla ilgili olarak Taibo II şunu söylüyor: “Günde en fazla yarım saat elektrik alan Küba şehirlerini düşünmeliyiz. Elektriksiz hastaneleri, soğutmasız ilaçları, ulaşım imkânlarını düşünün.”

Bu süreç, gıda dağıtımı ve işçilerin hareket imkânları açısından da sonuçlara yol açıyor. Bu noktada Taibo II, ablukanın amacının yalnızca ekonomik bir önlem olarak anlaşılamayacağını, “Bu abluka, Kübalıların yaşamlarını yok etmeyi amaçladığını” söylüyor.

Yaygaracı Sağ ve Tarihsel Hafızanın Kaybı

Taibo II, Küba’nın genel ve kapsamlı bir bilgi savaşının orta yerinde cereyan ettiği konusunda uyarıda bulunuyor. Devamında, “Aşırı sağ, genel olarak sağ siyaset, ilerleme kaydediyor, mevziler elde ediyor veya yaygara kopartıyor olabilir, ancak medyadaki tartışmalara bakıp elde ettikleri gerçek mevziler konusunda kafa karışıklığı yaşamamalıyız” diyor.

Yazara göre, özel şirketlere ait medya kuruluşlarının kontrolü belirli söylemlerin ve belirli bir dilin güçlenmesine katkıda bulunmuştur. “Bilgiye sosyal ağlar, gazeteler, televizyon aracılığıyla ulaşıyorsunuz ama işittiklerinizin yüzde 70’i çöp, düpedüz yalan.”

Taibo II’ye göre, ABD’nin uyguladığı ekonomik ve politik baskıya rağmen, Trampizmin ilerleyişi Meksika’da sınırlarla karşılaştı. Taibo II, "Bence Trampizm durduruldu” diyor.

Bu anlaşmazlık Meksika'da da hafıza mücadelesi aracılığıyla kendini gösteriyor. Taibo II, Mexico City’deki Tabacalera mahallesinden Fidel ve Ernesto “Che” Guevara heykellerinin belediye başkanı Alessandra Rojo de la Vega tarafından kaldırılmasını hatırlatan Taibo II, tarihi bir olayı temsil eden bir heykelin yeterli örgütlü tepki verilmeden kaldırılışını sorguluyor.

“Bu heykeller tarihi bir gerçeği anmak için yapılmıştı” diyen yazar, bu olayın aynı zamanda aşırı sağın ilerleyişi karşısında kamusal alanı savunmanın gerekliliğini de ortaya koyduğunu söylüyor.

Bu olayın ardından Taibo II, başka bir meseleyi ele alıyor, Küba Devrimi’nin zafer kazandığı bağlamdan çok uzakta büyüyen bir nesil için tarihi yeniden yazmak denilen ağır yükü omuzluyor.

Yazar “Tarihsel bağlamdan yoksun nesil” derken Küba’nın anlamını bilmeyen 15-35 yaş arası insanları kastediyor.

Buradan Küba’nın hikâyesini yeniden anlatmanın gerekli olduğunu düşünen yazar, bu işi sloganları tekrarlayarak değil, “Batista’ya karşı gerçekleştirilen Küba devriminin kaynağının ne olduğunu, ne anlama geldiğini ve ilk yıllarının nasıl geçtiğini” açıklayarak yapması gerektiğini söylüyor.

Fidel Castro’nun doğumundan bir asır sonra, Taibo II, devrimci liderin düşüncesini yeniden keşfetmenin şart olduğuna ilişkin tespite çeviriyor yüzünü. Ona göre bugün Fidel’in egemenlik, emperyalizm ve direnişe dair fikirleri, Küba Devrimi’nin karşılaştığı emperyalizm biçimlerinden farklı emperyalizm biçimleri karşısında yeni anlamlar kazanıyor.

Bu noktada yazar, “Bence Fidel’in düşüncesinin güncellenmesi gerekiyor” diyor.

Hiç Gitmemiş Olanın “Geri Dönüş”ü

Fidel Castro’nun fikriyatı hâlâ önemli ve bu önem jeopolitika alanı için de geçerli. Latin Amerika ve Karayipler tarihi konusunda uzmanlaşmış tarihçi ve analist Lautaro Rivara, bölgenin bugününü anlamak için yıllarca kamuoyu tartışmalarından uzaklaştırılmış bir kavram olarak “emperyalizm”i yeniden ele almanın gerekli olduğuna inanıyor. Yazar, “Tüm çelişkilerine rağmen, aslında hiç gitmemiş olanın, emperyalizmin ve yeni sömürgeciliğin geri dönüşüne tanıklık ediyoruz” diyor.

Rivara’ya göre, Sovyetler Birliği’nin yıkılmasının ardından emperyalizm kavramının terk edilmesi, bu olgunun ortadan kalktığı anlamına gelmiyordu.

“Akademinin, kitle iletişim araçlarının ve siyasetin önemli kesimlerinin ‘emperyalizm’ denilen teorik kategoriyi terk etmesi, bu olgunun ortadan kalktığı anlamına gelmez.”

Mekanizmaları değişmiş olsa da, ABD’nin Latin Amerika’daki gücü çeşitli müdahale, bağımlılık ve baskı biçimleri aracılığıyla işlemeye devam ediyor. Rivara ayrıca meseleyi daha da derinlemesine ele alıyor: mevcut hal, Soğuk Savaş dönemindeki halle aynı değil.

Sovyetler Birliği’nin çöküşü, ardından gelen ilerici hükümetlerin yükselişi ve çok kutuplu bir dünyanın ortaya çıkışı jeopolitik koşulları değiştirdi. Eski askeri diktatörlükler ve ABD’nin Ulusal Güvenlik Doktrini yerini, yeni müdahale ve anlaşmazlık biçimlerine bıraktı.

Bu bağlamda Rivara, Donald Trump’ın desteklediği “Amerika Kalkanı”nı bu yeni aşamanın bir ifadesi olarak ele alıyor. Bunu, Beyaz Saray ile aynı çizgide olan aşırı muhafazakâr hükümetlerin bir ittifakı olarak tanımlayan yazar, bu ittifakın, ABD müdahalesinin yeni biçimlerini haklı çıkarmak için göç, uyuşturucu kaçakçılığı, yolsuzluk, “alışılmadık ve olağanüstü tehditler”i yeniden gündeme getirdiğini söylüyor.

Bu referans, Soğuk Savaş’tan tanıdık bir mantığı akla getiriyor. ABD’nin Ulusal Güvenlik Doktrini, anti-komünizmi ABD’nin Latin Amerika’ya yönelik politik ve askeri müdahalesinin gerekçesi haline getirmişti. Bu çerçevede faaliyet yürüten bir diğer kurum ise, onlarca yıl Latin Amerika’da silahlı kuvvetler mensuplarını eğiten ve tarihleri militarizasyon ve bölgedeki diktatörlüklerle iç içe geçmiş olan ABD askeri eğitim kurumu olan Amerika Okulu’ydu.

Rivara’ya göre, mevcut uygulamalar farklılık gösterse de aynı temel mantığı koruyor. Bu nedenle, bazı eski cumhurbaşkanları ve aydınlar, son yıllarda “yeni bir Akbaba Planı” veya Akbaba Planı 2.0”dan söz ediyorlar.

Aşırı Sağ ve Yerel Elitler

Bu anlaşmazlığın diğer boyutu, Latin Amerika’daki aşırı sağcı hareketlerin yükselişinde ortaya çıkıyor. Rivara, bunun yalnızca her ülkenin iç dinamikleriyle açıklanamayacağı konusunda uyarıda bulunuyor.

Analist, “Latin Amerika ve Karayipler, yalnızca ulus-devlete bakarak idrak edilemez” diyor. Ona göre, her ulusta yaşanan politik dönüşümler, bölgesel ve küresel birikim, değişim ve güç dinamikleriyle iç içe geçiyor.

Ona göre, Fujimori [Peru’nun eski diktatörü Alberto Fujimori ile kızı Keiko Fujimori yakın zamanda cumhurbaşkanı seçildi] ve Pinochet destekçilerinin yeniden ortaya çıkışı, egemen sınıflardaki radikalleşme sürecinin parçası. Bu sağcı kitleler, Batı’nın kolektif hegemonya krizine öfkeli ve paranoyak bir bakış açısıyla yaklaşıyorlar.

Aşırı sağın ortaya çıkışının içsel nedenleri de mevcut: ilerici reformları içeren ajandaların tükenmesi ve eski diktatörlüklerle bağlantılı politik aktörlerin varlığını sürdürmesi. Rivara, bu listeye uluslararası faktörleri de ekliyor: ABD’nin teşvik politikaları, pandeminin toplumsal etkileri, neoliberal siyaset uyarınca belirli toplum kesimlerini dışlama ve teknokapitalizmin yol açtığı dönüşümler.

Bu anlaşmazlığa, bölgesel haritayı yeniden şekillendirebilecek bir unsur daha ekleniyor: ekonomi ve ticaret alanında büyüyen Çin ve konsolide edilen BRICS.

Bölge Müşterek Bir Liderlikten Mahrum

Bu saldırı karşısında, sol ve ilerici hükümetler için sorun, sürece koordineli bir cevap üretebilecek bölgesel bir stratejinin bulunmamasıdır.

Rivara, Latin Amerika'nın otuz-kırk yıl önce tahayyül edilemezmiş gibi görünen entegrasyon mekanizmalarıyla birlikte daha gelişmiş bir Latin Amerika ve Karayip bilincine sahip olduğunu kabul ediyor. Ancak bunların sınırlarına da dikkat çekiyor.

“Bölgesel liderliğin acizliği bugün apaçık ortada” diyen yazar, çeşitli hükümetlerin ve entegrasyon projelerinin karşılaştığı zorluklara dikkat çekiyor.

Sonuç olarak, devletlerin bütünleşmesi sürecinde bir “durgunluk” dönemi yaşanıyor, ayrıca, tarihsel düzlemde kıtanın birliğini savunan toplumsal ve politik aktörler geri çekiliyorlar.

Bu nedenle, Fidel’in fikriyatının temelinde duran görüşü yeniden keşfetmek, hiçbir Latin Amerika ülkesinin büyük güçlerin baskılarıyla tek başına başa çıkamayacağını kabul etmek gerekiyor.

“Çevre ülkelerinin başlarındaki musibetten kurtulmalarının tek yolu, birleşik güçlerin müşterek yapısının inşa edilmesidir” diyen Rivara, çok kutuplu dünyanın bir fırsat olabileceğini, ama asla tek başına güvence sunmayacağını söylüyor.

Bu bakış açısıyla, Fidel’in günümüzdeki önemi yalnızca Küba Devrimi'nin sloganlarında değil, aynı zamanda hâlâ cevapsız bırakılmış olan bir soruda yatmaktadır: Büyük güçlerin ekonomik, politik, askeri ve medya temelli baskılarının halkların yönünü belirlemeye devam ettiği bir kıtada bölgesel egemenliği nasıl inşa edebiliriz?

Dur Durak Bilmeyen Bir Yürüyüş

Fidel Castro’nun doğumunun üzerinden yüz yıl geçtikten sonra, dünyanın çeşitli yerlerinde insanlar bu tarihi, hayatına ve Küba Devrimi’nin etkisine adanmış konferanslar, kitap tanıtımları, sergiler, toplantılar ve belgesel gösterimleri aracılığıyla mirasını yeniden canlandırmak için bir fırsata dönüştürdüler.

Meksika’da, Küba ile dayanışma eylemlerinin bir parçası olarak, Fidel Castro’nun mirası sinema aracılığıyla da yeniden sahiplenildi. Bu çalışmalardan biri de yönetmenler Eduardo Flores Torres, Gabriel Beristáin ile Kübalı yönetmen Roberto Chile’nin imzasını taşıyan Fidel de Cerca [Fidel’i Yakından Tanıyalım] adlı belgeseldir. Film, kronolojik anlatıdan uzaklaşarak, arşiv materyalleri ve aile üyeleri, arkadaşlar, ortaklar ile Küba’daki politik ve kültürel yaşamından çeşitli isimlerin tanıklıkları aracılığıyla Fidel’in suretinin ardındaki insana yaklaşıyor. Fidel’e üniformanın ve politik söylemin ötesinden bakmayı, stratejisti, lideri ve insanı yeniden inşa etmeyi amaçlıyor.

Yüz yıl sonra, Fidel hakkındaki tartışma onun biyografisiyle sona ermiyor. Politik hayatı boyunca ele aldığı konulara geri dönüyor: egemenlik, emperyalizm, dayanışma ve Latin Amerika’nın entegrasyonu.

Nakd-i ömrünün tükenmekte olduğunu gören Fidel, 19 Nisan 2016’da Kongre Sarayı’nda yaptığı son halka açık konuşmasında bize son bir fikir miras bıraktı:

“Sıra hepimize gelecek, ancak Kübalı komünistlerin fikirleri, bu gezegende, eğer insan azimle ve onurla çalışırsa, insanların ihtiyaç duyduğu maddi ve kültürel değerlerin üretilebileceğinin kanıtı olarak kalacak. Biz, işte bu değerleri elde etmek için aralıksız mücadele etmeliyiz.”

Fidel, sözlerini şöyle tamamladı: “Marti, Maceo ve Gómez gibi dur durak bilmeyen bir yürüyüşle, tam bir sadakatle, güçlerini birleştirerek, mükemmelleştirmemiz gerekeni mükemmelleştirmek için yola koyulacağız.”

Camilo Ocampo
8 Ağustos 2026
Kaynak

Yazının Tamamı