Hazar Bölgesi ve İran’ın Sömürgecilik Eliyle Geri Bıraktırılması

Cengeli Hareketi, 1906 ile 1909 yılları arasında İran’ın mutlak monarşiyi anayasal bir sisteme dönüştürmesini sağlayan anayasacı hareketin ilk doğrudan uzantısıydı. Hareketi, zayıf ve güçlü yönlerini anlamak için, bu değişime zemin hazırlayan İran’ın modern tarihinin kimi özelliklerini bilmek gerekiyor. Bu bölüm, meşruti monarşinin kurulmasına, onu koruma mücadelesine ve yabancı baskı altında yenilgisine yol açan önemli olayları kısaca ele almaktadır. Ardından Hazar kıyısındaki anayasacı devrimin tarihine ilişkin bir görüş aktarılmaktadır.

Kaçarlar ve İran’ın Meşruti Monarşiye Uzanan Yolu

Fransız Devrimi döneminde Kaçar hanedanının ortaya çıkışı, politik sükuneti veya ekonomik refahı geri getirmedi. Kaçarlar iktidara, İran’ın Safevi yönetimi ve Nadir Şah eliyle yüzleştiği çöküşün sonucunda ülkeyi harap eden Afgan istilasından sonra geldiler.[1] Nadir Şah’ın Afgan istilacılarını yenmesinin ardından Persler Hindistan’ı işgal ettiler. Bu seferler, nüfusun üretim yapan kesimleri, yani bu çatışmaların ekonomik ve insani yükünü omuzlayan köylüler, kabileler ve kentli zanaatkârlar üzerinde yıkıcı bir etkiye sahipti.[2] Tamamen çatışmalardan arınmış olmayan Zend dönemi[3] politik düzeni ve ekonomik normalliği yeniden tesis edecek kadar uzun seyretmedi. Bu dönem, Kaçar kabilelerinin Zend hanedanlığının kurucusu Kerim Han’ın savaşçı soyundan gelenlere karşı elde ettikleri zaferle neticelendi.[4]

Ancak yeni hanedanlık, içteki güçlüklerin yanında, kısa süre sonra sömürgeci yayılmacılıktan kaynaklanan daha büyük tehditlerle karşı karşıya kaldı. Bu tehdidin sonuçları, kaçınılmaz olarak yıkıcı ve uzun vadeli oldu.

1813 ve 1828’de sonuçlanan yayılmacı Rus İmparatorluğu ile yapılan iki savaş, Rusya’nın Pers’in Kafkas eyaletlerini ilhak etmesine yol açtı. Dahası, Kaçarlar tarafından imzalanan antlaşmalar, Rusya’ya geniş kapsamlı sosyoekonomik sonuçlar doğuracak tavizler verdi. Herat savaşı sonrasında güneyde de İngilizlere benzer imtiyazlar verildi.[5] Bu imtiyazlar nedeniyle İranlı tüccarlar, hem iç hem de dış ticaretteki hâkim konumlarını yitirdiler. İran malları, yavaş yavaş yerlerini endüstrinin ürettiği yabancı mallara bıraktı. İran’ın geleneksel sanayii mahvoldu. İran’da modern sanayi yaratma girişimleri Avrupalı tüccarların damping uygulamalarıyla engellendi. Tüccarlar, askeri veya sivil bürokratlar gibi zengin İranlılar, fonlara çok ihtiyaç duyan müflis devlet eliyle satılan tarım arazilerini hızla satın aldılar.[6]

Kafkas eyaletlerinin ellerindeki zenginliği yitirmeleri sebebiyle İran hazinesi küçüldü. Buna ek olarak, antlaşma imtiyazları, özellikle ülkenin iç üretiminin tükenmesinden ve tüccarların ticaret üzerindeki kontrolünü kaybetmesinden sonra, devlet vergi gelirlerini azalttı. Tüccarların tarım arazilerini ele geçirmesi, İran’ın sanayileşmesini engelleme yönündeki sömürge politikasıyla örtüşüyordu. Bir yandan Rus egemenliği altındaki Kafkasya ve Orta Asya, diğer yandan İngiliz Hindistanı arasında bir tampon devlet olarak İran, gelişmemişliği veya durgunluk hali ile iki rakibi birbirine karşı korudu. Bir “yarı sömürge” olarak İran, Hindistan ve Çin gibi sömürgelerin aksine, sömürge yönetiminin sorunsuz işleyişi için gereken asgari gelişmişlik düzeyine ulaşmaktan alıkonulmasıyla özel bir konum kazandı. Böylece, jeopolitik tampon rolü, eskinin tarımsal üretiminin ve bir zamanlar gelişen kent el sanatlarının yıkım sürecini hızlandırdı. Sömürgeci güçlerin ihtiyaçlarını karşılamak için İran, bir yandan alıcı pazarı, diğer yandan da hammadde üreticisi haline geldi. Böylece, ülkenin geri kalmışlığı, vahim politik ve teorik sonuçlara yol açtı.[7]

İranlı tüccarların statü kaybı, kısa süre sonra kendi tebaasını savunmaktan aciz, zayıflamış despotik bir devletin ticari politikalarına karşı gerçekleşen politik eylemlerde makes buldu. Bu protestolar, yabancı elçilerin dikkatinden kaçmadı. İngiliz diplomat Abbott, 1840 ve 1844 yıllarında İranlı tüccarların Şah’tan yabancı malların ithalatını yasaklamasını boş yere talep ettiklerini aktarıyor.[8]

Şiddetli protestolara rağmen, İran ticareti, kısa süre sonra İngiltere ve Rusya’dan gelen tüccarların veya onların himayesi altındaki tüccarların egemenliğine girdi. Bir İngiliz elçisi, 1851’de Tebriz’den yazdığı raporda şunları söylüyordu: “İranlıların ithal ettikleri mallara uygulanan vergilerin artırılması nedeniyle Tebriz çarşılarında büyük bir hoşnutsuzluk hâkim. Vergilerin tahsil edilme şekli de büyük ölçüde ve haklı olarak şikâyet konusu.”[9] Rus vatandaşlığına geçmek veya tarım arazisi satın almak gibi geçici çözümler, İranlı tüccarların hiçbir derdine deva olmadı.

1848-1851 yılları arasında yaşanan Babi ayaklanması, esasen tüccarların üzerine dini kılıf geçirdikleri bir ayaklanmaydı. Ayaklanma, kanlı bir müdahaleyle bastırıldı.[10] Ancak bu Babi ayaklanmasını, İran tütününün iç ve dış ticaretinde tekel kuran bir İngiliz firmasına verilen imtiyazın iptalini getiren, zaferle sonuçlanan bir başka isyan takip etti.[11] Yüzyılın ortalarına gelindiğinde, ülkenin ekonomisi muazzam değişikliklere uğramıştı: tarım arazileri, giderek zengin tüccarların veya hükümet bürokratlarının eline geçiyor, üretim, artık dış pazarlara yönlendiriliyor, köylülük, giderek daha fazla sömürülüyor, geçim kaynaklarından mahrum kalan yoksul köylüler ve zanaatkârlar, çoğunlukla göç ederek geçimlerini başka yerlerde aramaya başlıyorlardı.

Hazar kıyısındaki zengin Gilan eyaletindeki İngiliz konsolosu 1865’te raporunda şunları yazıyordu:

“Gilan’ın birçok bölgesinde köylüler, tefeci faizi uygulayan toprak sahiplerinin dayattıkları ağır borç yükü altında eziliyorlar. Bu faiz oranları en düşük yüzde 24 ila yüzde 40 arasındadır. Bu şekilde verilen paralar sıklıkla kaybedilmektedir. Ardı ardına hasadın kötü neticelenmesi işçiyi zor duruma düşürmektedir. İşçi ödeme yapamamakta, büyük sıkıntıya düştüğünde alacaklılarının takibinden kaçmak için köyü terk etmektedir.”[12]

Geleneksel endüstriler için durum daha iyi değildi. Yabancı üreticilerin dayattıkları eşitsiz rekabet koşullarında, İranlı zanaatkârlar mesleklerini bırakıyorlardı; bu, Alman doktor Polack, İngiliz elçisi Abbott ve Curzon gibi yabancı gözlemciler tarafından da teyit edilen bir durumdu.[13]

Artan sömürü, mali yıkım, enflasyon ve elbette doğal afetler, İran’ın kır ve kentteki üreticilerini göç etmeye zorladı. Bu süreç, Kafkasya ve Orta Asya'da sanayi, maden ve tarımda yaşanan hızlı kapitalist gelişmeyle hızlandı ve yerinden edilmiş işçileri bünyesine kattı. Göç, diğer sömürgelerde veya yarı sömürgelerde yaşananların aksine, İran’ın kendine has geri kalmışlığının ayrılmaz bir parçasıydı. 1900 ile 1905 yılları arasında 8-10 milyon nüfusa sahip olan İran, her yıl 200 ilâ 500 bin işçiyi çok düşük ücretler alacaklara Kafkasya ve Orta Asya’ya gönderdi.[14] Bu, kuzey bölgelerindeki yirmi ile kırk yaş arasındaki erkek nüfusunun yüzde 20 ilâ 50’sine denk geliyordu. Kafkasya’ya yönelik gerçekleşen bu büyük göç sırasında İran işçi hareketi doğdu ve sosyal demokrasiden komünizme kadar ardı ardına gelen politik örgütlenme biçimlerinin açığa çıkmasını sağladı.

İranlı köylüler ve zanaatkârlar göç etmeye devam ederken, din adamları, memnuniyetsiz tüccarlar ve müttefikleri gibi diğer gruplar da kraliyet sarayına ve hükümete reform için baskı yaptılar. Sonunda, 1906 yazında, derinleşen ekonomik kriz, Rusya’nın Asya’nın yeni yükselen gücü Japonya’ya yenilmesinin ve 1905 devriminin psikolojik etkileri, İran’daki otokratik devletin geçici olarak yenilgiye uğramasını mümkün kıldı. Hasta ve ölmekte olan şah, halkın taleplerine boyun eğerek, ulusal bir danışma meclisi olan Meclis’i kurma sözü verdi. Bir ay sonra şah, 7 Ekim 1906’da açılışı yapılan bir parlamento önerisini kabul etti.15 Ulusun Temel Yasaları, şahın imzasına ölümünden sadece beş gün önce sunuldu. Parlamentonun ilk icraatlarından biri, özel mülkiyetin kutsallığını tanımak oldu.[16]

Tahtın varisi, kısa süre sonra meşruti hükümete olan düşmanlığını ortaya koydu. Tahta çıktığı Ocak 1907’den Haziran 1908’e dek uzanan süreçte yeni parlamentoyu dağıtmak için elinden gelen her şeyi yapan yeni şah ile anayasacılar arasında şiddetli bir mücadeleye tanık olundu. 23 Haziran 1908’de şah, bir darbe gerçekleştirdi: Rus albay Liyahov liderliğindeki Kazak Tugayı, Meclis’i bombaladı ve ellerine geçirebildikleri tüm önemli milletvekillerini katletti. Bu darbe, 1907’de İngilizler ve Ruslar arasında yapılan, İran’ı iki nüfuz alanına bölen gizli bir anlaşmanın arka planı teşkil ettiği gerçeklikte meydana geldi.[17] İranlılar, bu gizli anlaşmanın sonucu olarak, yeni kazandıkları demokratik kurumlarının yok edildiğini fark ettiler.

Yeni mutlak güce boyun eğmeyen ve kısa süre sonra silahlanan Azerbaycan eyaleti hariç, İran’ın tamamı acımasız bir güçle susturuldu. Azerbaycan isyanına, Meksika’daki Zapata’ya benzeyen popüler bir figür olan Settar Han önderlik etti. İsyanın merkezi, Settar’ın etrafında gayri resmi istişare kurulu olarak hareket eden, Tebriz’deki kent meclisi (encümen) idi. Tebriz, İstanbul ve Kafkasya’ya dağılmış İranlı sosyal demokratlar ve Kafkasya’daki yoldaşlarının yardımıyla, Settar’a anayasacı güçler lehine dengeyi değiştirebilecek kadar destek sağladılar.[18] Azerbaycan’daki başarılı direniş, başta Gilan olmak üzere, diğer eyaletleri de ayaklanmaya teşvik etti.

Gilan ve Mazenderan: Anayasa Devrimi’ne Uzanan Yol

Hazar bölgesindeki eyaletlerinde yaşayan köylülerin yaşam standartlarını düşüren ekonomik yıkımı daha önce ele almıştık. Bölgedeki hoşnutsuzluğun ilk belirtisi, halkın Nasreddin Şah’ın amcası olan baskıcı bir genel valiye karşı ayaklandığı 1851 gibi erken bir tarihte ortaya çıktı. Reşt şehrinde yaşayan halk, valinin boynuna (İran’da insanı aşağılamanın      bir yöntemi olarak) çan takıp onu şehirden kovdu. Yerine kardeşi geçti, o da üç yıl sonra kovuldu. 1861’de, nihai suçluyu bir türlü bulamayan halktaki hoşnutsuzluk, rakip şehirler (haydari ve nimeti) arasında eskiden beri görülen kavgaya evrildi. Bu kavgada 400 kişi yaralandı, üç kişi öldü; kadınlara tecavüz edildi, evler yakıldı ve paralar gasp edildi.

1875’te, kronik hoşnutsuzluğu bastırmak amacıyla, merkezi hükümet, Tahran’dan altı kişilik bir komisyon gönderdi. Komisyon, tanzimat hasene (iyi reformlar) olarak adlandırılan reformları başlattı. Halk başlangıçta reformlara karşı çıkmasa da, yerel din adamlarınca direnişe örgütlendiler. Din adamları Gilanlıları, reformlar yoluyla getirilen Avrupa yöntemlerinin, kendilerini sahip oldukları az şeyden de mahrum bırakacaklarına ikna ettiler. Reform komisyonu, kısa bir süre sonra yüzleştiği yenilgi ardından eyaleti terk etti.[21] Bununla birlikte, Avrupa tipi reformlara karşı gerilim devam etti. 1876’da, artık giderek Avrupa ticareti ve fikirleriyle ilişkilendirilen Ermeni topluluğunun bir üyesi, Müslüman bir kadınla cinsel ilişkiye girmekle suçlandı. Mollalara teslim edildi ve idam edildi. Kadınınsa başı kesildi.[22]

Bu sıralarda genel vali, halkın vergi ödemeyi reddetmesi nedeniyle vergi toplayamadığını devlet yetkililerine bildirdi. İki yıl sonra şah, Taleşîlerin dilekçesine cevap verdi ve tebaasının şikâyetlerini dinlemek için Gilan’a gitti. Bunun üzerine yönetici, hanları görevden aldı ve zincire vurarak Tahran’a gönderdi.[23] 1879’da veliaht prens Abdullah Han Vali’yi Gilan valisi olarak atadı, ancak o da baskıcı bir yönetici olduğunu kanıtladı. “Halk yedi yıl boyunca onun zulmüne maruz kaldı.” Daha sonra, onun vahşi yönetimine tepki olarak, Lahican valisi olan kardeşi “şehrinden utanç verici bir şekilde kovuldu.” Kendisinden büyük miktarlarda haraç alan valiyi kovan halk, onunla birlikte birçok kişiyi de eşyalarıyla birlikte şehri terk etmeye zorladı.[24]

1891’de Mirza Ali Han, Gilan’a genel vali olarak gönderildi. Kısa süre sonra yaklaşık 12.000 kişinin ölümüne neden olan bir kolera salgınıyla karşı karşıya kaldı.[25] Acil durumla başa çıkma girişimleri kısmen başarılı oldu. Halk, valinin 1893’te eyaleti terk etmesine epey üzüldü. Başa gelen bir dizi vali de halktan olabildiğince çok şey almaya çalıştı. 1897-1898 yıllarında, Şah’ın ikinci oğlu Şua Sultane, Gilan’ı yönetti. Yönetimi gasp, dayak ve işkenceyle anıldı.[26]

Ocak 1899’da ciddi bir sorun çıktı. Bunun doğrudan nedeni, Gilan’daki Rus Karayolu Şirketi yetkililerinin, köylülerin her zaman ücretsiz olarak kullandıkları bir yolda geçiş ücreti talep etmeleriydi. Protesto amacıyla geçiş ücreti istasyonu yakıldı, ancak vali, olaylara şiddet uygulayarak son verdi. Halkın tutumu değişmişti, zira artık Gilanlılar, düşmanlıklarını sadece içteki despotizme değil, giderek içteki zulmün temeli olan yabancı işgalcilere yöneltiyorlardı.

Ayrıca, artık Reşt’teki Rus konsolosu, halkın gözünde, sık sık genel valiye emirler veren gerçek yöneticiydi. Rus-Pers savaşlarının sonunda imzalanan ve Rus diplomatik temsilcilerine kapitalizasyon hakları tanıyan antlaşmalardan bu yana, İranlı yurttaşlar dezavantajlı bir durumda kalmışlardı. Yargı, her zaman Rus tebaasını destekliyordu, üstelik Ruslar, İran yetkilileri tarafından yargılanamıyordu. Bu durum, Rus çarlığının azılı muhalifleri haline gelen Gilanlılar için aşağılayıcı bir durumdu.[27]

Bu nedenle, yereldeki toprak sahiplerinin ekonomik baskısı, İran’ın kuzey komşusunun politik boyunduruğu, tekrarlayan kolera salgınları ve ipekböceklerinde görülen muskarin hastalığı nedeniyle ipek endüstrisinin yok olması (1864 ve 1877)[28] gibi birçok faktör, zengin Gilan eyaletini zayıf ve umutsuz kılmıştı. Bu yüzden, Tahran’da Anayasa Devrimi patlak verdiğinde, hem kentli hem de köylü Gilanlılar, bu devrime hemen katıldılar ve devrimde belirleyici bir rol oynadılar.

Hazar Kıyılarında Anayasacılık

Gilanlıların Anayasa Devrimi’ndeki rolüne dair elimizde henüz ciddi ve güvenilir bir kayıt yok. Dolayısıyla, aşağıda sunulan kısa özet, bilinen az miktardaki bilgiye dayanmaktadır.[29]

Gilan’daki anayasacı hareketin ilk tezahürü, demokratik hükümet davasını savunan gazetelerde ortaya çıkmış gibi görünüyor. Gazeteler, okuryazar nüfusun ötesinde de güçlü bir etkiye sahipti, çünkü gazetede çıkan makaleler, genellikle aile üyelerince veya halka açık çayhanelerde okuma-yazma bilmeyenlere okunuyordu. Fahrai’nin verdiği bir listeye göre, 1906’da anayasanın hazırlanması ile Aralık 1911’de Rusların verdikleri ültimatom arasında geçen sürede Gilan eyaletinde yaklaşık otuz gazete çıkmış.[30]

Bunlardan Nesim-i Şimal (Kuzeyin Esintisi) görünüşe göre en etkili olanıydı. Dini batıl inanç ve bağnazlığa karşı doğrudan bir saldırıyla halkı aydınlatmaya çalıştı. Dinle mücadele, bu dönemde önemliydi çünkü eyaletteki din adamları, birinci sınıf bir müçtehit ayrıca anayasa karşıtı olan ve demokratik hükümete karşı halkı kışkırtmak için hiçbir çabadan kaçınmayan Hacı Hümami tarafından yönetiliyordu.[31] “Özgürlük ve Sovyet yasası”nın[32] İslam şeriatına aykırı olduğunu belirten, anayasa karşıtı fetva yayınladı.[33] Gilan’daki demokratik hükümete karşı diğer muhalifler (anlaşılabilir bir şekilde) büyük toprak sahipleriydi, ancak bunlar nadiren açıkça harekete geçtiler. Perde arkasında entrikalar çevirirken, bekle-gör tavrını benimsediler.

Ancak anayasa kabul edildikten sonra, demokratik hükümeti savunanlar, bunun kalıcı olacağını varsaydılar, bu nedenle, olası tepkilere karşı kendilerini silahlandırmadılar. Süreç içinde doğaçlama hareket ettiler. Gilanlı anayasacıların en önemli eylemi, Encümeni Milli-i Eyaleti-yi Gilan’ın (Gilan Eyaleti Ulusal Konseyi) kurulmasıydı.

1908 darbesinden önceki meşruti hükümetin ilk aşaması hakkında çok az şey biliyoruz. Reşt’teki İngiliz konsolosu Rabino, başlangıçta şehirde iki il encümeninin olduğunu öne sürüyor[34] Farsçada “encümen”, meclis veya toplantı anlamına geliyor. Ancak farklılıklar giderildikten sonra, demokratik hükümeti destekleyen muhtelif toplumsal unsurları birleştiren tek bir encümen meydana getirildi. Yeni Şah Muhammed Ali kaynaklı, giderek artan tehdit karşısında birlik şarttı. Encümen, tüccarların ve zanaatkârların ödeme gücüne göre yaptıkları katkılarla finanse edildi. Lahican, Langerud ve Enzeli gibi diğer şehirlerde de anayasa destekçileri encümenler kurdular.[35] İran’ın diğer bölgelerinde olduğu gibi, kısa süre sonra otokrasi destekçileri de kendi encümenlerini örgütlediler.[36]

Gilan’daki Milli Encümen’in ilginç bir özelliği de yukarıda bahsedilen 1876 skandalının aksine, Müslüman nüfusun dini azınlıklara (Yahudilere ve Hristiyan Ermenilere) gösterdiği eşi benzeri görülmemiş hoşgörüydü. Haziran 1907’de, Reşt’teki Mücahitler Partisi, dini çekişmeyi kışkırtmak ve anayasacılar arasında ihtilaf yaratmak amacıyla yazılmış tahrik edici broşüre cevap olarak, Yahudilerin ve Ermenilerin, dini inançlarına rağmen, İranlı olduklarını, bu nedenle, İslam’ın koruması altında olduklarını ilan etti. Nihayetinde Yahudi ve Ermeni topluluklarının temsilcileri encümene katıldı. Temsilciler, encümenle dayanışma içinde olduklarını ilan ettiler.[37] Hatta Gilanlı Ermeni Harun Gülistan, yürütme kurulunun resmi üyesi yapıldı.[38]

Bu encümenler veya halk konseyleri, o dönemde Tahran’daki Meclis’in yetkisini bile aşan önemli bir güce sahipti. Hazar bölgesindeki eyaletler içinde Mazenderan, halkın kendi kendini yönetmesi konusunda sınırlı bir çaba ortaya koyabilmişti.[39] Buna karşılık, Azerbaycan’dan sonra Gilan, konsey hareketinin en önemli ikinci merkeziydi.[40] Tahran’daki Rus elçisi, Reşt’te faal olan encümenlerin önemli ve artan gücünden bahsediyordu. Bir raporda, aralarında Milli Encümen’in en merkezi ve belirleyici olduğu on iki encümen olduğu dile getiriyordu.[41] Muhtelif toplumsal gruplardan anayasacılarca oluşturulan halk encümenleri, toplumsal bileşimleri, rolleri ve idealleri bakımından farklılık arz ediyorlardı.[42] Bunların içinde en güçlüsü ise Mücahitlerin encümeniydi.

Reşt’teki Milli Encümen, yavaş yavaş eyaletin işlerini devraldı, köylülerin kendilerini örgütlemelerine yardımcı olmak için kırsal kesime temsilciler gönderdi.[43] Ayrıca, eyaletin en büyük nehri Sefid Rud’dan suyun dağıtılması ve eyalette hayati bir endüstri olan ipek kozalarının alım satımı gibi işlerin sorumluluğunu üstlendi.[44] Konseyin aldığı önemli önlemlerden biri de İngiliz konsolosuna ait mektuplardan öğrenildiği kadarıyla, yasadışı yollarla zenginleşmiş olan valinin gücünü azaltmaktı. Encümen, valinin halkın mallarını yağmalamasına son verdi. Neticede eyalet, onun ayrılmasından sonra kendi işlerini düzenli bir şekilde yürütme imkânı buldu.[45] Özetle, Tahran’daki İngiliz bakanının aktardığına göre, 1907 yılının sonlarına doğru Gilan’da, ülkenin diğer bölgelerinde olduğu gibi, gerçek iktidar encümenin eline geçmişti.[46]

Reşt’teki Encümen-i Milli’nin artan gücü, yalnızca politik bilince sahip halkın artan gücünü değil, aynı zamanda merkezdeki ve eyalet düzeyindeki otokratik yöneticilerin azalan gücünü de yansıtıyordu. Nitekim, eyalette halk, kendi genel valilerini veya yerel valilerini atama hakkı için ısrar ediyordu.[47] Genel Vali Emir Azam’ın Encümen-i Milli karşısındaki zayıflığı, onun utanç verici bir şekilde ayrılmasına yol açtı. Mart 1908’de güçlü bir kişiliğe sahip olan Zahir Devlet’in atanması, Reşt’teki Rus konsolosluğunca gerekli görülmüştü. Zahir Devlet, gelişinin hemen ardından, protestocuların Hamid Hümayun’daki pirinç depolarını ateşe vermesinin ardından, yiyecek stoklamak ve halkı aç bırakmakla suçlanan birkaç Mücahidi tutukladı. Ancak yeni genel vali, Encümen-i Milli’den güçlü bir direnişle karşılaştı.[48] Encümen-i Milli, Zahir’in ekmek fiyatlarını düşürmek ve bölgedeki hijyen koşullarını iyileştirmek gibi uzlaşmacı önlemler teklif etmesine rağmen, yeni yönetime kendi iradesini dayatmaktan çekinmedi.[49] Encümen-i Milli, Reşt’teki işlerin yanı sıra, taşra bölgelerinin işlerini de denetledi ve ilde yaşayan yabancı konsolosluk temsilcileriyle müzakerelerde bulundu. Çalışmalarının bir parçası olarak, Encümen-i Milli’nin radikal üyeleri, yerelliklerdeki encümenleri örgütlemek için tarım alanlarına ve köylere gönüllü olarak gittiler. Köylüleri, toprak sahiplerinden ürünlerin geleneksel paylarını ödemeyi reddetmeye teşvik etme stratejisi benimsendi. Ödemeyi reddetme eylemi yayıldıkça, ulusal bir mesele haline geldi, neticede konu, Tahran’daki Meclis'te gündeme getirildi.

Yaygın görüşün aksine[50], köylüler, devrimci harekete güçlü bir şekilde karşılık verdiler ve taleplerini Kuzey’de şiddetle dile getirdiler. Reşt’teki İngiliz konsolosuna göre, köylü konseyi hareketi, zalim toprak sahiplerine karşı bazen şiddet içeren bireysel eylemlerle yola koyuldu. Bir köylünün çoğu zaman toprak sahibinin önünde diz çökmek veya gelinlik çağına gelmiş kızını evlenmeden önce toprak sahibinin oğluna teslim etmek zorunda kaldığı bir ülkede, devrimci hareketin patlak vermesinin kısa sürede kolektif eyleme yol açması hiç de şaşırtıcı değildi. Köylüler, hasatlarının büyük bir kısmını teslim etmeyi reddettiler ve kendilerini icra memuruna, silahlı adamlarına veya hükümet tarafından gönderilen Kazaklara karşı savundular.

Köylülerin tekil eylemleri genellikle az ilgi gördü, ancak bu tür eylemler, büyük bir toprak sahibini etkilediğinde kayıt altına alındı. Bir örnek, Reşt’teki Kahar-i İmam Camii’nde bulunan kutsal alanın (best) yaklaşık yüz köylü tarafından ele geçirilmesiydi. Bu eylem, köylülerin toprak sahiplerine ürünlerinden eskiden verdikleri payı teslim etmeyeceklerine dair bir işaretti.[51] Encümen-i Milli, başta köylülerin talepleri konusunda tereddütlü olsa da, onlara doğrudan karşı çıkmadı. Ancak toprak sahipleri ve din adamları, bilhassa Reşt milletvekillerinin Meclis’teki baskıları arttıkça, köylüleri karşısına alan encümen, ürün vermeme eylemlerine son verilmesini talep etti.

Çoğunluğu tüccar olan Reşt konseyinin çoğunluğundan hoşlanılmamasının nedeni, kentte hüküm süren toprak mülkiyeti türleri (yani, bazı tüccarların aynı zamanda toprak sahibi olması olgusuna) ve dini vakıflara ait toprakların varlığına bağlanır. Sonrasında Cengeli Hareketi sırasında görüldüğü üzere, bu faktörler, toprak sorununun çözümü önünde büyük engeller çıkartıyorlardı.[52] Ancak Encümen-i Milli’nin muhalefeti köylüleri caydırmadı. Encümenin radikal üyelerince desteklendiği anlaşılan köylü hareketi, hızla Gilan’ın her yerine yayıldı. Artan tehdidi sezen toprak sahipleri, köylülere karşı muhalefeti harekete geçirme umuduyla, Tahran’a giden önde gelen din adamı Hacı Humami’nin liderliğinde bir araya geldiler. Kısa süre sonra diğer taşra mollaları da ona katıldı. Rabino’ya göre, Encümen-i Milli’yi yok etmek için tüm servetini harcamaya hazır olan zengin bir toprak sahibi olan Hacı Razi, Molla Humami’ye tam destek verdiğini açıkladı ve köylülerden ürünlerin zorla alınmasını istedi. Misilleme tehditlerinden sonra, mülkünü terk edip Tahran’a gitmek zorunda kaldı.[53]

Bu dönemde kaydedilen en önemli olay, Seyyid Celâl Şehr Aşub tarafından kışkırtıldığı söylenen Leşt-i Nişa köylülerinin eylemiydi. Emin Devlet’e ait mülkte çalışan üç bin köylü, kendi kendini yöneten bir örgüt kurdu ve ona eskiden toprak sahibine verilen payı vermeyi reddetti. Kendisi de Reşt’in esnaf encümeni içinde yer alan, aynı zamanda Encümen-i Milli’nin gerçek bir temsilcisi olan Seyyid Celâl, köylü örgütünün kurulmasına karar veren meclise girdi. Toprak sahiplerinin kendisini “eyaletin şahı” olmak için köylüleri örgütlemekle suçlaması üzerine S. Celâl, Encümen-i Milli başkanının emriyle tutuklandı.[54] Molla Humami ve Hacı Razi’nin teşvikiyle, merkezi hükümet, köylü isyanını bastırmak ve kolektiflerini tasfiye etmek için Gilan’a yaklaşık 200 Kazak gönderdi. Köylüler ve destekçileri şiddetle karşılık verdiler. Bir toprak sahibi öldürüldü, katili hiçbir zaman bulunamadı.[55]

Eyalet konseyinin köylülere karşı tavır almasının nedeni, muhtemelen Ocak 1907’de Emin Devlet’in Leşt-i Nişa’da bulunan geniş arazilerini Mirza Kerim Han Reşti ve ortaklarına on yıllığına kiralamış olmasıydı. Bu nedenle, kardeşleriyle birlikte anayasacı harekete katılan ve göreceğimiz gibi Reşt’te büyük nüfuz sahibi olan Kerim Han zarar gördü.[56]

Dahası, yeni şahın artan baskısı ve darbe tehdidi Gilanlılar üzerinde anında etki yarattı. Encümen, Tahran ve diğer illerdeki olaylara, gerektiğinde çarşıyı kapatarak veya camilerde ya da diğer kamuya açık yerlerde politik konuşmalar yaparak tepki gösterdi.[57] Ancak Muhammed Ali Şah ile çatışma korkusunun artması, hem Tahran’da hem de illerde ılımlı anayasacıları daha uzlaşmacı bir ruh haline ve daha muhafazakâr pozisyonlara itti. Reşt’te encümenin radikal kanadının yenilgisiyle birlikte köylüler de uzlaştı ve Emin Devlet’e olan borçları konusunda müzakere yoluyla bir anlaşmaya vardılar. Bazı köylüler, diğer zorunlu ödemelerin, bilhassa toprak sahibinin “gelinlik kızlarla ilgili hak”kın iptal edilmesi şartıyla, toprak sahibinin payını vermeyi kabul etti.[58] Ancak Gilan’ın başka bir bölgesinde, Dayleman’da köylüler isyan ettiler, toprak sahiplerini kovdular ve bir direğe kızıl bayrak çektiler. Bu, görünüşe göre yalnızca sosyal demokrat bir fikir değil, aynı zamanda Arap işgaline karşı isyanlardan kalma eski bir İran geleneğiydi. Genel Vali Emir Azam, güçlü askeri desteğiyle düzeni yeniden sağlamak için sert önlemler almak zorunda kaldı.[59]

Vali, köylü isyanlarını kışkırtmakla, 500 üyesi olduğu söylenen ve S. Celâl Şehr Aşub ile Rahim Şişehbor’un başkanlığını yaptığı çarşı esnafı konseyi Encümen-i Abbasi’yi suçladı.[60] Bu iki “radikal” üye, faaliyetleri nedeniyle cumhurbaşkanı tarafından encümenden uzaklaştırıldı. Bu olay ve Encümen-i Milli’nin köylülerin toprak sahibinin payını ödemesi gerektiği yönündeki açıklaması, encümenin üye bileşimi itibarıyla ılımlı olduğunu ortaya koyuyor. Bu görüşü, encümen üyelerinin listesi teyit ediyor.[62] Ayrıca, Encümen-i Milli’nin Tahran’daki Meclis’e gönderdiği vekillerin hiçbiri köylüleri veya esnafı temsil etmiyordu.[63] Ancak köylülerin ve esnafın savunucuları kırsal kesimle sınırlı değildi. Birçok şehirli de onları destekliyordu. Nitekim, üç kışkırtıcı tutuklanıp hapsedildiğinde, dükkân sahipleri, zanaatkârlar ve köylülerin baskısıyla serbest bırakıldılar.[64]

Gilan halkının devrimci ruhu, başka şekillerde de kendini gösterdi. Örneğin, despotik yönetimin en güçlü dayanaklarından biri olarak kabul edilen, Kaçar şahlarının gerici eski başbakanı Atabey Azam’ın Enzeli limanına girmesi engellenmeye çalışıldı. Sonunda, iki büyük ayetullah, Behbehani ve Tabatabai’nin müdahalesiyle ülkeye girmesine izin verildi.[65] Gilan’ın encümenlerinin politik gücü Mart 1908’de zirveye ulaştı.[66]

Halk arasındaki hoşnutsuzluk, azalıp artsa da bir süre daha devam etti. Gilan’daki demokratik hükümeti savunmaya hazır olanların devrimci enerjisi, yereldeki gericilerle yaşanan küçük çatışmalarda ve sembolik eylemlerde tükendi.[67] Hiçbir zaman programa dayalı bir yola kavuşamadı. Bu kararsız tutum, yeni genel vali Zahir Devlet’i Encümen-i Milli’ye ve Gilan halkına ait encümenlere zulüm uygulaması konusunda teşvik etti.[68] Şah, Haziran 1908’de başarılı olan darbesini gerçekleştirdiğinde, genel valinin tüm encümenleri kapatması ve eyaletin devrimci liderlerinin kaçmasına neden olması önünde hiçbir engel kalmamıştı.[69]

Ancak durum, Haziran darbesinden sonra kökten değişti. Tahran’dan, önde gelen anayasacıların öldürüldüğü, Meclis’in yıkıldığı haberi geldiğinde, Reşt çarşısı kapatıldı, şehirdeki hava tümüyle değişti. Ağustos 1908’de yaklaşık kırk üç kişinin halk önünde (ayaklarından asılarak) öldürülmesi, derin bir travmaya yol açtı.[70] Çarşı, genel valinin emriyle, Reşt’teki Çarlık konsolosunun gölgesinde, yeniden açılmak zorunda kalsa da, bazı silahlı çatışmalar ve can kayıplarından sonra mücadele, “devrimci unsurlar”ın yeraltına indiği yeni bir aşamaya girdi.[71] Nitekim Reşt, Muhammed Ali Şah’ın görevden alınmasını talep eden ilk şehir oldu.[72] Ekim 1908’e gelindiğinde, Tebriz’de silahlı direniş şiddetlenirken, Gilan, zaten darbe rejimiyle farklı bir tür çatışmaya hazırlanıyordu.

Tahran’daki başarısından cesaret alan Şah, Gilan’ı sakinleştirmek için hizmetindeki en acımasız adamlardan biri olan Ağ Bala Han Serdar Afham’ı gönderdi. Yeni terör döneminin başlamış olmasına rağmen, devrimciler kısa sürede örgütlendiler ve ülke dışından yardım aradılar. Yeni darbeci hükümete karşı silahlı direniş için güçleri seferber eden gizli örgütlerden biri de Kafkasya’da yaşayan İranlı-Kafkas sosyal demokratların kurdukları ana örgütün bir kolu olan Mücahitler’di.[73] Diğerleri ise çeşitli Ermeni devrimci gruplardı. Başlangıçtaki bazı çekişmelere rağmen, Settar Komitesi’ni kurdular. Bu komitenin neyin harekete geçirdiği bilinmiyor. İçinden daha sonra Serdar Muhyi olarak bilinen Muiz Sultan ve ağabeyi Kerim Han Ekıber (Reşti) gibi isimler öne çıktı. Bunlar, Gilan’daki en büyük iki toprak sahibinden biri olan Sipahdar Reşti’nin yeğenleriydi (Ek Bölüm’e bakınız).

Encümen-i Milli’ye kıyasla, Settar Komitesi, bileşimi değilse de, görüş bakımından biraz daha radikaldi. Encümen-i Abbasi’den gelen radikal bir unsuru içeriyor olsa da, ağırlıklı olarak küçük toprak sahipleri ve küçük tüccarların egemenliğindeydi.[74]

E. G. Browne’a göre, küçük bir toprak sahibi olan Kerim Han, devrimci hazırlıklar için özel fonlarından gelen yaklaşık 20.000 ruble harcadı. Kendisi ve güvenilir yoldaşlarından bazıları, silah ve mühimmat temin etmek için Kafkas şehirlerine beş gizli yolculuk yaptı. “Dağ yollarından ve ıssız patikalardan kılık değiştirerek geçip geri döndü.”[75] Görüleceği üzere, bu aktivistlerden bazıları Cengeli Hareketi’nde önemli roller oynadılar.

Bu hazırlıklara daha az bilinen diğer kişiler de dâhil oldu. Mirza Küçük Han’a[76] ek olarak, Ermeni sosyal demokrat Hınçak partisi aktivistleri, bu silahlı direnişte belirleyici bir rol oynadılar. Güvenilir bir Ermeni kaynağı, Kasım 1908’de İranlı Mücahitler, Hınçak partisi ve Kafkas sosyal demokratları arasında, anayasayı yeniden tesis etmek için güçleri birleştirmek amacıyla bir anlaşma imzalandığını söylüyor. Esasında Settar Komitesi, birçok görüşün ve çabanın ortaklaştığı kavşaktı.[77] Koalisyonun görevi; devrimcileri eğitmek, silahlandırmak ve yaklaşan savaş için patlayıcılar hazırlamaktı. Operasyonların tümüyle gizli tutulması mümkün değildi, çünkü Kasım 1908’de bir Rus sosyal demokrat, Reşt’in ana meydanındaki bir dükkânın bodrumunda bomba yaparken ölmüştü.[78]

Eyalet hükümeti ve yereldeki Rus yetkililerinin artan gözetimi ve baskısına rağmen, gizli ağ, kısa sürede eyaletin diğer bölgelerine yayıldı ve yerel komiteler kurdu. Enzeli’de küçük tüccarlar kendi komitelerini oluşturup, Kafkas devrimcileriyle temasa geçtiler.[79] Gilan’a gelenler arasında, on yıl sonra Cengelilerle daha ciddi bir ittifakın temelini oluşturan, Gilan devrimcileriyle kalıcı bir dostluk kuran Mişa Caparidze[80] ile Sergo Orjonikidze[81] gibi Bakû ve Tiflis’in önde gelen sosyal demokratları da vardı.

Komitenin faaliyetleri, radikal anayasacıların genel amacına uygun olarak, anayasayı yeniden tesis etmeyi hedefliyordu. Başlangıçta gizli bir organ olan komite, Şii dini liderlerinin, inananların şah hükümetine vergi ödemekten kaçınmaları gerektiğine dair bir fetva yayınlamasıyla açığa çıktı. Bu fetva, şahın meşruiyetini ortadan kaldırmıştı. 8 Şubat 1909’da devrimciler, zalim genel valinin evini bombalayarak onun ölümüne neden oldular. Olayda her iki taraftan da yaklaşık yirmi kişi daha öldü.[82] Başkentten Kazak kuvvetlerinin gelip düzenleyecekleri saldırıya mani olmak adına komite, Reşt’ten Tahran’a giden yola mayın döşedi.[83] Reşt’te bir “devrimci” hükümetin kurulması, yereldeki Rus yetkililerini ürküttü. Bu yetkililer, tebaalarının güvenliği ve eyaletteki binalarının güvenliği konusunda endişeliydiler. Bu nedenle, konsolosluk muhafızlarının takviye edilmesini istediler.[84]

Komite, ayrıca eyalet hükümetinin merkezini de ele geçirdi.[85] Bir Rus diplomatına ait rapora göre, yaklaşık 200 Kafkas “komplocu”sunun yardımıyla Reşt’teki operasyonların başarısı, başkent halkı üzerinde “derin bir iz” bıraktı, onları şaha karşı mücadeleyi sürdürmeleri konusunda teşvik etti.[86] Komite, Sipahdar Azam’ın (Sipahsâlâr olarak da anılır) yeni genel vali olmasını istedi.[87] Hatırlatmak gerekirse, Kuzey’in en zengin iki toprak sahibinden biri olan Sipahdar Azam, şahla işbirliği içinde hareket eden, ona yakın bir isimdi ve Tebriz’deki direnişi bastırmak için bizzat şah tarafından gönderilmişti.[88] Görevi, yalnızca Azerbaycan’ın zalim genel valisi Ayn Devlet ile olan anlaşmazlığı nedeniyle terk etmişti.

Mevcut kayıtlar, komitenin onu seçmesinin taktiksel bir seçim olduğuna dair çok az şüpheye yer bırakıyor. Yani, Kerim Han gibi önde gelen isimler, Gilan’ın devrimci güçlerinin başında Sipahsâlâr’ın olmasıyla şahı daha hızlı yenebilecekleri hesabını yaptılar. Hesapları ne olursa olsun, müthiş bir kişiliğe sahip güçlü bir toprak sahibinin seçimi, devrimci ordularının hazırlıksızlığını ve özellikle düşman kampında diğer İranlıların saygısını kazanabilecek ulusal çapta tanınmış bir figüre duydukları ihtiyacı ortaya koyuyor.[89]

Sipahsâlâr’ın politik akrabalarından kopup anayasacı olmayacağını anlayamadılar. Direniş sırasında Çarlık gazetesi Russkoie Slovo’ya [Rusların Sözü] verdiği bir röportajda şunları söyledi:

“Ulusal Savunma Bakan Yardımcısı olarak, Ayn Devlet ile birlikte Milliyetçilere karşı gerçekleştirilen Tebriz yürüyüşüne katıldım. Sonunda, büyük bir şiddet ve mantıksız bir inatçılıkla karşılaşınca hizmet ettiğim her şeyden vazgeçmek zorunda kaldım. Altmış üç yaşında, devrimci denilen insanların arasına katılmak zorunda kaldım. İran’ın mutlakiyetçiliğe ihtiyacı olduğuna ikna oldum. Tüm hayatım boyunca şaha ve tahtına hizmet ettim, yaşlılığımda adalet adına şahla savaşacağım. Tahran yürüyüşüne katılacağım ve tam zaferden eminim.”[90]

Şahla temasını sürdürmüş, şah da onu devrimcilere karşı kışkırtmaya çalışmıştı. Tebriz, İsfahan ve Gilan’daki anayasacıların Kafkasya’dan gelen silahlı adamlarıyla başarı şansından emin olan Sipahsâlâr, şahın taleplerine boyun eğmedi.[91]

1909 yılının başlarında, Bahtiyari aşiret liderlerinin yönetimindeki İsfahan ve görünüşte hoşnutsuz toprak sahiplerinin komutasındaki Gilan, gasıp şahı devirmek için Tahran’a yürüyerek, Tebriz direnişini desteklemeye hazırmış gibi görünüyordu. Mart 1909’a gelindiğinde, muhalefetin üç merkezi de (Tebriz, Gilan ve İsfahan) birlikte hareket ediyordu. Kısa süre sonra Gilanlı-Kafkas güçleri, Tahran’a doğru ilerlemeye başladılar.[92] Durumun ciddiyeti göz önüne alındığında, Tahran’daki İngiliz ve Rus bakanları, şahı gerici isimlerden oluşan ekibinden uzaklaşmaya, anayasayı yeniden tesis etmeye, etrafına güvenilir bakanları ve danışmanları toplamaya ve farklı partilerin politik sürece katılmasına izin vermeye zorladılar.[93]

Öte yandan, İngilizler, Sipahsâlâr gibi halk temsilcilerine “aşırı talepler”inden vazgeçip şahla uzlaşmalarını tavsiye ettiler. Daha önce ihanete uğramış olan devrimciler, şaha karşı mücadeleyi bırakmayı reddettiler. Savaş, 16 Temmuz 1909’da şah ve maiyetinden bazılarının Tahran’daki Rus elçiliğine sığınmasıyla sona erdi.[94] Şah, sürgüne gönderildi, yerine genç oğlu Ahmed tahta geçirildi. Görünüşe göre radikaller sadece cumhuriyetçiliği terk etmek ve şahın yerine prensin geçmesine razı olmak konusunda tavizde bulunmuşlardı.[95]

Zafer, esas olarak Azerbaycanlıların ve bir ölçüde de Gilanlıların cesur direnişiyle, tabii İranlı ve Kafkas sosyal demokratlarının yadsınamaz yardımıyla elde edilmiş olsa da, zaferin meyvelerini birlikte toplayanlar, “demokratik aydınlar”la” birlik kuran hoşnutsuz toprak sahipleri ve savaş ağaları oldu. Direnişin temelini encümenlerle atmış olan halk güçleriyse iktidardan uzaklaştırıldılar.[96]

Kısa süre sonra İkinci Meclis açıldı ve politik durum normale döndü.[97] Başarılı devrimciler politik örgütler kurdular. Hayat normale döndü ve hareketin radikal unsurları, yeni kazandıkları demokratik alanı ve politik organları kullanarak halkı eğitmeye çalıştılar. 15 Kasım 1909’a gelindiğinde, İkinci Parlamento, iki siyasi eğilim arasında bölündü: İtidalliyun (kelimenin tam anlamıyla “ılımlılar”. Aslında bunlar muhafazakârlardı)[98] ve Demokratlar (veya ılımlı sosyal demokratlar).[99] Nihayet görüşmeler başladı. Demokratlar, kısa süre sonra Avrupa modeline göre bir politik parti kurdular. Özü itibarıylaa Bismarkçı, hatta Jakoben merkeziyetçilikle tanımlı bir reform programı önerdiler.[100]

İngilizlere göre, zafer kazanan “ulusal” Demokratlar, “daha önce onlara pek sempati duymayan veya destek vermeyenlerden bile sıcak övgüler alan öz denetim ve ılımlılıkla hareket ettiler.[101] Bu “ılımlılık”, inatçı gericilerin ve Rus destekçilerinin, tahttan indirilen şahın tahtı yeniden ele geçirme girişimlerine aktif olarak yardım etmelerine mani olmadı. Şah, 1910 sonbaharında ve 1911 yazında iki kez İran’ı işgal etti, ancak önemli can kayıpları ve boş hazineye büyük bir masraf çıkartan Şah yenilgiye uğradı.

Ülkenin mali durumunu düzeltmek amacıyla, İkinci Meclis, gerekli mali reformları üstlenmesi için Amerikalı bir uzman olan Morgan Shuster’ı ülkeye davet etti. Ancak Rus hükümeti, İran’daki nüfuzunu kaybetme korkusuyla, Shuster’ın reformlarına karşı çıktı ve İran’a, İngilizlerin ve Rusların rızası olmadan görevlendirilen Amerikalı danışmanların sınır dışı edilmesini talep eden bir ültimatom verdi. Meclis, ültimatomu reddetti. Bunun üzerine Rus birlikleri, İran’ı işgal etti ve Tahran’a doğru ilerledi.

Tahran çarşısı, diğer şehirlerde olduğu gibi, İran’ın egemenliğini ihlal eden bu girişimi protesto etmek amacıyla kepenk indirdi. İnsanlar, “Ya istiklâl ya ölüm!” diye bağırdılar. Tebriz ve Reşt’te işgalci Rus birlikleri ile gönüllüler arasında çatışmalar çıktı. Ruslar, birçok vahşete imza attılar. Tebriz’de saygın vatandaşlar halkın gözü önünde idam edildiler.[102] Meşhed’deki İmam Rıza Türbesi bombalandı, birçok insan ve hacı öldü. İranlılar, Rusların kibirine ve dünyanın geri kalanının, özellikle de dışişleri bakanı 1907’de St. Petersburg ile gizli bir anlaşma imzalayan İngilizlerin kayıtsızlığı karşısında tamamen şok oldular.

Lord Grey’in ihanetinden dolayı hayal kırıklığına uğrayan genç İran demokrasisinin birçok İngiliz dostu, Lord Curzon gibi kalibreli bir adamın onlarla aynı safta yer almasından memnuniyet duydu, zira İngiliz dışişleri bakanı, Avam Kamarası’nda İran politikasını savunmuştu: konuşması, Rusların İran’da yaptıklarının tamamını onaylıyordu. Birinin dediği gibi (Mısır’daki İngiliz yöneticisi Lord Cromer’e atıfta bulunarak), Grey, aslında “İran’ı Kromerleştirmeyi, bağımsızlığının biçimini korurken özünü yok etmeyi” amaçlıyordu. “Rusya bunu İran’da, bizim Mısır’da yaptığımız gibi yapacak.”[103] Bu koşullar altında, “ılımlılar”, parlamentoyu feshettiler ve Çarlık hükümetinin isteklerine uydular. Shuster, Aralık 1911’de görevden alındı. İran’ın demokratik hükümet konusunda yaptığı ilk deneme böylece sona erdi.[104]

Rusların elit kesim üzerinde kendi iradelerini dayatmalarının ardından İran, en karanlık dönemlerinden birine girdi. Bir İngiliz analistin de belirttiği gibi, bu yıllarda İran’ın içinde bulunduğu durumdan daha sefil bir durum hayal etmek neredeyse imkânsızdı.[105] Meclis askıya alınmışken, hükümet, Rus baskısına boyun eğdi. Enflasyon ve yolsuzluk, ülkeyi kasıp kavuruyordu. Hazine boşalmıştı. Ruslar, bu tür girişimlere karşı çıktığı için İran yabancı yardım bile alamadı. Kuzey İran, artık fiilen bir Rus sömürgesiydi, İranlılar, en aşağılayıcı koşullar altında yaşıyorlardı.

Aralık 1911’deki Rus ültimatomu, halkı bir kez daha güçlü bir düşmanla karşı karşıya getirdi. Bununla birlikte, Rusya, bu sefer aleni düşman olmasına rağmen, direniş Haziran 1908’dekinden daha büyüktü. Gilan halkı; iş bırakma eylemleri, kamu gösterileri ve konuşmalar yaparak, pazarları kapatarak, şeker gibi Rus mallarını boykot ederek ve okul çocuklarının vatanları için ölmeye hazır olduklarını göstermek için onlara beyaz kefen giydirerek tepki gösterdi.

Devrimcilerin iki yıl önce yeniden canlandırdıkları meclisin seçtiği demokratik hükümet sıkıyönetim ilan edince, Rus kuvvetleri, işgalci birlikler olarak kuzey İran’a girdiler. 1911 yılının Noel arifesinde Tebriz’de bir terör eylemleri süreci başlattılar. Shuster’ın sözleriyle:

“Sınırsız infazlar, idamlar, işkenceler, toplarla insanların havaya uçurulması ve şehirlerin sokaklarında kadın ve çocukların acımasızca katledilmesi -ve daha da kötü şeyler, mahkemelerin kurulmasını teşvik eden, insanlığın dostuymuş gibi davranan bir ulusun subayları ve askerlerinin siciline kaydoldu. [...] Yüzlerce kilometre uzaktaki Reşt ve Enzeli’deki Rus askerleri, herhangi bir uyarı veya provokasyon olmaksızın, İranlı polisleri ve birçok insanı vurdu.”[106]

Shuster’a göre Enzeli, Rus konsolosunun kontrolü altındaydı.[107]

Rusların son bir eylemi de İran Dışişleri Bakanlığı’na bir ültimatom daha vererek, çok sayıda Rus karşıtı Gilanlı’yı zorla sürgüne yollamaktı. Liste, 1908-1909 ayaklanmasının liderlerini de içeriyordu.[108] Rusların istekleri gerçekleşti. Devrimcilerin ve reformistlerin eyalette kalmalarına yasak getirilmesiyle birlikte Gilan, Birinci Dünya Savaşı’nın patlak vermesine dek sürecek yeni bir kış uykusuna girdi. Gilan halkı, diğer İranlılar gibi, acılarını ve öfkelerini alışılmış dirençleriyle birlikte yaşadı.

Sonuç

1. Gilan halkının yüzleştiği zorluklar otuz-kırk yıldır artıyor olsa da, 1905 Rus devrimi’nin ve Tahran ile Tebriz’deki anayasa devriminin patlak vermesinden önce bölgede köylü veya kent isyanına dair gözle görünür bir işarete rastlamak mümkün değildi. Reşt veya Enzeli’de bir veya iki gizli örgüt veya bunların Mücahitler türünden rüşeym hallerine rastlamak mümkün olsa da süreklilik arz eden örgütlü bir eylemlilikten eser yoktu. Halkın tek çaresi sabır gösterme haricinde göç etmekti. Rus devriminin patlak vermesi ve Rusya’nın Japonya tarafından yenilgiye uğratılmasıyla, tüm İranlılar gibi Gilanlıların içini de, Çarlık denilen düşmana karşı zafere ulaşma umudu sarmış olmalıydı.

2. Halkın kendini ifade etmek ve yönetmek için alelacele encümenler (konseyler veya sovyetler)[109] kurması, muhtemelen Ruslara ve yereldeki otokrasiye karşı halkın iktidarını yeniden gündeme getirme iradesinin yansımasıydı. Evet, encümenler neticede sadece başlangıç için atılmış bir adımdı. Ama tüm eksikliklerine rağmen, düşmanlarını sadece genel vali, merkezi hükümet, hatta Meclis ile değil, aynı zamanda taşra hükümetinin yerine yabancı elçilerle de yürütülen müzakerelerde kendilerini ortak olarak kabul etmeye zorlamayı başardılar. Bu, önemli bir başarıydı. Bu halk organlarının etki düzeyinin bir delili de zengin tüccarlar, toprak sahipleri ve önde gelen din adamları gibi mülk sahibi sınıfların bile halk organlarına karşı koymak için kendi encümenlerini kurmuş olmalarıydı.

3. Halk encümenleri, toplumda varolan mesleklere göre belirlenmiş hatlar uyarınca oluşturuldu. Bu durum, geleneğin sürdürülmesinin bir yansıması ama aynı zamanda bu sürekliliğin altında yatan bir yönü de ortaya koyuyor. Her toplumsal grubun büyüklerinin bu örgütlere rehberlik etme eğiliminde olduğu doğru, ancak girişimci ve cesur olanların liderliğe yükselmesi için bolca alan vardı. Orta tabaka (toprak sahibi tüccarlar ve orta düzey toprak sahipleri) dümeni elinde tutarken (Encümen-i Milli’nin ve İkinci Meclis’e gönderilen temsilcilerin toplumsal yapısında yansıtıldığı gibi), Muhammed Ali Şah’ın kısa süreli istibdatına karşı verilen sert mücadele, encümen hareketini radikalleştirdi, daha az güçlü olan toplumsal unsurların yükselmesini sağladı. Dahası, köylüler, uygun koşullar altında zalimlerine karşı ayaklanabileceklerini ve kendi işlerini yönetebileceklerini gösterdiler.

4. Anayasal Devrimi’nde, başkentte veya illerde tek bir karizmatik lider yoktu. Genel olarak, encümenler, kolektif liderlik ve işbirliği, bu dönemin ayırt edici özellikleriydi. Sipahsâlâr’ın Tahran’a yürüyen Gilanlı devrimci güçlerin başına getirilmesi, görünüşte biçimsel ve ciddi olmayan bir seçim olsa da, bu atama, bazı Gilanlıların karizmatik bir lidere ihtiyaç duyduğunun deliliydi. Fakat genelde bu, İran’da tek bir karizmatik liderin varlığıyla güç kazanmayan ilk ve son modern hareketti.

Settar Komitesi’nin Sipahsâlâr’ı Gilanlı devrimcilerin başkomutanı olarak seçmesi, ciddi bir hataydı.[110] Eğer Sipahsâlâr ve Bahtiyari hanları yerine devrimci liderler seçilmiş olsaydı, ortaya çıkacak sonuç Tahran’daki güç dengesini değiştirebilirdi. Sipahsâlâr gibi liderler, İran’ın mali danışmanı Shuster’ın çabalarını boşa çıkarmak istiyorlardı çünkü onun İsveçli subayların komutasındaki jandarmaların desteğiyle vergi tahsilatını yürürlüğe koyacağını biliyorlardı. Neticede Sipahsâlâr, Kavam ve Vusuk, artık devlete borçlu oldukları devasa vergilerden kaçınamazlardı.[111] 72.000 tomanlık gecikmiş vergiyi ödemesi istendiğinde, Sipahsâlâr, Shuster’dan “vatanseverlik hizmetleri ve şahı deviren ulusal gücün bir parçası olan ‘Reşt ordusu’nu donatma çabaları üzerinden oluşan masraflar için” bir milyon toman istedi. Gerçekten de, “yaptıklarına minnettar olması gereken bir hükümetin kendisini ve soyundan gelenleri on nesil boyunca tüm vergilerden muaf tutması gerektiğini” düşünüyordu.[112] Sipahsâlâr, elbette yalnız değildi. O dönemde bir Alman diplomat şu gözlemini aktarıyor:

“Ülkenin büyük toprak sahipleri, din adamları ve varlıklı iş adamları, gönüllerinin derinliklerinde, iktidardaki parlamentocu demagojiden bıkmış usanmış haldeler, çünkü bu demagoji, artık geleneksel ayrıcalıklarını ve en kutsal varlıklarını, yani vergilerden çalma özgürlüğünü bile sorgulamaya başlıyor.”[113]

Bu gerçekler ışığında, anayasacıların Sipahsâlâr gibi isimleri reform hareketine dâhil etmeleri aptallıktı. 1911 sonlarında ve 1912 başlarında Rus işgaline karşı kendiliğinden gelişmiş olan bir halk direnişinin belirli bir yöne kanalize edilip kontrol altına alınması gayet doğal bir gelişmeydi. Ancak zimmete para geçirme suçuyla hiçbir ilgisi olmayan bir hükümet, ABD’li mali danışmanın görevden alınması konusunda Rusya’nın verdiği ültimatomu elinin tersiyle itebilir, Rus işgaline şiddetle karşı koyabilirdi. Gilan köylüleri, Sipahsâlâr’ın gerçek yüzü konusunda görünüşte hiçbir yanılsamaya kapılmamışlardı. 1907’de Reşt valisi iken kendilerine verdiği cezaları hiç unutmamışlardı. Dolayısıyla devrimci cenaha liderlik ettiğinde onu görmezden geldiler.[114] Ancak Settar Komitesi’nin politik liderleri, okuma-yazma bilmeyen köylülerden daha az kurnaz olduklarını kanıtladılar. Bu nedenle, Gilan ayaklanmasının lider kadrosu, İran siyasetinde yaygın olan belirli bir politik beceriksizlikten, hatta aleni bir oportünizmden muzdaripti.

İnsanların demokrasiyi kurmak ve savunmak için sonuna dek gitmeye hazır olmadıklarını kimse iddia edemez. İran’ın mali sistemini reforme etme ve yolsuzluğu ortadan kaldırma çabaları, Rus askerlerince İranlıların katledilmesine neden olan Morgan Shuster, İran’ın kuzeydeki düşmanıyla uzlaşma çağrısında bulunanları eleştirdi. İranlıları, “uluslarının onurunu ve egemenliğini devretmeyi” reddetmek için gerekli olan “ulusal ruh”a sahip oldukları için savundu. Shuster, sözlerine şunları ekledi:

“Farsların kendi kendilerini yönetme kapasitesi, inkârın sorgulamayı geride bıraktığı çevrelerde asılsız bir şekilde saldırıya uğramıştır. Farsların pratik siyasette ve temsili anayasal hükümet tekniğinde beceriksiz olduklarını kimse inkâr edilemez; ancak gelenekleri, karakterleri, mizaçları ve eğilimleri doğrultusunda gelişme hakkına sahip oldukları da aynı derecede açıktır. [...] İran halkı, tüm zorluklarına rağmen ve sözde dost güçlerin tacizine maruz kalarak, bir müstebitin iyi planlanmış, zor kazanılmış özgürlüklerini ellerinden alma girişimini engellemeyi başaran sadece beş yıllık bir çabanın ardından, iki Avrupa ülkesi, dünyaya bu adamlarınistikrarlı ve düzenli bir hükümet biçimi üretemeyecek denli yoz, uygunsuz ve beceriksiz olduklarını söylüyor.

Persya’nın çöküşüyle ilgili gerçekleri öğrenince, en şüphecilerin bile gözlerindeki perde kalkıyor. Persya’nın, yüzyıllardır süregelen pratiklerin oluşturduğu beceriyle, zayıf ulusları birer bahis olarak masaya koyan, tüm ırkların canlarını, onurunu ve ilerlemesini feda eden birkaç Avrupalı gücün oynadığı sefil iskambil oyununun çaresiz kurbanı olduğu açıkça görülüyor.”[115]

Yıllar sonra Gilan köylüleri ve encümenleri “insanlar encümenlere, mütevazı bir öğle yemeği veya basit bir çay için örgütlendiler” diyerek alaya alan Reşt’teki İngiliz konsolosu Rabino, köylülerin kendi çıkarlarını anladıklarını kabul etmek zorunda kaldı. Şunu söyleyen oydu: “Köylü, idaredeki genel düzensizlikten ve karmaşadan istifade ederek, yavaş yavaş kirasını veya taksitlerini düzenli olarak ödemeyi bıraktı. Ona göre mülk sahibi, bir hırsız ve düşmandı.” Her ne kadar Meclis’in köylünün üzerine yağdırdığı bombalarla “düzen” sağlanmış olsa da, bu uzun sürmedi. Gerici hareketin yenilgisinden sonra köylüler, gene kira ve toprak sahibinin payını ödemeyi reddettiler. “Tüm gelirlerinden mahrum bırakılan toprak sahipleri, giderlerini karşılamak için acı dolu bir hayat sürdüler.”[116] Bu köylüler, başta radikal unsurları olmak üzere, encümenleri desteklediler, hem İngiliz hem de Rus gözlemcilerin yoksul kitlelerin “zalimleri ve sömürücüleri” olarak tanımladıkları unsurlar yerine onlara yaslanmamak için hiçbir neden yoktu.

Bir dizi faktör, bağımsızlık hareketi 1912’de yenilgiye uğrayan Gilan halkını derinden yaraladı. Bunlar şunlardı:

1. Halkın katılım düzeyini düşüren, encümenlere yönelik ilgisizlik;

2. Uzak başkentte bulunan Meclis’in ve kitlelerle ilgilenmeyen Avrupa tarzı politik partilerin politik faaliyet üzerinde kurdukları tekel;

3. Sömürü ve zulümle tanımlı toplumsal güçler ve bireylerle yapılan akıllıca olmayan uzlaşmalar;

4. Bir avuç liderin konumlarını kendilerini zenginleştirmek için kullanırken halk arasında devam eden acı.

Neticede politikaya ve kolektif eyleme olan inançlarını yitiren insanlar, yüzlerini karizmatik liderlere çevirdiler. Bu arada, yolsuzluk ve politik oportünizm daha da yaygınlaştı. Dahası, düşman güç olarak Rus, gene yenilmez görünüyordu. Halkın hayal kırıklığı ve öfkesi derinden hissediliyordu.

Tüccar, toprak sahibi ve din adamı kökenli İranlı “aydınlar”ın çoğu, meşruti hükümet arayışında, Avrupa’daki anayasal gücün kökenlerine dair bilinci oluşturmadan, tasarımlarını Avrupa örneklerinden esinlenerek şekillendirdiler. Aydınlanma’nın derslerini edinmediler, belki de bu derslerin hiç farkında değillerdi. Avrupai biçimlerin yalnızca yüzeysel taklidiyle yetindiler. Batılı modelleri taklit ederken bile, ABD’nin federal yapısından veya Fransızların cumhuriyet sisteminden ziyade, Rus ve Alman meşruti monarşilerine daha çok ilgi duydular. İran’ın despotik yönetiminin önemli bir dayanağının, özellikle her İranlının maruz kaldığı geleneksel örgün eğitim olmak üzere, toplumsal yetiştirme tarzında yattığını anlamakta başarısız oldular.

Böylece, (hem kendi ülkelerinde hem de toplumda sürekli olarak pekiştirilen) Asya’ya has düşünce tarzından kesin bir şekilde kopmak yerine, İranlı aydınlar, hızlı bir zafer elde etmek için onlarla “taktiksel bir ittifak” kurarak “ilerici” din adamlarını ve hoşnutsuz toprak sahiplerini güçlendirdiler. Aynı eleştiri, Maniheist düşünce tarzından kurtulmayı başaramayan sosyal demokrat hareketin radikal kanadına da yöneltilmelidir. Çarlık İmparatorluğu’nun Asya bölgesinde eğitim görmüş, Rus Marksizminden büyük ölçüde etkilenmiş olan bu kişiler, devrimi “demokratik burjuvazi”ye ve “liberal toprak sahipleri”ne teslim edilmesi gereken bir şey olarak algıladılar, oysa kendileri gasıp şahı deviren hareketin ikinci aşamasında belirleyici olmuşlardı.[117]

Bu düşünce tarzıyla aydınlar, kent ve taşradaki encümenleri dağıttılar, otokrasiye karşı zaferi borçlu oldukları mücahitleri ve fedaileri silahsızlandırdılar. Göreceğimiz üzere, Cengeli Hareketi’nin gelecekteki lideri Mirza Küçük Han, İkinci Meclis’in arifesinde dağıtılan bu mücahitlerden biriydi. Gilan’ın fiili yöneticisi olan, Reşt’teki Çarlık konsolosunun emriyle memleketi olan eyaletten kovulmuştu.

Hüsrev Şakiri

[Kaynak: Birth of the Travma: The Soviet Socialist Republic of Iran, 1920-1921, University of Pittsburgh Press, 1995, s. 22-42.]

Dipnotlar:
[1] On sekizinci yüzyıl başlarında İran’daki sosyopolitik yozlaşma konusunda bkz.: L. Lockhart, The Fall of the Safavi Dynasty and the Afghan Occupation of Persia (Cambridge, 1958), 2, 4, 31. bölümler.

[2] Nadir Şah dönemi konusunda bkz.: L. Lockhart, Nadir Shah, A Critical Study Based Mainly Upon Contemporary Sources (Londra, 1938).

[3] Bkz.: J. Perry, Karim Khan Zand, A History of Iran, 1747-1779 (Şikago, 1979).

[4] Ayrıca bkz.: Gavin Hambly, “An Introduction to the Economic Organization of Early Qajar Iran,” Iran, Journal of British Institute of Persian Studies 2 (1964): s. 69-81.

[5] Tüm bu anlaşmaların metinleri için bkz.: yayına hz.: J. C. Hurewitz, Diplomacy in the Near and Middle East (Princeton, 1956); ve R. K. Ramazani, The Foreign Policy of Iran, 1500-1941 (Charlottesville, Va., 1966).

[6] Sovyetler Birliği’nde çalışma yürüten Petroşevski gibi İran tarihçilerinin iddiasının aksine İran’da prekapitalist üretim tarzı feodal değil Asyatikti. İran kendi başına, sömürgecilerin müdahalesi olmaksızın dinamik bir kapitalist ekonomi kuramazdı. İran’daki geleneksel tarım, özel toprak sahipliğinin eksikliği üzerine kuruluydu. Ekilebilir arazilerin büyük bir kısmı ya devlete ya da hazineye aitti, hamba (köy komünü) adına köylülerce ortaklaşa işleniyordu. Arazinin önemli bir kısmı vakıf için ekiliyordu. Vakıflarda kısmen özel mülkiyet mevcuttu. Bu üretim biçimi nihayetinde 1906-1909 devrimi sonrası hâkim hale geldi. Asyatik üretim tarzı ile ilgili bir tartışma için bkz.: The Ethnological Notebooks of Karl Marx, yayına hz.: L. Krader (Assen, 1972); A. Sultanzade, ERPAI (Iran’s Economic Development and English Imperialism) (Moskova, 1930), çeviri: Ecrits Economiques, yayına hz.: C. Chaqueri (Floransa, 1980); ve F. Tokei, Essays on the Asiatic Mode of Production (Budapeşte, 1979).

[7] Rusların İran’daki ticaret hayatı içerisindeki alanının genişlemesi konusunda bkz.: D. Krahmer, Russland in Asien, vol. 6, Die Beziehungen Russlands zu Persien zu Persien (Leipzig, 1903); ve G. I. Ter’-Gukasov, Politicheskie i Ekonomicheskie Interesy Rossii v’ Persii (Petrograd, 1916).

[8] Bkz.: C. Issawi, The Economic History of Iran, 1800-1914 (Şikago, 1971), s. 112-258.

[9] A.g.e., s. 80-81.

[10] Babi isyanı konusunda bkz.: E. G. Browne, Materials for the Study of Babi Religion (Cambridge, 1918) ve A Traveller’s Narrative (Cambridge, 1891); J. A. de Gobineau, Les Religions et Philosophies dans I’Asie Centrale (Paris, 1865); M. Bayat, Mysticism and Dissent, Socio-religious Thought in Qajar Iran (Siraküza, 1982); M. Momen, “The Social Basis of Babi Upheavals in Iran, 1848-53,” International Journal of Middle Eastern Studies 15 (1983): s. 159-83.

[11] Tütün Protestosu ile ilgili iki özgün değerlendirme için bkz.: Ann K. S. Lambton, “The Tobacco Regie, a prelude to revolution,” Studia Islamica 22-23 (1965, 1966), ayrıca: Qajar Persia (Londra, 1987); ve F. Adamiyat, Şureş bar İmtiaz-i Rezhi (Tahran, 1360/1981).

[12] Issawi, The Economic History of Iran, s. 209. Toprak kirası ve özel mülkiyetin aşama aşama genele yayılması sürecinin sonucunda köylülerin payının azalması konusunda bkz.: Sultanzade, Iran’s Economic Development ve A. Tchilinkirian, “Die Persische Revolution, ihre Ursachen, ihr Charakter und ihre Kampfmethoden,” Die Neue Zeit 28 (20 Mayıs 1910).

[13] Bkz.: Issawi, The Economic History of Iran, s. 267-69; ve George N. Curzon, Persia and the Persian Question (Londra, 1966), 2:41-42; ve J. E. Po- lack, Persien und Seine Bewohner (Leipzig, 1865).

[14] Bkz.: C. Chaqueri, La Social-Democratie en Iran (Floransa, 1978), and Social Democracy in the Persian Constitutional Revolution, 1905-1911.

[15] Anayasa Devrimi’nin tarihi konusunda bkz.: E. G. Browne, The Persian Revolution of 1905-1909 (Londra, 1910; rpt. 1966).

[16] Madde V, Temel Kanunlara Eklemeler.

[17] 1907 tarihli İngiltere-Rusya anlaşması konusunda bkz.: Browne, The Persian Revolution, Bölüm 6; R. P. Churchill, Anglo-Russian Convention of1907 (Cedar Rapids, Iowa, 1939); ve R. W. Cottam, Nationalism in Iran (Pittsburgh, 1979), s. 164-75.

[18] İranlı sosyal demokratların rolüne dair detaylı bir çalışma için bkz.: Chaqueri, Social Democracy in the Persian Constitutional Revolution, 1905-1911 ve “The Role and Impact of Armenian Intellectuals in Iranian Politics, 1905-1909,” Armenian Review 2, 4 (1988).

[19] Safeviler döneminde yürürlükte olan, birçok İran şehrinde hüküm süren haydarilere karşı nimetiler husumeti ilk Pehlevi şahının iktidarı sırasında sonlandırıldı. Öfkeyi devletten uzaklaştırıp halka yöneltmek, insanları galeyana getirmek için kullanıldı.

[20] H. L. Rabino, “Les Provinces Caspiennes de la Perse,” RMM 32 (1916-1917): s. 479-80.

[21] A.g.e.; ayrıca bkz.: Rabino, “Tanzimat Hasene,” RMM 26 (1914): s. 135-36. Bu makale, Gilan’daki toprak sahibi din adamlarının ilk Sipahsâlâr, Mirza M. H. Müşir Devlet’in idarede yaptığı reformlara yönelik itirazlarıyla kurduğu ilişkiyi ele alıyor. Bu süreçte din adamları cahil insanları reformcuların üzerine saldı, çünkü reformcular, devlet gelirleri ile ilgili suiistimalleri kontrol etmeyi amaçlıyorlardı.

[22] Rabino, “Les Provinces Caspiennes,” s. 482.

[23] A.g.e.

[24] A.g.e., s. 483.

[25] Eylül 1904’te Reşt’te yeni bir kolera salgını baş gösterdi ama salgın hızla kontrol altına alındı, böylelikle ölü sayısı asgari düzeyde tutuldu. A.g.e., s. 485.

[26] A.g.e.

[27] E. Fakhrai, Gilan dar Conbeş-i Meşrutiyyet (Gilan) (Tahran, 1973), Bölüm. 3.

[28] Issawi, The Economic History of Iran, s. 231. Ayrıca bkz.: A. Seyf, “The Plague of 1877 and the Economy of Gilan,” Iran, Journal of British Institute of Persian Studies 27 (1989): s. 81-86.

[29] Bkz.: Browne, The Persian Revolution; A. Taddayyon, Nakş-i Gilan dar Nehzat-i Meşrutiyyet-i İran (Teheran, 1974); Gilan; H. L. Rabino, Meşruti- yi Gilan (Resht, 1973); A. Kasravi, Tarih-i Meşruti-yi İran (Tahran, 1967); M. Malekzadeh, Tarih-i Meşruti-yi İran (Tahran, 1979), Cilt. 5, 7. Bu kitaplar ideolojik önyargıların güdümündedirler ve gerçekleri çoğunlukla yanlış aktarırlar.

[30] Gilan, Bölüm. 16; ayrıca bkz.: Taddayyon, Nakşi-i Gilan, s. 324-27. Fahrai’nin ve E. G. Browne’ın (The Press and Poetry of Modem Persia -Los Angeles, 1983) bahsini ettiği önemli gazetelerden biri de Mücahid. Bu gazete ancak beş sayı çıkabilmiş. Bkz.: Historical Documents: The Workers', Social Democratic, and Communist Movement in Iran, 23 Cilt. Yayına hz.:. C. Chaqueri (Floransa ve Tahran, 1969-1993), 6:11-15, ilk sayı.

[31] Taddayyon, Nakşi-i Gilan, s. 234-36; Gilan, Bölüm. 7.

[32] Bu dönemde Sovyet’in İran’daki muadili meşruti hükümet anlamında kullanılıyordu. İlk Rus devrimince kendiliğinden benimsendi.

[33] Gilan, s. 95-97; ve Malekzadeh, Tarih-i Meşruti-yi İran, Cilt. 5, Bölüm. 8. Devrimcilerin 1909’da zafere ulaşması sonrası Hacı Humami ilk tutumundan vazgeçip anayasayı destekledi. Ancak bu tavrını ciddiye almayan devrimciler kendisini vurdular.

[34] Rabino, Meşruti, s. 8-10.

[35] Hablu’l-Metin gazetesinin 3 Haziran 1907 tarihli nüshasına göre, Enzeli’deki “Milli Encümen” 1907 yılında yirmi bir üyeye sahipti. Fakat zamanla birçok üye, aşağılık kabul ettikleri marangozluk ve taş ustalığı gibi meslekler icra eden “sıradan” insanlarla yan yana oturmak istemediklerini söyleyerek encümenden ayrıldı. Bu “aristokrat tavrın vatanseverce olmadığını düşünen kimi üyeler, “ilgili tavrın milli duyguları incittiğini, İslam diniyle çeliştiğini” söylediler. “Le Club National d’Enzeli,” RMM 5 (1907): s. 552.

[36] Reports from Persia to the Russian Ministry for Foreign Affairs (M.I.D.) were published as Sbomik’ DiplomaticheskikW Dokumentov, Kasayushchikhsiya Sobytii v Persii, 7 vols. (St. Petersburg, 1911). İlk dört cilt Farsçaya “Turuncu Kitap” (Tahran, 1988) olarak çevrildi. Rusça versiyonuna (R), Farsça versiyonuna (P) denildi. Encümenlerin nüfuzu ve sayıları konusunda bkz.: (R), 1:40-41 ve (P), 1:52-53; Gilan, s. 114.

[37] Rabino, Meşruti, s. 26-28.

[38] Gilan, s. 139.

[39] M. Ali Şah’ın ilk başarısız darbesinin gerçekleştiği Aralık 1907 ve Ocak 1908 döneminde Meclis, Tonekabun şehrindeki anayasacılara silahlı adamlarını başkent savunmasına göndermelerini istedi. On gün içerisinde 400 asker seferberedildi ama şah ile meclis arasındaki anlaşma gereği bu askerlere Tahran’a gitmemeleri söylendi. Tonekabun’a Mükerrem Devlet isminde zalim bir valinin geldiği haberi üzerine kentteki insanlar kaygılandılar, zira kent halkı, merkezi hükümetin atadığı bir valiyi öldürmeye ant içmişti. Mazenderan’da olan bitenden hoşnut olmayan insanlar, kolayca teslim oldu. Bu kişiler Nisan 1909’daki yürüyüşe katılmadılar. Bkz.: Orange Book (P), 1: s. 114, 138 ve 280. Mazenderan’da birkaç encümen kuruldu. Sari şehrinde bir Hakikat Meclisi teşkil edildi (Vakıat-i İttifakiye dar Ruzegar, yayına hz.:. M. Ettehadiyeh ve S. Sa‘dvandian [Tahran, 1984], 1: s. 151); diğer encümen, 1909 başlarında şahtan kopan Sipahsâlâr eliyle Tonekabun şehrinde kuruldu.

[40] Bu noktada akla, 1908-1909’da anayasayı yürürlüğe koymak için verilen silahlı mücadeleye öncülük etmiş, gerekli kararları alan kurulun ve harekete yön veren ruhun Azerbaycan Milli Encümeni olduğu gelsin.

[41] Orange Book, (R), 1:40-41; (P), 1: s. 52-53. Rabino, “Notes sur la Perse,” RMM 28 (1914): s. 221. Bu çalışmada kendisinin 30 kadar encümeni bildiğini söylüyor ama isimlerini vermiyor; M. S. Ivanov (Iranskaia Revoliutsia [Moskova, 1957], s. 45-55) ise zaten bilinen bazı encümenlerin listesini veriyor: Mücahidan (devrimciler), Safa (toprak sahipleri), Hakikat (gençlik), Kabir (zanaatkârlar), Fatima (seyyidler), Azerbaycanlı Nusret (asiller), Sedakat ve Ruhani (ilahiyat öğrencileri), Şerafat (mollalar), Hayriye (memurlar) Hasan (pişnamazan ve imamlar). Teddeyyün (Nakşi-i Gilan, s. 34) birkaç isim daha veriyor. Fahrai, kentteki doktorlardan oluşan, hijyen işleriyle ilgilenen bir kesimin encümeni olduğunu söylüyor (Gilan, s. 141). Mamontov, (Bombaran-i Meclis-i Şura-yi Milli... Hükümet-i Tezar ve Muhammed Ali Şah, yayına hz.: H. Shahidi (Tahran, 1984), s. 338) Tahran’da 140 kadar encümen olduğunu, bunların toplamda 30.000 üyesinin bulunduğunu iddia ediyor.

[42] Encümenler ve Anayasa Devrimi’nde oynadıkları rol konusunda bkz.: C. Chaqueri, “Pişine-ha-yi Conbeş-i Encümenin” (Konsey Hareketinin Arka Planı), Kitab-i Cumeha 5 (Kış 1985).

[43] Rabino, Meşruti, s. 22.

[44] A.g.e., s. 23; Gilan, s. 139.

[45] FO, Blue Book (Tahran, 1984), 1: s. 43.

[46] İngiliz bakanın düşüncesine göre Tahran’daki Meclis gücünü artık kentler ve eyaletlerdeki encümenlerden alıyordu (A.g.e., s., 1:80, 91, 187, 301, 307, 396).

[47] Orange Book (P), 1: s. 139.

[48] A.g.e., s. 1:163, 222.

[49] A.g.e., s., 1:179.

[50] M. S. Ivanov (Iranskaia Revoliutsia, s. 146) İran köylülerinin devrimci olmadıklarını iddia eden ilk İranolog. E. Abrahamyan ve F. Kazemi bu görüşü paylaşır, ama Gilan’ı bu konuda istisna olarak görür (“The Nonrevolutionary Peasantry of Modern Iran,” Iranian Studies 11 [1978]).

[51] Üç yıl Ruslar adına Reşt’te konsolos yardımcısı olarak görev yapmış olan B. Nikitin, köylülerin, Rusların kendilerini konsolosluğa sığınmalarını sağlamak suretiyle zalim toprak ağalarına karşı korumalarını istediklerini söylüyor. Bkz.: B. Nikitin, Irani keh Men Şenahte Em (Tahran, 1950), s. 91.

[52] Esasında toprak sahipliğinin mevcut koşulları İran’ın bugüne dek yüzleştiği toprak sorununa makul bir çözüm bulunmasına mani olmuştur.

[53] Rabino, Meşruti, s. 13, 37.

[54] A.g.e., s. 31-32; Bu hususu şu çalışma da teyit eder: Blue Book, 1: s. 37, 66.

[55] Orange Book (P), 1: s. 122.

[56] Leşt-i Nişa’daki mülkleri konusunda Kerim Han ile Emin Devlet arasında para konusunda yaşanan tartışma konusunda bkz.: Kerim Han’ın Emin’e karşı kaleme aldığı broşür, Kabale- yi Tarih, yayına hz.:  I. Afshar (Tahran, 1990), s. 353-98.

[57] Blue Book, 1: s. 54; Orange Book (P), 1: s. 215, 259.

[58] Rabino, Meşruti, s. 50.

[59] A.g.e., s. 52.

[60] Blue Book, 1: s. 126; Rabino, Meşruti, s. 54.

[61] Rabino, Meşruti, s. 30.

[62] Fahrai (Gilan, s. 114) Malik-i Tüccar üyelerini şu şekilde sıralıyor: Meşhedi Cabbar, Şeref Mülk, Hacı Ağa Rızazade, Ebulkâsım Han İmam Cuma, Vekil Rüaya, Hacı Muhammed Taki Hamsi, Hacı Naki, Aslan, İsa Sigarcı, Molla Gulam Ali ve Meşhedi Ebulkâsım.

[63] Herkesin katıldığı oylama neticesinde belirlenmeyen Milli Encümen bir “seçmen kurulu”nca seçiliyordu. Kurul üyeleri şu şekildeydi: (1) Mirza Muhammed Han Rahmetabadi; (2) Şeyh Hüseyin Malik Maali (toprak sahiplerinin temsilcisi); (3) Bahir Ulum (gerici bir toprak sahibi), Hacı Ağa Mir Reşti (babası din adamı, din adamlarının temsilcisi ve anayasaya karşı); (4) Hüsam İslam, köylülere karşı; (5) Dabir Resul Lahici; ve (6) Muhammed Yezdi, tüccar vekili. Mazenderanlı vekiller de toprak sahibi sınıflara mensuplardı. Bahir Ulum, Tahran’daki faaliyetleriyle kendisini bu şehre göndermiş olan Milli Encümeni ortadan kaldırmak için uğraşıyordu. Bu noktada Tebriz Milli Encümeni’nin iki haftada bir çıkarttığı şu yayına bakılabilir: Encümen, Nisan 1907 (aktaran: M. Rafii, Encümen [Tahran, 1983], s. 234-35). Meclis vekilleri konusunda bkz.: Z. Shacii, Nameyandegan-i Meclis-i Şura-yi Milli dar Bistoyek Dore-yi Kanunguzari (Tahran, 1965).

[64] Rabino, Meşruti, s. 31-32, 35, 56. Üç isimden biri S. Celâl, biri camcı Rahim biri de Muhammed Ursiduz (kunduracı).

[65] Malekzadeh, Tarih-i Meşruti-yi İran, s. 461-62; Rabino, Meşruti, s. 15-16. Enzeli’deki Milli Encümen’in Tahran’daki Milli Encümen’e çektiği telgraf için bkz.: H. Muhit Mafi, Tarih-i İnkılab-i İran (Tahran, 1984), 1: s. 240-41.

[66] Tahran’da bulunan İngiliz bakanın 27 Mart 1908’de bildirdiğine göre geçici genel vaki eyalette güvensizliğin artması ve encümenlerin sayısının çoğalması sebebiyle istifa etti (Blue Book, 1: s. 174).

[67] Şah Aralık 1907’deki ilk darbe girişiminde başkente gönüllüleri göndermişti. (Orange Book [P], 1: s. 210).

[68] A.g.e., 1:s . 259.

[69] A.g.e., 1:s . 279.

[70] “A Recht,” RMM 16 (1908): s. 191-92.

[71] Ağustos 1908’de çıkan bir habere göre Reşt’te evinde patlayıcılar bulunan bir Ermeni tutuklandı. (A.g.e.)

[72] Irak’ın Necef kentindeki dini liderlere çekilen bir telgrafta Reşt Milli Encümeni şahın tahttan indirilmesini talep etti (Vakıat, s. 203).

[73] Ayrıntılar için bkz.: Chaqueri, La Social-Democratie en Iran and Social Democracy in the Persian Constitutional Revolution.

[74] Melikzade (Tarih-i Meşruti-yi İran, s. 1051) Settar Komitesi üyelerini şu şekilde aktarıyor: Serdar Muhyi ve üç kardeşi, Kerim Han, Ahmed Ali Han ve Hamid Sultan (toprak sahibi bir aileye mensup), Nasır İslam Nemadani (küçük toprak sahibi ve din adamı), Mirza Ali Muhammed Han Tarbiyat (görünüşe göre bir aydın), Mirza Hüseyin Kasmai (küçük bir toprak sahibi tüccar ailenin Fransa’da eğitim görmüş üyesi), S. Eşrefeddin (Nesim-i Şimal’in yayın yönetmeni), Rahim Şişehbor (Milli Encümen’in radikal üyesi), Hacı Hüseyin Ağa İskenderi (küçük bir tüccar), Ağa Gül İskenderi (çivi tüccarı). Fahrai (Gilan, s. 113) S. Eşref’in adını anmıyor ama listeye Cevad Han Nasır Mülki, Meşhedi Muhtar Erdebili ve MuhammedAli Magazi gibi kimlikleri ve politik görüşleri bilinmeyen isimleri ekliyor. Tedeyyün (Nakş-i Gilan, s. 228-29) ise Fahrai’nin listesini doğruluyor.

[75] Browne, The Persian Revolution, s. 436. Malekzadeh, Tarih-i Meşruti-yi İran; Kasravi (Tarihi-i Meşruti-yi İran), Fahrai (Gilan) ve Tedeyyün (Nakş-i Gilan) de bu bilgiyi teyit ediyor. Muhtemelen kendisi, bilgiyi Browne’dan alıyor ama kaynağı belirtmiyor.

[76] Küçük Han’ın yeğeni Mirza İsmail Han veriyor bu bilgiyi: Kıyam-i Cengel, Yad-deşt-hayi Mirza İsmail Cengeli [Hatırat], yayına hz.: ve takdim eden: E. Ra’in (Tahran, 1978), s. 56.

[77] Kaynaklar bu yakınlaşma üzerinde durmuyorlar. Hınçakçılar takip eden ay içerisinde İranlı yoldaşlarına tüfek verdiler. Bkz.: Chaqueri, La Social-Democratie en Iran, s. 237-44; ayrıca bkz.: Malekzadeh, Tarih-i Meşruti-yi İran, s. 1041; ve Hist. Doc., Cilt. 6. Toplamda Gilan operasyona yedi grup katıldı: (1) Velikov liderliğinde hareket eden Gürcü sosyal demokratlar 23 kişi; (2) Andreasyan liderliğinde hareket eden Hınçakçılar 21 kişi; (3) Gulam Hüseyin Han liderliğinde hareket eden İranlı sosyal demokratlar 50 kişi; (4) Yefrem Han liderliğinde hareket eden Ermeni Taşnaklar 17 kişi; (5) muhtemelen başında Reştli liderlerin bulunduğu Reşt’te faal olan Settar Komitesi 45 kişi; (6) Bakû grubu 46 kişi olarak katıldı; (7) operasyona katılan Kafkas Türklerinin sayısı verilmemiş (Chaqueri, La Social-Democratie en Iran, s. 239).

[78] Bu kişi, Potemkin savaş gemisindeki isyana katılmış olan bahriyeli Vladimir. İngilizlerin 8 Aralık 1908 tarihli raporuna göre Sebze Meydan’da kazara patlayan bomba sonucu Vladimir öldü. Muhtemelen bombayı bir Ermeniye ait dükkânda tezgâh altında bizzat hazırlıyordu. İngilizlerin başka Kafkaslıları da benzer koşullarda öldürdüğü veya üzerinde bomba bulunduğu ya da bomba patlattığı için tutukladığı biliniyor. (FO 248/970).

[79] Gilan, s. 114.

[80] Taddayyon, Nakş-i Gilan, s. 231; Malekzadeh, Tarih-i Meşruti-yi İran, s. 1051.

[81] Orjonikidze İran’da en a iki kez bulundu. Muhammed Ali Şah’ın devrilmesi sonrası reşt’teki politik kulüplerde faal olan devrimcileri eğitti. Komünist Manifesto’yu ilk o Farsçaya tercüme etti (Chaqueri, Social Democracy in the Persian Constitutional Revolution; S. Javid, Nehzat-i Meşrutiyyet-i İran ve Nakş-i Azadi-kahan-i Cihan [Tahran, 1969], s. 72-74).

[82] Blue Book, 2:108; Orange Book (P), 2:94; Kasravi, Tarih-i Meşruti- yi İran, s. 9.; Gilan, s. 117-19; Taddayyon, Nakş-i Gilan, s. 240-41. Bu önemli olayı en canlı şekilde şu çalışma anlatıyor: A. H. Nava’i, “İnkılab-i Gilan Çegune Ağaz Şod?,” Mecelle-yi Yadigar 3 (1947): s.  41-55.

[83] Orange Book (P), 2:103.

[84] A.g.e., 2: s. 107-08, 121, 132.

[85] Milli Encümen de faaliyetlerine başladı ama artık ana karar alıcı kurul değildi. Mutedil bir çizgi tutturan encümen “devrimci” toprak sahipleriyle kurulan yeni ittifakla uyumlu hareket etti.

[86] Orange Book (P), 2: s. 105.

[87] Günlüklerinde Sipahsâlâr, Reşt ve Tebriz’de insanların Tahran yürüyüşünde kendilerine öncülük etmesini istediğini söyüyor. (A. S. Khatatbari, Zendegani-yi Sipahsâlâr-i Azam [Tahran, 1949], s. 24).

[88] Ek Bölüm’e bakınız. İntihar ettiği vakit Tahran basını Sipahsâlâr’ı “İran’ın bir numaralı toprak sahibi” olarak andı (A.g.e., s. 101).

[89] Fakhra’i (Gilan, s. 122) Sipahsâlâr’ın eyalet valisi olması devrimcilerin başına geçmesi talebinin komitece yapılmış “zekice” hamle olduğu iddiasında!

[90] 21 Nisan 1909. G. Il’inskii, “Iranskii Azerbaijan v Revoliutsii 1905-1911,” Revoliutsionniy Vostok 4 (1936): s. 109. 1911’de başbakan ve savaş bakanı iken iktidara gelmesinde katkısı bulunan insanları günlüklerinde yerden yere vurur. Birkaç makaleyle destek verdiği Demokratlara ait programı eleştirir, onları çocukken “eşcinsellikle meşgul” olmuş, şimdilerde ise “şarlatandan ve dolandırıcıdan” başka bir şey olmayan bir avuç şehzade olarak niteler” (Khatatbari, Zendegani-yi Sipahsâlâr-i Azam, s. 45).

[91] Blue Book, 2: s. 459-61.

[92] Ermeni lider Yefrem Han Kazvin’deki Rus konsolosunu neden ziyaret ettiğine dair bir açıklama sunamaması üzerine üç devrimci Tahran’a yönelik saldırıya katılmayıp Reşt’e döner. Bu üç devrimci, Bulgar “devrimci gazeteci” Panov, Gürcü Velikov ve Serdar Muhyi ile birlikte Mücahidler hareketi içinde yer almış olan Mirza Küçük Handır (Gilan, s. 151-52).

[93] Browne, The Persian Revolution, s. 294.

[94] A.g.e., s. 294-321.

[95] Bu dönemde cumhuriyet davası ile ilgili bir tartışma için bkz.: C. Chaqueri, “Republicans and Federalists, Lone Voices in the Intellectual History of Iran,” makale Aralık 1987’de Amerika Tarih Derneği’nın yıllık toplantısı için kaleme alınmıştı.

[96] Encümenlerin rolü konusunda bkz.: Ann K. S. Lambton, “Secret Societies in the Persian Revolution,” St. Antony's Papers 4 (1958) ve “Persian Political Societies,” in A.g.e. içinde, 16 (1963); C. Chaqueri, “Pişine-ha-yi Conbeş-i Encümenin,” Kitab-i Cumeha 5 (1985).

[97] İkinci Meclis’teki Gilan vekilleri Ebulkâsım Han Muaz Sultan Pimia (liberal görüşlere sahip önemli bir toprak sahibi), S. Yahya Nemadani (din adamı ve Settar Komitessi üyesi), Muhammed Yezdi (tüccar, ilk mecliste vekil ve Şubat 1909 sonrası kurulan Milli Encümen’in üyesi), Dr. İsmail Marzban, Muhattap Sultani (Enzelili küçük bir toprak sahibi) ve Mirza Muhammed Ali Han Vezirzade. Nemadani hariç “devrimciler” arasında bulunan herhangi bir kişiye vekillik ya da bakanlık koltuğu verilmedi. Sipahsâlâr başbakan oldu, Yefrem Han Tahran emniyet müdürü olarak atandı. Mazenderanlılar şahın yıkıldığı ve anayasanın yeniden yürürlüğe girdiği süreçte pek bir rol oynamadılar. Yeni vekilleri tümüyle mülk sahibi ve din adamıydı. İkinci Meclis vekillerinin listesi için bkz.: Shaji‘i, Nemayandegan-i Meclis.

[98] Bkz.: Hist. Doc., Cilt. 13; ve İçtimaiyun-İtidaliyun, Destur-i Meşru-i Maslaki ya Meramname-yi Hizb (Tahran, n.d.).

[99] Bkz.: Chaqueri, La Social-Democratie en Iran, Hist. Doc., Cilt. 3, 6,13,19, ve “The Role and Impact of Armenian Intellectuals in Iranian Politics, 1905-1932.”

[100] Program ve manifestoları için bkz.: Hist. Doc., Cilt. 13,19.

[101] FO Persia (Historical Section of the Foreign Office, Sayı. 80, Londra, 1919) , s. 38.

[102] Bir İngiliz liberal, Grey’i yaşanan “rezalet”ten sorumlu tutuyor. Dediğine göre 1908 darbesi “şahın Çar ziyaretinin ve Grey’in 1907’de Rusya ile yaptığı anlaşmanın semeresi”. Bu kişi 26 Aralık 1911 günü şunları söylüyor: “Ruslar Tebriz’de katliam yaptı. Kadın erkek çoluk çocuk 500 kişiyi öldürdü, kadınlara tecavüz edildi, akla gelebilecek her türden zulme imza atıldı. Grey aslında aldığı talimatlara göre hareket etmedi. Ama basın ona hiç tepki göstermedi, kendisini eleştireceğimiz bir toplantı bile yapılmadı.” W. S. Blunt, My Diaries, Being a Personal Narrative of Events, pt. 2, 1900-1914 (Londra, 1920) , s. 213, 388-89.

[103] A.g.e., s. 389.

[104] M. W. Shuster’ın değerlendirmesine bakılabilir: The Strangling of Persia, N.Y., 1912; daha kapsamlı teorik analizi için bkz.: R. A. McDaniel, The Shuster Mission and the Persian Constitutional Revolution (Minneapolis, 1974).

[105] FO Persia, s. 44.

[106]. Shuster, The Strangling of Persia, s. 220-29.

[107] A.g.e., s. 229. Rusların Gilan’da yaptığı zulümler konusunda İranlıların kaleme aldığı değerlendirmeler şu çalışmada mevcut: Gilan, Bölüm. 14; ve Malekzadeh, Tarih-i Meşruti-yi İran, Cilt. 7, Bölüm. 10. İran’ın bağımsızlığı konusunda İngilizlerle Ruslar arasında varılan mutabakatın detaylı ve belgelere dayalı sunumu için bkz.: B. de Siebert, Entente Diplomacy and the World (New York, 1921).

[108] Bu isimler Hüseyin Kasmai, Mirza Küçük Han, Rahim Şişehbor, Serdar Muhyi, iki kardeşi (Gilan, s. 252-53).

[109] Anayasa karşıtı Müçtehid Humami’nin encümenlere yönelik sert muhalefeti, encümenlerin o dönem halktan gördüğü desteğin ve sahip olduğu etkinin delili.

[110] Browne şunları söylüyor: “Genel varsayıma göre, Sipahsâlâr gerçekte Reşt devriminde tali bir rol oynadı ama devrimde büyük bir şevkle çalıştı. Kendisinden cesur ve diri güçlerce bir koçbaşı olarak kullanıldı. [...] Ama şimdilerde (Temmuz 1910) kendisi, davasına kani ve sebatkâr bir milliyetçi değil, bir oportünist olarak görülüyor. Hemşehrileri kendisine bir Serdar Esad kadar güvenmiyorlar.” (The Persian Revolution, s. 437).

[111] Rusların ültimatomunu iki bakan kabul etti: Kavam ve kardeşi Vusuk. Vusuk Shuster’ın görevden alınmasını istedi, çünkü Shuster, Azerbaycan Gelirler İdaresi’nden alınan kamu fonlarını zimmetine geçiren babası ile ilgili bir soruşturma yürütüyordu (Shuster, The Strangling of Persia, s. 210).

[112] A.g.e., s. 300-01.

[113] AA, Akten Persien, Sayı. 21, “Die Persische Frage,” IX, Report A164 (3 Kasım 1911), akt.: McDaniel, The Shuster Mission, s. 190, n. 1.

[114] Rabino, “Notes sur la Perse,” s. 226; Anjoman (Tebriz), s. 229.

[115] Shuster, The Strangling of Persia, pp. 203-04. Benzer görüşler için bkz.: E. G. Browne, Origine et Developpement du Mouvement Constitutionnel ou Nationaliste Person, Conference Faite a la British Academy le 6.2.1918 (Paris, 1919); Independent Labour Party, Persia and Finland and our Russian Alliance (Londra, 1915).

[116] Rabino, “Notes sur la Perse,” s. 219-20.

[117] Tarihi aktarım için bkz.: Chaqueri, Social Democracy in the Persian Constitutional Revolution.