Mahmud Emin Âlim

Mahmud Emin Âlim (1922–2009) Mısırlı bir kültür eleştirmeni ve önde gelen Marksist teorisyendi. Kendi döneminde Mısır'ın önemli halk aydınlarından biriydi. Âlim, aynı zamanda Ahbarü’l-Yevm gazetesinin yönetimine girdi. Ayrıca Ruz’ül-Yusuf, Risalet’ül-Cedide, Mecellet’ül-Müsavvir ve Kadayatü’l-Fikriyye gibi dergi ve gazetelerin yayın yönetmenliğini yaptı.

Kahire’nin Darbü’l-Ahmar mahallesinde doğdu. İlk eğitimine Haratü’l-Sukkari girişindeki Şeyh Saadani’nin kuttabında (geleneksel İslami okulda) başladı, ardından Karya mahallesindeki Rıdvaniyye İlkokulu’nda, daha sonra Cemaliye mahallesindeki Nahhasin İlkokulu’nda, ardından Seyyide Zeyneb mahallesindeki İsmailiyye Özel Ortaokulu’nda, son olarak, Kale mahallesinin yakınındaki Hilmiyye Ortaokulu’nda eğitim gördü.

Liseyi bitirdikten sonra, Kral Fuad Üniversitesi (şimdiki Kahire Üniversitesi) Sanat Fakültesi Felsefe Bölümü’ne kaydoldu. Lisans diplomasını alan Âlim, “Modern Fizikte Nesnel Tesadüfün Felsefesi ve Felsefi Önemi” başlıklı teziyle felsefe alanında yüksek lisans derecesini aldıktan sonra bölümde yardımcı öğretim görevlisi olarak atandı. Bu teziyle Şeyh Mustafa Abdürrâzık Ödülü’nü kazandı. “Beşeri Bilimlerde Gereklilik” üzerine doktora araştırmasına kaydoldu. Yüksek lisans ve doktora diplomalarını aldıktan sonra aynı okulda çalışmaya başladı. Bir yandan da Ruz’ül-Yusuf dergisinde de çalıştı. Ancak 1954 yılında siyasi nedenlerle bölümden uzaklaştırıldı.

Gençken Mısır Komünist Partisi’ne katılan Âlim, kendi döneminde, özellikle Mısır komünist örgütleri içinde, ayrıca politik, teorik ve edebi hayat dâhilinde önemli bir rol oynadı.

1954 yılında, solcu ve komünist arkadaşlarından bazılarıyla birlikte işinden uzaklaştırıldı. Cemal Abdünnasır ve Enver Sedat dönemlerinde defalarca tutuklandı. Sedat'ın yönetimi sırasında Paris’e gitti,ve Paris 8 Üniversitesi’nde çağdaş Arap düşüncesi üzerine öğretim görevlisi olarak çalıştı.

Kariyer

Kırklı yıllarda Âlim ünlü bir Mısırlı komünist lider olarak kamuoyunda öne çıktı. Ancak politik faaliyetleri sebebiyle defalarca tutuklandı ve mahkûm edildi. Âlim, doktora tezini savunmasına mani olan politik görüşleri üzerinden, 1954 yılında Kral Fuad Üniversitesi’nden atıldı. Daha sonra dönemin cumhurbaşkanı Cemal Abdünnasır’ın kurduğu Sosyalist Birlik’e Mısır Komünist Partisi’ni feshedip katılmadığı için 1959-1963 yılları arasında hapis yattı. İsmail Sabri Abdullah ve Fuad Mursi ile birlikte Arap dünyasında görülen ekonomik ve politik güçlüklerle mücadele etmek adına, komünistler ve milliyetçiler arasında ittifak kurup Arap milliyetçiliğine destek sunmaya çalıştı.

Abdülazim Enis ile birlikte kaleme aldığı, 1955 tarihli Fi Sakafat’ül-Misriyye (“Mısır Kültürü Üzerine”) adlı kitabında çağdaş Mısır kültürüne ait eserlerini Marksist eleştiriye tabi tuttu.

Âlim, daha sonra Ulusal Tiyatro Komitesi başkanlığına atandı. Ayrıca Ahbarü’l-Yevm Basın Şirketi’nin yöneticisi oldu.

Âlim, Enver Sedat’ın cumhurbaşkanı olduğu dönemde Mısır’ın benimsediği İnfitah (ekonomik liberalleşme) politikasına da İsrail ile barış politikasına da şiddetle karşı çıktı. Neticede Âlim, bir kez daha hapse atıldı.

Serbest bırakılmasının ardından Oxford’a taşınan Âlim, Oxford Üniversitesi St. Anthony Koleji’nde ders vermeye başladı. Daha sonra arkadaşı Jacques Berque’nin Paris’te çağdaş Arap düşüncesi üzerine bir kürsü kurma davetini kabul etti. Paris 8 Üniversitesi’nde (1974-1985) ve École Normale’de öğretim görevlisi olarak çalıştı. Paris’te ayrıca solcular arasında cereyan eden tartışmaları aktaran Arap Solu gazetesini çıkardı.

Âlim, Enver Sedat’ın 1984’te öldürülmesi üzerine Mısır’a döndü.

Miras

Mısır’da Marksist düşüncenin gelişimine katkıda bulunan Âlim’in eserleri ve hayatı, Mısır Marksizmi ve bağımsızlık sonrası Mısır tarihi üzerine çalışan akademisyenler için bugün de ilgi çekici olmaya devam etmektedir. Çığır açan eseri Mısır Kültürü Üzerine, yirminci yüzyılın sonlarında Arap edebiyat eleştirisinin temel taşı olarak adlandırılmıştır. Taha Hüseyin ile teorik tartışmalar yürüten Âlim, Necib Mahfuz gibi Arap edebiyatının devleriyle de mücadele etmiştir.

Tarihçi Albert Hurani, Âlim’in Mısır Kültürü Üzerine adlı eserindeki teorik duruşunu şu şekilde özetlemektedir:

“Kültür, bir toplumun tüm doğasını ve durumunu yansıtmalıdır; edebiyat, bireyin toplumsal deneyimiyle olan ilişkisini göstermeye çalışmalıdır. Bu deneyimden kaçan bir edebiyat, boştur. Dolayısıyla, burjuva milliyetçiliğini yansıtan yazılar artık anlamsızdır. Yeni yazılar, Mısır yaşamının temel gerçeği olan ‘emperyalizm denilen ahtapot’la mücadeleyi yeterince dile döküp dökmediğine, işçi sınıfının yaşamını yansıtıp yansıtmadığına göre değerlendirilmelidir. Bu açıdan bakıldığında, ifade biçimleri sorunu önem kazanmaktadır. Âlim ve Enis’in öne sürdüğü gibi, ifade ile içerik arasındaki boşluk, gerçeklikten kaçışın bir işaretidir.”

Âlim’in en önemli eserleri şunlardır:

Kültürel Mirasa Eleştirel Bakış Açıları: Dar Qadaya Fikriya  1997.

Yaratıcılık ve Anlam: Teorik ve Uygulamalı Yaklaşımlar  Dar AlMustaqbal AlArabi  1997.

İnsanın Şarkısı: Bir Şiir Koleksiyonu  Dar AlTahrir 1970.

“Şimdiyi Eleştirmekten Geleceği Yaratmaya" Adlı Kitap, Yeni Bir Arap Rönesansı'nın İnşasına Katkı, Al-Mustaqbal Al-Arabi 2001.

Ayrıca Mısır’da, Arap ülkelerinde ve Batı’da çıkan birçok dergide makalesi yayınlanmış, birçok konferansa katılmıştır.

Yayınlanmış eserleri şunlardır:

İnsan: Bir Duruş

Düşünce Savaşları

Herbert Marcuse: Açmazın Felsefesi

Arap Fikriyatında Bilinç ve Yanlış Bilinç

Necib Mahfuz’un Dünyası Üzerine Düşünceler

Çağdaş Arap Tiyatrosunda Yüz ve Maske

Yaratıcılık ve Anlam

Reddiye ve Yenilgi Üçlemesi: Sunullah İbrahim’in Edebiyatı Üzerine Bir Çalışma