Fransız
sömürgeciliğinin ilk gününden itibaren Cezayir, birçok isyana tanık oldu. Şeyh Mikarani
önderliğindeki isyan en önemli isyanlardan biriydi. Bu isyan, onun öldürülmesi
öncesinde ülkenin dörtte üçüne yayıldı.
Özgürlük, en bulaşıcı arzulardan biridir. Bir halkın ayaklanması, her daim başka yerlerde isyan ateşini tutuşturur.
Komün, Cezayir’de Fransız sömürgeciliğini
durdurabilecek bir ayaklanmayla aynı döneme denk gelmiştir. Mart 1871’de, Sedan
yenilgisinin yol açtığı istikrarsızlık ve Paris’i saran isyancı hava nedeniyle,
Akdeniz’in diğer yakasında, Kabiliye bölgesinde, kabile konfederasyonları,
işgalciye karşı gerçek bir savaş başlattı.
1830’da
başlayan fetih sürecinden bu yana büyüklük ve (trajik) sonuç açısından en
önemli ayaklanma olan bu isyan, gerçek adı Muhand Ait Mikarani olan, gizemli ve
korkulan bir şef olarak Şeyh Mikarani tarafından yönetildi.
“Büyük
Kılıç Ustası”
1815’te
doğan ve [orta-kuzey] Medjana’nın geleneksel bir şefinin oğlu olan Mikarani, öncesinde
Fransız işgalcilere karşı değildi. Ailesi, 1830’da bile Emir Abdülkadir’in bayrağı
altında toplanmayı reddetti. Sömürgeci tarih yazımı, Mikarani’yi “şövalyelik
cesareti”ne sahip, “kabilesinin topraklarına komşu tüm toprakların efendisi”
olarak kabul edilen bir “büyük kılıç ustası” şeklinde resmeder. Öyle ki Fransa,
başlangıçta destek vermese de tarafsız kalmasını istedi. Ancak fatihlerin
barbarlığı, sömürge düzeninin keyfiliği ve adaletsizliği, bu sözsüz
saldırmazlık anlaşmasını kırılma noktasına kadar zorladı.
1857’de,
üst üste gerçekleştirilen on dört askeri seferin ardından, alışılmadık bir
vahşetle yıkıma uğrayarak boyun eğdirilmiş olsa da, Kabiliye, aslında hiçbir
zaman sömürgeci egemenliğine tam anlamıyla teslim olmadı.
İsyan
Yoksulluğun Eseri
Daha
önce de aşağılanmaya, toprakların gasp edilmesine, nüfusun yerinden edilmesine,
sosyal yapının yıkılmasına, her şeyden önemlisi, özellikle 1857’deki büyük
kıtlık olmak üzere, halkın yoksulluğa düşmesine ve bu durumun isyanları
körüklemesine tepki olarak sayısız isyan çıkmıştı. Ancak Just-Jean Étienne Roy,
1880 tarihli Histoire de l'Algérie [“Cezayir Tarihi”] adlı eserinde, “Aslında
isyan ateşi sönmüştü, onu Prusya’ya karşı yürütülen savaşla birlikte yerliler
arasında bağımsızlık fikrinin yeniden canlandığı süreç körükledi” diyordu.
“Dahası, o dönemde ülke, Afrika’da
bulunması gereken, saygı kazanmak için gerekli olan orduya sahip değildi. Dolayısıyla,
her daim sadece sabırla egemenliğimizi desteklemiş, fırsatını bulunca güç
biriktirip ayağa kalkacak olan, boyun eğmeyi bilmeyen halklar bu durumdan
istifade ettiler.”
On
Bin Kişilik Bir Ordu
Önceki
yıl boyunca köy topluluklarında bir isyan çığlığı yükselmişti. Sömürge
yetkililerinin resmi yasağına rağmen, köy meclisleri seçimi yapılmıştı. 12
Haziran 1869’da Mareşal MacMahon, Paris’e şu uyarı notunu gönderdi: “Kabiller,
bizi ülkelerinden kovma olasılığını görmedikleri sürece sakin kalacaklar!”
15
Mart 1871’de 10.000 kişilik bir ordunun başına geçen Mikarani, isyanın
sinyalini verdi. İsyan, ilk olarak 8 Nisan’da Rahmaniyye konfederasyonunun
ruhani lideri yaşlı Şeyh Ahiddad’ın ayaklanma çağrısıyla muazzam gücünü
gösterdi. Bu çağrıya 250 kabile cevap vererek, on binlerce savaşçıyı bir araya
getirdi.
İsyan,
ülkenin doğusuna ve güneyine, kıyı boyunca hızla yayılarak Konstantin halkına
ulaştı. Batıda ise isyancılar, Cezayir’in kapılarına kadar yaklaştılar, ancak
Paris Komünü’nün ezilmesi, Cezayirli isyancıların yenilgisi için gerekli zemini
teşkil etti. Paris halkının katledilmesiyle askeri otorite, güçlü bir Afrika
ordusunu yeniden kurmak için harekete geçti: Amiral Gueydon, 100.000 asker ve
1857’de Kabiliye’nin boyun eğdirilmesinde kullanılan ordudan bile üstün bir
askeri gücü seferber etti.
Öldürüldüler,
Sınır Dışı Edildiler, Zorla Askere Alındılar
5
Mayıs’ta Mikarani öldürüldü, onun ölümüyle isyanın direnci kırıldı. Ancak
isyan, sonraki dokuz ay boyunca devam etti, ta ki acımasızca bastırılana dek.
Tüm nüfus hedef alındı. On binlerce isyancı öldürüldü. Köylerin tamamı yıkıldı, aileler yok edildi veya sağa sola dağıldı. İsyan bastırıldıktan
sonra 450.000 hektar araziye el konuldu, bu araziler, Alsace-Lorraine’den gelen
yeni yerleşimclere dağıtıldı. 1873’te
200’den fazla isyancı lider
Konstantin mahkemesinde yargılandı. Komünarlarla
buluşacakları Cayenne
veya Yeni Kaledonya ceza kolonilerine sürgüne mahkûm edildi. Louise Michel
anılarında şöyle yazıyordu:
“Onları büyük, beyaz Mağrip
pelerinleri içinde gelirken gördük. Baskıya karşı ayaklandıkları için sürgüne
gönderilen Araplardı bunlar. Bu Doğulular [...] saf ve iyi insanlardı, büyük
bir adalet duygusuna sahiplerdi. Onlara karşı nasıl davrandığımızı
anlamıyorlardı.”[2]
İsyan
hareketine katılan bazı erkekler zorla Madagaskar seferine alındılar. “İsyancı
kabilelerin kolektif sorumluluğu” adı altında, Kabiliye için 36 milyon altın
franklık bir savaş tazminatı belirlendi. Yaralı ve ezilmiş köy toplulukları
korkunç bir trajedi yaşamıştı ve bu trajedinin anısı, edebiyat ve sözlü şiir
yoluyla nesilden nesle aktarıldı.
Rosa Moussaoui
31 Mart 2021
Kaynak
Dipnotlar:
[1]
Tafna’da, “Antlaşmanın hükümleri, Fransızların Emir’in topraklarını egemen
olarak yorumladığını ve Cezayir devletinin kurulması fikrinin altını çizdiğini
ortaya koydu. Ayrıca, Abdülkadir’in silah satın alabileceğini de öngördü. Hızlı
müzakere ve Emir ile Fransızların çelişen hırsları göz önüne alındığında,
antlaşma, sadece iki yıl yürürlükte kaldı” Naylor, Historical Dictionary of
Algeria, 1994.
[2] “Aussi ne comprenaient-ils rien à la façon dont on avait agi avec eux”: Kanaatimizce bu ifadesinde Michel, Paris Komünü’nün Cezayir’deki ayaklanmayla ilişkisinden ya da Fransız devletinin kabile liderleri olarak onlara yönelik muamelesinden değil, sürgündeki insanların arasındaki ilişkilerden bahsediyor.
0 Yorum:
Yorum Gönder