20 Kasım 2026

, ,

Gassân Kenefâni'nin Gözüyle İzzeddin Kassam



1936-1939 ayaklanmasına dair her türlü tartışmada, Şeyh İzzeddin Kassam’a özel bir yer ayrılmalıdır. Hakkında yazılan onca şeye rağmen, bu özgün kişiliğin hâlâ tam anlamıyla bilinmediğini, muhtemelen öyle kalacağını söylemek abartı olmaz. Onun hakkında yazılanların çoğu, konuyu yalnızca dışsal bir perspektiften ele almıştır. Kişiliğinin incelenmesindeki bu yüzeysellik nedeniyle, bazı Yahudi tarihçiler, onu “bağnaz bir derviş” olarak nitelemekten çekinmemiş, pek çok Batılı tarihçi ise onu bütünüyle görmezden gelmiştir. Aslında, Kassamcı hareketin öneminin küçümsenmesinin temelinde, din ile milliyetçi eğilimler arasındaki diyalektik bağın kavranamamış olması yatmaktadır.

Bununla birlikte, Kassam hakkında nasıl bir görüşe sahip olunursa olunsun, onun hareketinin (12-19 Kasım 1935) milliyetçi mücadelede bir dönüm noktası oluşturduğu, giderek şiddetlenen mücadele karşısında bölünmüş ve parçalanmış bir hâl alan geleneksel liderliğe kıyasla, daha ileri bir mücadele biçiminin benimsenmesinde önemli bir rol oynadığına hiç şüphe yoktur.

Kassam’ın kişiliği, basitleştirmek adına, “Filistin sorunu” olarak adlandırılan, birbirine bağlı pek çok faktörün bir araya geldiği sembolik bir buluşma noktası teşkil ediyordu. Onun “Suriyeli” olması (Lazkiye yakınlarındaki Cebele’de doğmuştu), mücadeledeki Arap milliyetçisi unsuru temsil ediyordu. Ezher mezunu olması, yüzyılın başında Ezher’in simgelediği dinsel-milliyetçi boyutu yansıtıyordu. Milliyetçi mücadele geçmişi (1919-1920 yıllarında Cebel-i Huran’da Fransızlara karşı yürütülen Suriye ayaklanmasına katılmış ve idama mahkûm edilmişti) ise Arap mücadelesinin birliğini gözler önüne seriyordu.

Kassam, 1921 yılında Mısırlı Şeyh Muhammed Hanefi ve Şeyh Ali Hac Abid ile birlikte Hayfa’ya geldi ve vakit kaybetmeden gizli gruplar oluşturmaya başladı. Kassam’ın faaliyetlerinde dikkat çeken en önemli hususlar, onun gelişmiş örgütsel zekâsı ve çelik gibi sağlam sabrıydı. 1929’da, silahlı mücadeleye geçtiğini açıklaması yönündeki aceleci baskıları reddetti. Bu tutumu örgüt içinde bir bölünmeye yol açsa da, yapının bir arada kalmasını ve gizliliğini korumasını sağladı.

Önde gelen bir “Kassamcı”ya göre[1], Kassam ayaklanmasını üç aşamalı bir plana oturtmuştu: psikolojik hazırlık ve devrimci ruhun yayılması; gizli grupların kurulması; bağış toplama, silah satın alma, eğitim, güvenlik, istihbarat, propaganda, bilgilendirme ve politik temaslar gibi alanlarda komitelerin oluşturulması ve nihayetinde silahlı ayaklanmanın başlatılması.

Kassam’ı tanıyanların çoğu, 12 Kasım 1935 gecesi 25 adamıyla birlikte Ya’bad tepelerine gittiğinde amacının silahlı bir ayaklanma başlatmak değil, ayaklanma çağrısını yaymak olduğunu belirtir. Ancak tesadüfen gerçekleşen bir karşılaşma, onun orada bulunduğunun açığa çıkmasına yol açmış, Kassam ve adamlarının gösterdiği kahramanca direnişe rağmen, İngiliz kuvvetleri, onları kolaylıkla etkisiz hale getirmiştir. Görünüşe göre Şeyh Kassam, yoldaşlarıyla birlikte ayaklanmayı daha fazla genişletemeyeceğini anladığında, o meşhur sloganını benimsemiştir: “Şehit olarak ölün.” Bu sloganı, tabiri caizse, “Guevara tarzı” bir yaklaşımla anlamak mümkündür. Ancak daha genel, milliyetçi bir perspektiften bakıldığında, Kassam’ın tutumuna dair elimizdeki kısıtlı kanıtlar, onun ileri bir devrimci odağın başlatıcısı olarak üstlendiği rolün öneminin gayet farkında olduğunu göstermektedir.

Bu slogan, kısa sürede meyvelerini verdi. Kitleler, şehitlerinin naaşının ardından 10 kilometre boyunca yürüyerek Yacur köyüne kadar gittiler. Ancak yaşanan en önemli gelişme, Şeyh Kassam’ın ortaya koyduğu itiraz, gerçekleştirdiği başkaldırı karşısında geleneksel liderlerin gerçek yüzlerinin açığa çıkmasıydı. Bu liderler de, tıpkı İngiliz Mandası yönetimi gibi, söz konusu itirazın ve başkaldırının gayet iyi farkındaydılar.

Bir Kassam taraftarının aktardığına göre, Kassam dağlara çekilmeden birkaç ay önce, Şeyh Musa Azravi aracılığıyla Hacı Emin Hüseynî’ye haber göndererek, ülke genelinde bir ayaklanma ilanı için koordinasyon sağlamasını istemişti. Ancak Hüseynî, koşulların henüz olgunlaşmadığı gerekçesiyle, bu teklifi reddetti.[2] Kassam öldürüldüğünde, cenazesine yalnızca yoksul kesimden insanlar katıldı.

Liderler, kayıtsız bir tutum takındılar, fakat kısa süre sonra bunun bir hata olduğunu anladılar, zira Kassam’ın öldürülmesi, görmezden gelemeyecekleri denli büyük bir öneme sahipti. Bunun kanıtı, Kassam’ın öldürülmesinden sadece altı gün sonra beş Filistinli politik partinin temsilcilerinin İngiliz Yüksek Komiseri’ni ziyaret edip ona son derece cüretkâr bir muhtıra sunmuş olmalarıdır. Söz konusu muhtırada şu ifadeler yer alıyordu:

“Eğer bu muhtıraya genel olarak tatmin edici sayılabilecek bir cevap alamazsak, takipçilerimiz üzerindeki tüm nüfuzumuzu kaybederiz; aşırılık yanlısı ve sorumsuz görüşler hâkim olur ve durum daha da kötüleşir.”[3]

Açıkçası, Kassam olgusunu kullanarak bir geri adım atma imkânı yaratmak istiyorlardı. Ne var ki Kassam, seçtiği mücadele biçimiyle onların geri çekilmesini imkânsız kılmıştı. Filistinli liderlerin, Şeyh Kassam’ın öldürülmesinin hemen ardından sergiledikleri tutum ile ölümünden kırk gün sonra düzenlenen anma törenindeki tutumları arasındaki farkı açıklayan temel neden de budur. Bu kırk gün zarfında, Kassam tarafından harekete geçirilen o büyük dalgaya binmeye çalışmadıkları takdirde, bizzat bu dalga tarafından yutulacaklarını fark ettiler. Böylece, cenazesinde sergiledikleri kayıtsızlığı bir kenara bırakarak, kırkıncı gün anma törenindeki mitinglere ve yapılan konuşmalara katıldılar.

Hacı Emin Hüseynî’nin, ilerleyen dönemlerde bu boşluğun farkında olmaya devam edeceği açıktı. Hatta 20 yıldan uzun bir süre sonra bile, Arap Yüksek Komitesi’nin yayın organı olan Filistin dergisi, Kassamcı hareketin, Müftü liderliğindeki hareketin bir parçasından başka bir şey olmadığı, Müftü ile Kassam’ın “kişisel dostlar” oldukları izlenimini yaratmaya çalıştı.[4] İngilizlere gelince; onlar, 1935 olaylarına ilişkin Cenevre’ye sundukları raporda Kassam hikâyesini şöyle aktarıyorlardı:

“Politik ve dini etkenlerin teşvikiyle bir terör çetesinin kurulduğuna dair yaygın söylentiler vardı. 7 Kasım 1935’te, bir polis çavuşu ve bir polis memuru, Nasıra Bölgesi’ndeki tepelerde bir hırsızlık olayını araştırırken, kimliği belirsiz iki kişi onlara ateş açtı ve çavuş hayatını kaybetti. […] Bu olay kısa süre sonra, Suriye’den gelen politik bir mülteci olan ve dini bir lider olarak önemli bir saygınlığa sahip İzzeddin Kassam liderliğindeki bir çetenin bölgede faaliyet yürüttüğünün ortaya çıkmasını sağladı. Kendisi, birkaç yıl öncesinden beri ciddi şüphelerin odağındaydı ve terör eylemlerinde parmağı olduğu söyleniyordu.

Şeyh Kassam’ın Hayfa’daki cenaze törenine çok büyük bir kitle katıldı. Nüfuzlu Müslümanların düzeni sağlama çabalarına rağmen, gösteriler yapıldı ve taşlar atıldı. Kassam’ın ölümü, ülkedeki politik çevrelerde ve diğer kesimlerde güçlü duyguların açığa çıkmasına yol açtı. Arapça gazeteler ise onun hakkında kaleme aldıkları yazılarda kendisini ‘şehit’ olarak nitelendirme konusunda hemfikirdi.”[5]

Gassân Kenefâni
1972

Dipnotlar:
1. Yasin, Subhi. A.g.e., s. 22-23.

2. A.g.e., s. 22.

3. Kayyali, a.g.e., s. 296.

4. Palestine. Sayı. 94. 1 Ocak 1969. Arap Yüksek Komitesi. Beyrut.

5. A.g.e., Sayı. 94. s. 19.

,

Faiz Ahmed Faiz Beyrut’ta


“Peki, Beyrut’ta siyaseten aktif miydiniz?” diye sormuştu bir röportajcı, Pakistan’ın geçen yüzyılın tartışmasız en büyük şairi Faiz Ahmed Faiz’e. “Evet, kesinlikle öyleydim! Eğer o yerin ve insanların çektiği acıların bir parçasıysanız, siyaseten aktif olmak zorundaydınız.” diye cevap vermişti.

Bugün, Beyrut’ta Hint alt kıtasının etkisinin en belirgin işaretleri, sokaklarda büyük yeşil kamyonlara plastik çöp bidonlarını boşaltan yeşil üniformalı Güney Asyalı erkeklerdir. Şehrin popüler yoga kültüründe Hindistan’a ait görüntüler bolca bulunurken, Pakistan’a ait görüntüler daha az rastlanır. Arapçada "Sri Lankalı” kelimesi, dişil sıfat biçiminde, yaygın olarak “hizmetçi” ile eş anlamlıdır. Çeşitlilik, genellikle birkaç esmer yüzün bulunduğu Beyrut Amerikan Üniversitesi veya çağdaş sanat ortamı gibi elit liberal bölgelerde biraz daha iyi durumdadır. Elbette, bazı olumlu durumlara da rast gelirsiniz. Bağımsız bir film festivali, kısa süre önce Hintli yönetmen Anurag Kaşyap’ın suç filmi Gangs of Wasseypur’u [“Vaseypur Çeteleri”] gösterdi.

Bir Filistinli mülteci kampında Bangladeşlilere hizmet eden, içi ithal malzemelerle dolu bir bakkal bulunuyor (ucuz konut ve sınırlı devlet müdahalesi, kampın farklı milletlerden sakinlerini cezbediyor). Nepalli bir kadın örgütü, ev işçilerinden oluşan kadınlar için düzenli programlar yürütüyor.

Faiz’in zamanında Asyalılar, Lübnan’ın vasıfsız ve ev içi iş gücüne yeni yeni girmeye başlamışlardı. Ancak Lahor veya Delhi’deki politik bilince sahip aydınlar için Suriye ve Filistin ile çevrili bu küçük Arap ülkesi, sosyalizmin ruhu ve Üçüncü Dünya dayanışmasının damgasını vurduğu bir dönemde yakından takip edilen bir haber konusuydu.

1977’de General Ziyü’l-Hak, Pakistan’ın seçilmiş başbakanı Zülfikar Ali Butto’yu, on yıldan fazla sürecek Amerikan destekli askeri yönetime yol açacak bir darbeyle devirdi. Kısa süre sonra, eski bir siyasi mahkûm, Butto’nun yakın çalışma arkadaşı ve açık sözlü bir sosyalist olan 67 yaşındaki Faiz, Karaçi’deki evini terk edip Beyrut’a gitmeye karar verdi. Bu, garip bir seçim gibi görünüyordu.

Yıl 1978'di ve Lübnan, 12 yıl daha sürecek bir iç savaşın üçüncü yılındaydı. Beyrut’ta, otlarla kaplı geniş alanından dolayı Yeşil Hat olarak adlandırılan yol, şehrin Hristiyanların kontrolündeki doğusunu Müslümanların kontrolündeki batısından ayırıyordu. Burada hareket etmek, kontrol noktaları, Kalaşnikovlar ve kaybolma tehditleriyle karşılaşmak demekti. Suriye birlikleri, 1976’da ülkeye girmişti, İsrail ise 1968’den beri Güney Lübnan’dan faaliyet gösteren Filistin direniş savaşçılarına karşı düzenli baskınlar düzenliyordu. Batı’nın desteğiyle İsrail, yerel milisleri de silahlandırıyordu.

O dönemde Beyrut, düşünsel-teorik coşku ve sömürgecilik karşıtı fikriyatla yüklü bir mekân olarak, modern Arap kültürünün merkeziydi. Faiz, Beyrut’ta kaldığı süre boyunca, Sovyetler Birliği, Mısır, Doğu Almanya ve Filistin ulusal hareketini teşkil eden örgütlerin çatı örgütü olan Filistin Kurtuluş Örgütü tarafından ortaklaşa finanse edilen, üç dilde yayınlanan uluslararası edebiyat dergisi Lotus’un [“Nilüfer”] yayın yönetmenliği görevini üstlendi. Faiz ve eşi Alis, Akdeniz kıyısında kısa sürede bir adres edindiler. Filistinli devrimciler ve sürgün arkadaşlarıyla duman altı akşamlar geçirdiler. Dört yıldan kısa bir süre sonra, 1982’de İsrail işgali ve kuşatmadan kaçmak için Beyrut’tan ayrılmak zorunda kaldılar.

Ancak Faiz’in orada geçirdiği kısa süre içinde bile şehir onda derin iz bıraktı. Faiz’in ölümünden sonra ona ithafen yayımlanan bir şiirde, Faiz’in eserlerini İngilizceye çevirme iznini ilk olarak Beyrut’tan aldığı bir mektupla elde eden, aslen Keşmirli olan Amerikalı şair Ağa Şehid Ali, şu dizeleri düşüyordu kâğıda:

“Yağmalandıktan sonra Beyrut
Adresin hiç olmadı bende
Ölümünden yirmi gün önce
Bir mektup yazdın bana nihayet.”

Bu ölüm, Faiz’in Beyrut’tan ayrılmasından sadece iki yıl sonra, 1984’te gerçekleşti. Şimdi, aradan onlarca yıl geçtikten sonra, tanıdığı şehir, savaşın, hizipçiliğin ve yaygın özelleştirmenin kurbanı olarak yok oldu. Lotus dergisinin aşırı pahalı kopyalarına, şehirdeki sahafların raflarında rastlamak mümkün.

Faiz’in devrimci vizyonu, hayatının ve çalışmalarının bir dipnotu haline geldi, o vizyon ki şairi tek bir ülkenin simgesi haline getiren milliyetçi mitolojinin gölgesinde kaldı.

Beyrut’taki zamanından birçok yoldaşının mirası da aynı şekilde ele alındı. Bu tür milliyetçi anlatılara ve tükenmiş siyasi hayal gücüne karşı, sömürgecilik sonrası düzen konusunda radikal ve yeni bir hayali ileriye taşıyan Lotus dergisi, bugün pek bilinmiyor, yeterince takdir edilmiyor.

Faiz’in hayatının son yedi yılında yayın yönetmenliğini yaptığı derginin, Üçüncü Dünya hareketine sıkıca bağlı, dolambaçlı bir soy ağacı vardı. Derginin nasıl doğduğuna dair farklı öyküler anlatılsa da ve bu öyküler net olmasa da derginin 1955 yılının Nisan ayındaki Bandung Konferansı’ndan hemen önce Delhi’de düzenlenen Asya Ülkeleri Konferansı’nda doğduğunu biliyoruz. Düzenlendiği Endonezya şehrinin adıyla anılan bu konferans bağımsızlığını yeni kazanmış 29 Asya ve Afrika ülkesinden temsilcileri bir araya getirdi. Orada, sömürgeciliğin sona ermesini kutlayan katılımcılar, ekonomik ve kültürel işbirliğini, dünya barışını, nükleer silahsızlanmayı ve kendi kaderini tayin hakkını savundular, ayrıca her türlü emperyalizme karşı çıktılar. Asya'nın hâkimiyetinde gerçekleştirilse de, Soğuk Savaş sürecinde bağlantısızlar ile ABD veya Sovyetler Birliği ile güçlü bağları olan ülkeler arasındaki gerilimlerin izini taşıyor olsa da, Bandung’un en büyük mirası, Üçüncü Dünya’nın siyasi varlığını ortaya koymasını sağlamasıydı. Buna karşılık, Delhi konferansı, daha küçük ve daha homojendi, ancak aynı ruhtan besleniyordu. Katılımcılar, her ülkede Asya’yla dayanışma komiteleri kurmaya karar verdiler, siyasi, kültürel, bilimsel, ekonomik ve dini konularda kararlar aldılar. Hindistan delegeleri, kalıcı bir Asya sekreterliğinin kurulma ihtimalini araştırmakla görevlendirildi. O sekreterlik hiçbir vakit kurulmadı, ancak toplantı, “Afrika-Asya Birliği” fikri ve Üçüncü Dünya dayanışmasına kültürel bir karşılık oluşturma yönünde gerekli örgütsel tohumları ekti.

Aralık 1956’da Delhi, ilk Asyalı Yazarlar Konferansı’na ev sahipliği yaptı. Faiz, kıtanın dört bir yanından katılan yaklaşık 275 yazardan biriydi. Aralarında Mülk Rac Anand, Seccad Zahir ve Krişan Çander gibi, bölünme öncesi dönemden kalma İlerici Yazarlar Birliği’nden birçok arkadaşı da vardı. Konferans, bilinçli olarak Bandung’dan esinlenerek düzenlenmişti ve Sovyet davetlilerin de katılımıyla, sanat ve siyaset arasındaki ilişki üzerine sorular etrafında organize edilmişti. Bir yıl sonra, hem özgürleşmiş devletleri hem de devam eden kurtuluş hareketlerini temsil eden 45 kuruluştan yaklaşık 500 delegenin bir araya geldiği Kahire’de bir konferans düzenlendi ve Afrika-Asya Halkları Dayanışma Örgütü kuruldu. AAHDÖ’nün kuruluş bildirgesinde, “Bizi motive eden tek bir duygu var: Halklarımız arasında işbirliği ve birlik tesis edilmesi, dünyanın tüm halklarıyla yakın dostluk ilişkisinin kurulması” deniliyordu.

General Eyüp Han’ın Ekim 1958’de Pakistan’ın ilk askeri darbesini gerçekleştirdiği sırada, Faiz, AAHDÖ tarafından başlatılan Afrikalı-Asyalı Yazarlar Birliği’nin açılış konferansına katılmak üzere Sovyetler Birliği’ne ilk seyahatini gerçekleştirdi. Toplantı, Avrupa harici şehirlerin komünist liderlik altında yoksulluktan nasıl kurtarılabileceğine dair bir model olarak kutlanan Özbekistan’ın Taşkent şehrinde yapıldı. Orada Faiz, Çin’den Mao Dun, Türkiye’den Nâzım Hikmet, Senegal'den Osmane Sembène ve Endonezya’dan Pramoedya Ananta Toer gibi Üçüncü Dünya’nın önde gelen yazarlarından bazılarıyla bir araya geldi. Ayrıca, 90 yaşındaki saygın Afrikalı-Amerikalı aydın W. E. B. DuBois ve Afrikalı-Amerikalı şarkıcı ve sanatçı Paul Robeson da toplantıda hazır bulundu. Taşkent’teki toplantıya ait sessiz kaydedilmiş görüntülerde, yüzlerce delegenin büyük stadyumlara alkış tufanı eşliğinde gelişini, eş zamanlı çeviri sunan kulaklıklarla kolaylaştırılan toplantıları ve sosyalist gerçekçiliğin cesur biçimlerinde yüzleri ve bayrakları tasvir eden, belirli bir üsluba göre üretilmiş afişlere yer veriliyor.

Faiz, bir şiir dinletisinin düzenlenmesinden sorumluydu. Musa Taşmuhammedov gibi Özbek yazarların evlerinde edebiyat sohbetleri düzenlendi. Delegeler, şarap ve yanlış çevirinin keyfiyle dolu akşamlar için bir araya geldiler.

1958’in sonuna doğru, AAHDÖ’nün ilkin (o dönem halen daha Seylan olarak bilinen) Sri Lanka’da kurulmuş olan kendi yazarlar hareketi vardı. Bir dergi çıkartılması baştan beri tavsiye edilen bir şeydi, ancak bu, ancak on yıl sonra gerçekleştirildi. 1966’da, dünyanın birçok yerindeki okurlar, Londra merkezli Encounter, Beyrut merkezli Hivar, Kampala merkezli Transition ve Bombay merkezli Quest gibi önemli edebiyat dergilerinin, ABD Merkezi İstihbarat Teşkilatı (CIA) tarafından, anti-komünist bir paravan grup olan Kültürel Özgürlük Kongresi aracılığıyla gizlice finanse edildiğine dair ifşaatla sarsıldı. Arap dünyasında, bu skandalın yankıları, 1967’de "Nekse” veya “Gerileme” olarak bilinen olayda Arap ordularının İsrail güçleri tarafından yenilgiye uğratılmasıyla aynı zamana denk geldi. Neticede bu durum, birçok önde gelen aydını hayal kırıklığına uğrattı. Bu koşullarda, mevcut gelişmeye cevap olarak, 1967’de Beyrut’ta düzenlenen Afrikalı-Asyalı Yazarlar Kongresi’nde “Kültür Alanında Emperyalist ve Yeni-Sömürgeci Sızmaya Karşı Eylem Üzerine” başlıklı bir karar kabul edildi. Aynı kongrede, Afrikalı-Asyalı Yazarlar Birliği kendi edebiyat dergisini çıkarmaya karar verdi.

Afro-Asian Writings [“Afrika-Asya Yazıları”] dergisinin ilk sayısı Mart 1967’de, İngilizce ve Arapça nüshalar halinde 5.000 kopya olarak yayımlandı. Fransızca baskısı da ertesi yıl çıktı. Sayı başına 2 dolara denk gelen bir fiyata satılıyordu. Üç dilde yayınlanan dergi, birkaç yıl sonra Lotus olarak adını aldı. Ayrıca, hem sanatsal değerleri hem de militan anti-emperyalizmleri sebebiyle yazarları onurlandırmak amacıyla Lotus Ödülü verilmeye başlandı.

Üniversitede edebiyat dersleri veren Halet Halim, 2012 tarihli bir makalesinde, “Lotus’un yazar listesi, sömürgecilik sonrası dönemi ele alan bir üniversite dersinin içindekiler bölümü veya bir edebiyat kitabının açılış bölümünde anılan dünya edebiyatı antolojisi gibi” yorumunu yapıyor.

Yoğun içerikli sayıları, iddialı bir kayıtsızlıkla sınırları aşıyor. Japonya’dan şiirler, Güney Afrika’dan bir kısa öykü, Irak’tan bir başka öykü, Cezayir’den tek perdelik bir oyun, Vietnamlı bir yazarın profili, Somali’deki yerli dillerin durumu üzerine bir değerlendirme, Lenin’den çıkarılan dersler ve Budist sanatı üzerine tam renkli resimli bir ek... Bu geniş içerik yelpazesinin ardında, kıtalararası bir yayınevleri, çevirmenler ve okuyucular ağı var.

Afrikalı-Asyalı Yazarlar Daimi Bürosu, ilk olarak Kahire’de kuruldu. Kahire o dönem, Mısır ve Suriye’nin birleşmesiyle kurulan Birleşik Arap Cumhuriyeti’nin başkentiydi. Lotus’un Arapça baskısı Kahire’de gerçekleştirildi. İngilizce ve Fransızcası ise Doğu Almanya’da basıldı. 1977'nin sonlarında, Mısır Cumhurbaşkanı Enver Sedat’ın İsrail’e gidip mecliste konuşma yapmasının ardından, diğer Arap devletlerinin ülkesini boykot etmesi üzerine, Kahire bürosu kapatıldı. Lübnan merkezli Filistin Kurtuluş Örgütü liderliğinin desteğini arkasına alan Lotus, Beyrut’a taşındı. Dergi, tıpkı Faiz ve Filistin Kurtuluş Örgütü gibi, İsrail işgaliyle oradan çıkarıldığı 1982 yılına dek bu şehirde kaldı. Lotus, kısa bir süre Tunus’a taşındı, sonunda Kahire’ye geri döndü. Sovyetler Birliği’nin yıkılmasıyla fonlarının ve kurumsal desteğinin büyük bir kısmını kaybedene dek yayın hayatına orada devam etti. Son sayısı doksanların başlarında yayınlandı.

Sovyetler’deki arkadaşları Faiz’i, Eyüp Han’ın 1958 darbesi sonrası Taşkent’ten Pakistan’a dönmemesi konusunda uyarmıştı. Buna rağmen geri dönen şair, birkaç gün sonra tutuklandı. Bu, onun yüzleştiği ikinci hapis cezasıydı. İlkini, 1951’den 1955’e kadar, Pakistan Başbakanı Liyakat Ali Han hükümetini devirmeyi amaçlayan solcu bir komplo olan Revalpindi Komplosu’na karıştığı iddiasıyla çekmişti. Bu sefer, yaklaşık altı ay sonra serbest bırakıldı. Eyüp Han, Mart 1969’da iktidarı başka bir generale devredene dek ülkeyi yönetmeye devam etti.

Bundan kısa bir süre sonra Faiz’in Lotus dergisindeki rolüne dair ilk bilgiye ulaşıldı. O yılın Haziran ayında yayınlanan bir sayıda, adı tuhaf bir biçimde “Faayiz” olarak tercüme edilmiş olan şair yayın kurulu üyesi listesinde yer alıyordu. Faiz’in dergideki varlığı, sonraki sayılarda da devam etti. Şiirlerinin çeşitli çevirileri, “Sanatçının Rolü” gibi konular üzerine kaleme aldığı birkaç kısa deneme ve 1976 Lotus Ödülü’nü almasıyla ilgili bir profil yazısı yer aldı.

1973’te Zülfikar Ali Butto, Pakistan’ın başbakanı seçildi. Butto, Faiz’i kültür ve eğitim bakanlıklarında çeşitli görevlere atadı. Şair, Karaçi’deki üssünden sonraki birkaç yılını Butto hükümetiyle yakın bir şekilde çalışarak geçirdi. Butto, 1977’de devrildikten sonra, ihtiyar Faiz, Lahor’daki evinde polis gözetimi altına alındı. Karayoluyla İslamabad’a kaçmayı başardı, polis yetki alanından sıyrılıp doğrudan havaalanına gitti. Karaçi’den kendi isteğiyle sürgüne giden Faiz, burada Lotus dergisinin ilk Arap olmayan yayın yönetmeni olarak çalışmaya başladı.

Şubat 1978’de Lotus dergisinin yayın yönetmeni, Mısırlı yazar Yusuf Sebai, Kıbrıs’ta suikaste uğrayınca, yayın hayatına devam eden derginin baş yayın yönetmenliği koltuğu geçici süre boş kaldı. Sekreterlik, bu görevi Faiz’e teklif etti. Bu teklif üzerine dergi Beyrut’a taşındı.

1979’da Angola’da düzenlenen Afrikalı-Asyalı Yazarlar Birliği’nin altıncı konferansında Faiz resmen baş yayın yönetmeni olarak atandı. Filistinli şair Muayin Bisisu da Arapça baskıyı düzenlemek üzere ekibe katıldı. Alis Faiz, derginin sekreteri olarak atandı. Faiz ve Alis, Beyrut’un batısında, denize kıyısı bulunan Raouché isimli eski bir mahallede, Lotus ofislerinin tam karşısındaki binanın altıncı katındaki küçük bir eve taşındı.

Lotus dergisinin bölgesel, tek dilli muadillerine kıyasla edebi katkıları, başlangıcından itibaren küratörlük ve çeviri çalışmalarına odaklandımıştır. Üçüncü Dünyacı fikirlerin uluslararası alanda önemli bir yankı bulduğu bir dönemde Lotus, bu tür görüşleri savunan yazarları kendi ana dillerinde (veya ünlü Avrupalı entelektüellerin çevirilerini) yayınlamanın yanı sıra, Avrupalı olmayan yazarları da farklı milletlerden okur kitlesine takdim eden nadir mecralardan biriydi. Üç dilli dergiye ek olarak, Afrikalı-Asyalı Yazarlar Daimi Bürosu, derginin seçmelerini Hindistan, Bangladeş, Sri Lanka, Malezya, Japonya ve diğer yerlerde yerel dillerde yayınladı. Yayın yönetmenleri, geniş bir coğrafyayı kapsayan ancak ortak metaforlar, örtüşen kelime dağarcıkları ve sık sık militanlığa yönelik çağrılarıyla birbirine benzeyen metinleri bir araya getirerek, vizyonlarını sergilemeyi amaçladılar. Bu anlamda dergi, bir tartışma alanından ziyade, bir sergi işlevi gördü.

Lotus dergisinde yayın yönetmenliği yaptığı dönemdeYusuf Sebai, aynı zamanda Afrikalı-Asyalı Yazarlar Birliği’nin genel sekreterliğini, Nasır döneminde de Mısır’da kültür bakanlığını da yürüttü. Bu süre zarfında yayıncılığa devam etmesine rağmen, Sebai, öncelikle kültür alanında faal olan bir bürokrat olarak tanınıyordu. Onun yönetiminde, Mısırlı isimler, genel olarak yazarlar hareketinde önemli kademelerde roller üstlenmişti. Akademisyen Sofiya Azeb’in Temmuz 2015 tarihli pan-Afrikacı dergisi Chimurenga Chronic’te dediği gibi, Lotus’un içeriği, Afrika’nın sömürgecilikten kurtulduğu dönemde Mısır’ın üstlendiği liderlik görevinin dolaysız yansımasıydı: “Dergi, Afrika ve Asya arasında tesis edilen kültürel birliğin son derece dikkatli bir şekilde sürdürülmesinin somut ifadesiydi.”

Faiz’in Lotus’taki görev süresi, önceki ideolojik katılığını bir nebze yumuşatırken, aydını devrimci olarak ön plana çıkarmaya devam etti. Bürokrat olmaktan çok şair olan Faiz’in yayın yönetmenliğini üstlendiği sayılar, derginin varoluş amacına uygun olarak enternasyonalist düzyazı ve şiir katalogları gibiydi, ancak Kahire baskılarını canlandıran Nasırcı siyasi kültüre teslim olmamıştı.

Beyrut, 1948’den sonra Arap otoriterliğinden ve İsrail devletinden kaçanların sığınağıydı. Bu eklektizm dergiye de yansıdı. Faiz, ayrıca estetikle alakalı duyarlılığını ve Güney Asya geleneklerine dair bilgisini Lotus’a taşıdı. Güzellik ve hakikat gibi edebi kavramlar üzerine yazdığı başyazılarda veya Ramayana ve Mahabharata’ya yaptığı atıflarda bunu gösterdi.

Faiz ve Muayin Bisisu’nun yönetiminde dergi, Lübnan’daki Sabra ve Şatila katliamından sonra, İsrail ordusunun sağcı Hristiyan milislerine Filistinli mülteci kampında ve çevresinde yaşayan binlerce insanı katletme konusunda serbestlik tanımasının ardından, 1983 yılında iki sayıyı Filistin’e ayırdı. Özel sayıda, Güney Afrikalı yazar Alex La Guma’nın İsrail ile Irk Ayrımcısı Güney Afrika arasında yaptığı kıyaslama, Alis Faiz’in Sabra ve Şatila’daki şiddete dair denemesi ve derginin alışılagelmiş tasarımından farklı olarak, cesur grafiklerle kırmızı sayfalara basılmış bir dizi şiir yer aldı. Bu şiirlerden biri Faiz’in “Beyrut” (Urduca “Ek Nagma Kerbala-e Beyrut Ke Liye” -Beyrut Denilen Savaş Alanı İçin Şarkı) da bulunuyordu. Riz Rahim tarafından çevrilen şiirde, şehri şöyle anlatılmaktaydı:

Beyrut,
Dünyanın tüm şehirleri arasında
Pırıl pırıl parıldayan bir mücevher!
Her terk edilmiş ev ve harabe,
Bir imparatorun sarayıyla kıyaslanabilir ancak!
Her bir savaşçısı,
Büyük İskender’i kıskandıracak cinsten,
Her bir kızı
Leyla kadar güzel.

Bu dönemde Beyrut’ta solcu olmak, Filistin devriminin merkezinde olmak anlamına geliyordu. Arapça diploması, ömür boyu süren siyasi mücadelesi ve aşk ile şehitlik temalı şiirsel repertuarıyla Faiz, hızla harekete dâhil oldu. Lotus dergisinin Beyrut bürosunun resmi açılışı, kısmen Yasir Arafat da dâhil olmak üzere, Filistin direnişinin yıldız isimlerinden oluşan bir kadronun müsait olması nedeniyle Ocak 1980’e kadar ertelendi.

Faiz, Beyrut’ta geçirdiği süre boyunca Filistin hakkında birçok şiir yazdı. Bunlar arasında “Ek Taraana Filastini Mücahidun Ke Naam” (Filistinli Devrimciler İçin Bir Marş), “Filastini Şüheda Co Pardes Mein Kaam Aaye” (Yurtdışında Ölen Filistinli Şehitler) ve Filistinli bir çocuk için ninni olan “Mat Ro Bahçe” (Ağlama Çocuk) yer almaktadır. Son şiir koleksiyonlarından biri olan Mere Dil, Mere Musafir (Kalbim, Yolcum), 1981’de Faiz’in yetmişinci doğum gününü kutlayan ve şairi cesur bir özgürlük savaşçısı olarak metheden görkemli bir konuşma yapan Arafat’a ithaf edilmiştir.

Faiz, Beyrut’la ilgili birçok Filistinlinin anısında da yer aldı. 1973’te Beyrut’a gelen Filistinli şair Mahmud Derviş, daha sonra o dönemde “Beyrut, Arap modernliğinin başkentiydi. Tartışmaların, demokrasinin bir platformuydu, tüm kültürler orada buluşuyordu. Son derece dinamikti. [...] Iraklılarla ve Suriyelilerle tanıştım, Faiz Ahmed Faiz ile arkadaş oldum” diyecekti. Gelgelelim, Faiz’e yapılan bu kısa atıf, karşılaşmalarının bağlamını gizliyor. Derviş, 1982’de İsrail işgalinin tek bir günü üzerine yazdığı Beyrut için ağıt niteliğindeki kitabı “Unutmak İçin Hafıza”da Faiz’i daha karanlık zamanlar bağlamında takdim ediyor. Derviş, geleneksel aydınları savaş karşısındaki tepkilerinin yetersizliğinden dolayı suçluyor. “Beyrut’un kendisi yazıdır. Gerçek şairleri ve şarkıcıları, halkı ve savaşçılarıdır” diyor. Şöyle devam ediyor:

“Pakistan’dan büyük dostumuz… başka bir soruyla meşgul: ‘Sanatçılar nerede?’ ‘Hangi sanatçılar, Faiz.’ ‘Soruyorum. ‘Beyrut’un sanatçıları.’ ‘Onlardan ne istiyorsunuz?’ ‘Bu savaşı şehrin duvarlarına çizmelerini.’ ‘Sana ne oldu böyle?’ diye haykırıyorum. ‘Duvarların yıkıldığını görmüyor musun?’ [...]”

Faiz, eleştirmen Edward Said’in anılarında da yer alıyor. Said'in tanışma öyküsü o kadar sık tekrarlandı ki, rüya gibi bir efsane statüsüne ulaştı.

“Birkaç yıl önce, çağdaş Urdu şairlerinin en büyüğü olan Faiz Ahmed Faiz ile biraz zaman geçirdim. Ziya’nın askeri rejimi tarafından anavatanı Pakistan’dan sürgün edilmişti, sonra Beyrut’taki çatışmalar karşılamış onu. Doğal olarak en yakın arkadaşları Filistinliydi, ancak aralarında bir ruh yakınlığı olmasına rağmen, dil, şiirsel gelenek veya yaşam öyküsü açısından hiçbir şeyin tam olarak uyuşmadığını hissettim. Sadece bir kez, Pakistanlı bir arkadaşı ve sürgün arkadaşı olan İkbal Ahmed Beyrut’a geldiğinde, Faiz sürekli yabancılaşma duygusunun üstesinden gelmiş gibiydi. Üçümüz bir gece geç saatlerde Beyrut’taki kasvetli bir restoranda otururken, Faiz şiirler okudu. Bir süre sonra, o ve İkbal benim için şiirlerini çevirmeyi bıraktılar, ancak gece ilerledikçe bunun bir önemi kalmadı. İzlediğim şey çeviri gerektirmiyordu: sanki ‘Zia, buradayız’ dercesine, meydan okuma ve kayıp yoluyla ifade edilen bir eve dönüşün canlandırılmasıydı.”

Faiz’in kızı Salime Haşmi de 1980 yazında Beyrut’a yaptığı bir ziyarette babasının sürgündeki yalnızlığına dikkat çekti. “Arap edebiyat dünyası son derece içe kapalı ve ona büyük saygı duysalar da, burası onun ortamı değil. O, dostlarını, kendi ortamını özlüyor.”

Faiz’in Beyrut’taki yılları, Sovyetler Birliği’ne, ayrıca Angola, Moğolistan, Vietnam, Hindistan, Kanada ve ABD’ye yaptığı sürekli seyahatlerle geçti. Her seyahat onu, kendi şehri olmayan bir şehirde, topçu ateşi ve makineli tüfek seslerine geri döndürdü. Alis’in 1993 yılında yayımlanan anı kitabı “Omuzlarımın Üzerinden”de derlenen o döneme dair anıları, Faiz’lerin Beyrut’taki kalışlarının sonuna doğru ruh hallerinde belirgin bir değişiklik olduğunu gösteriyor. Oradaki ilk günlerine dair anlatımı, olağanüstü misafirperverlik ve inatçı direnç öyküleriyle dolu, ancak yavaş yavaş Lübnan, trajedi ve ihmalin ağırlığı altında çökmeye başlıyor. Sokaklar kurşun izleriyle dolu, şehirler molozlarla kaplı, her yerde ölüm kokusu, insanlar umutsuz. Faiz ve Alis’in Beyrut’u savaş tarafından silinmez bir şekilde dönüştürüldü. Şair, şehrin sanatçılarını bulamayınca, bir yandan da Lotus ile ilgili gördüğü düşlerde oluşan çatlaklarla da uğraşmış mıdır diye merak ediyor insan.

Faiz, estetik duyarlılığını ve Güney Asya geleneklerine dair bilgisini Lotus dergisine de taşıdı. Güzellik ve hakikat gibi edebi kavramlar üzerine yazdığı başyazılarda veya Ramayana ve Mahabharata’ya yaptığı atıflarda bu duyarlılığı ve bilgileri ortaya koydu.

Haziran 1982’de Faiz, Beyrut’tan son kez ayrıldı, karayoluyla Lübnan’ın kuzeyindeki Trablus’a, ardından Humus ve Şam’a, daha sonra havayoluyla Londra’ya, en nihayet Lahor’a gitti. Geldiği ülke, radikal hayallerine, bıraktığı Pakistan’dan daha az sıcak bakıyordu. Yokluğu süresince, Ziyaü’l-Hak yönetimindeki Pakistan, Butto’nun idamına, sıkıyönetimin uygulanmasına, siyasi tartışmaların şiddetli bir şekilde bastırılmasına ve devlet öncülüğünde İslamlaştırmanın başlangıcına tanık olmuştu. Faiz, Lotus dergisinin yayın yönetmenliğine devam etti. Son olarak Kasım 1984’teki ölümünden kısa bir süre sonra yayınlanan 56. sayıda adı baş yayın yönetmen olarak kaydedilmişti.

Geçtiğimiz Nisan ayında, Beyrut Amerikan Üniversitesi’nde, Faiz’in ölümünden sonra Lotus dergisinin yayın yönetmenliğini üstlenen Filistinli yazar Ziyad Abdülfettah’ın verdiği bir konferansa katıldım. Ziyareti, üniversitenin Lotus arşivini genişletmeyi, akademisyenleri ve okurları bir araya getirerek, dergiyi ve mirasını tartışmayı, üniversitenin yayınevi aracılığıyla çok dilli Lotus antolojilerinden bir seçkiyi yeniden yayımlamayı amaçlayan Lotus Projesi’nin bir parçasıydı.

Abdülfettah’ın uzun Arapça konuşması, esas olarak derginin başarısızlıklarını vurgulamaya odaklanmıştı. Bu başarısızlıkları, Sovyet müdahalesine ve Faiz ile Bsisu’nun komünizme olan ideolojik bağlılıklarına bağlamış, kendisindeki liberal duyarlılıkların bu eksiklikleri gidermeyi amaçladığını dile getirmişti. Ancak Abdülfettah’ın Faiz’le ilgili anıları müşfikti, otuz yıl sonra bile hayranlıkla doluydu. Faiz’i evcilleştirilemeyen bir şair, her zaman ayak uydurmaya çalıştığınız bir varlık olarak tanımlıyordu. Asla boş durmayan Faiz, sessizliğin rahat şiirine ilgi duymuyordu. Abdülfettah, “Benimle asla aynı fikirde olmadı, ama her zaman aynı sayfadaydık, yeter ki benim yumuşak sözlerim onun sert karakterine işaret etsin” diye espri yaptı.

Faiz’e bir keresinde “Filistin sizin için ne ifade ediyor?” diye sorulmuştu. “Filistinlilerle geçirdiğim bunca yıldan sonra, onlardan biri oldum” cevabını vermişti.

Edebiyat çalışmaları yapan Amir Müftü, 2004 tarihli bir makalesinde Faiz’in yazılarının belirleyici temasını Bölünme’nin mirası olarak tanımlar. Müftü, Faiz’in şiirindeki lirik unsuru, Faiz’in açıkça dile getirdiği siyasi taahhütleriyle çelişiyor gibi görünen “aşk ve duyusallığın” ağır varlığını, öznenin içsel bir incelemesi olarak görür. Faiz’in eserleri sürekli olarak biçimsiz bir “sevgili”ye duyulan özleme döner, ancak genellikle yorumlandığı gibi, Urdu şiirindeki geleneksel arzu nesnesini “devrim”in yerine koyan bir şair olarak okunamaz. Bunun yerine, Müftü, şairin sevgiliyle birleşme arzusu, ulus, dil, kültür ve topluluğun çeşitli çarpışmalarında var olan parçalanmış benliği ortaya koyduğunu düşünmektedir. Faiz’in şiiri, sürekli olarak alt kıtanın modern tarihini belirleyen bölünmelere dikkat çekmektedir. Müftü’ye göre, Faiz’in Beyrut’ta yazdığı şiirler “modern Urdu edebiyatındaki en enfes sürgün şiirleridir”, okurlara Faiz için Urdu şiirinin sözcük dağarcığının özünde bir gezinti ve yer değiştirme dili olduğunu hatırlatır.

Günümüzde, sömürgecilik karşıtı milliyetçiliklerin ve sömürgecilik sonrası kimlik politikalarının ardından, Faiz’in cevabındaki sakin inancı benimsemek zor. Onun, Filistinli olmanın ne anlama geldiğine dair geniş bir hayal gücü vardı. Bu hayal gücü, Vietnam köylülerini, Afrika kıtasının bağımsızlık hareketlerini ve New York’un Yahudi komünistlerini de anan bir şiir külliyatında yansıtılıyordu. Onun dünyası, aynı zamanda kolektif projelere, örtüşen tarihsel deneyimlere ve ortak siyasi çözümlere olan ısrarla da işaretlenmişti. Faiz gibi, Beyrut’taki Filistinliler de bölünmüş bir vatanla ilişki içinde yaşıyorlardı. Ancak onlarınki, Faiz’inkinden farklı olarak, yakın bir sınırın ötesindeydi, arazi ve söz dizimi açısından bitişikti. Üçüncü Dünya projesinin büyük dayanışması bile, sürgündeki şair için evin samimiyetinin yerini tutamazdı. O, 1980’de Beyrut’ta, Mustansir Dalvi tarafından çevrilen “Mere Milne Vale” [“Beni Arayanlar”] adlı şiirinde şöyle diyor:

İşte geliyorlar, beni arayanlar,
Her gün işim olanların hepsi;
Ama ne kalbim ne de bakışlarım
Ne zaman geldiklerini,
Ne zaman gittiklerini söyleyebiliyor. Bu sırada
Vatanıma dair neşeli düşünceler coşkuyla akıp gidiyor,
Dörtnala koşan okyanusun yelesine sıkıca tutunuyor,
Binlerce şüphe ve kuşkuya karşı direniyor,
Her türlü soruyu sıkıca kavrıyor.

Sümeyye Kassamali
31 Mayıs 2016
Kaynak

● Üçüncü Afrikalı-AsyalıYazarlar Konferansı

19 Kasım 2026

Temsil



Pasolini’nin Aziz Matta’ya Göre İncil adlı eseri, İsa Mesih hakkındaki filmler dizisi içinde onu benzersiz kılan nedir? Filmin jeneriğinde senaryonun bizzat Pasolini tarafından kaleme alındığı belirtilse de, metin, aslında İncil’in anonim yazarına aittir. Bu durum, Martin Scorsese’nin İsa’nın Son Günahı veya Mel Gibson’ın İsa Mesih’in Çilesi gibi İncil’e ya da İsa Mesih’e odaklanan diğer filmlerde söz konusu değildir. Eser, Pasolini’nin çekmeyi planladığı ancak hayata geçiremediği, Aziz Pavlus hakkındaki diğer film taslaklarından da ayrılır, zira Pasolini burada, yeniden yazım süreci aracılığıyla gerçekleşen bir dönüşüme odaklanmıştır.

Aziz Matta’ya Göre İncil’de Pasolini, İncil metnindeki ayetleri kullanarak metni görsel-işitsel bir yapıta dönüştürür. İncil, hareketli görüntüler dizisine dönüşür ve yalnızca sözlü ifadelerle değil; duyulan ile görülen, sesler ile görüntüler arasındaki boşluklar üzerinden anlaşılmalıdır. Filmin görsel-işitsel boyutu, sözlü anlatımın önüne geçer. Paradoksal bir biçimde, Pasolini’nin İncil’i doğrusal bir anlatım çizgisi izlemesine rağmen, zamansal açıdan çok daha dinamik ve radikaldir. Bu yaklaşım, İsa Mesih’in yaşamının yalnızca son 12 saatine odaklanan ve geçmişe dönüşlerle (flashback) İsa’nın çocukluğuna ya da havarilerine öğretilerde bulunduğu anlara giden, aşırı şiddet içerikli Mel Gibson filmi İsa Mesih’in Çilesi ile tezat oluşturur. Gibson’ın filminde kullanılan diller Aramice ve Latince olup, film pek çok farklı kaynaktan (Yeni Ahit, çeşitli Katolik metinleri, İbrani Kutsal Kitabı kanonu vb.) beslenir. Gibson’dan farklı olarak Pasolini, İsa Mesih’i İtalyanca konuşturur ve temel aldığı tek kaynak Matta İncili’dir.

Pier Paolo Pasolini senaryoyu yeniden yazmaz, bunun yerine İncil üzerinde bir tür kurgu (düzenleme) yapar. Bazı sahneleri dışarıda bıraksa da, Matta İncili’ndeki diyaloglardan yola çıkarak yeni sahneler inşa eder. O, İncil’den Matta metnini alır, onu başlı başına bir kitapmış gibi ele alır. Başka bir deyişle, Matta İncili’ni bağlamından koparır, bunu yaparken de, metnin tamamını alıntılayıp sanki İncil’in geri kalanından yalıtılmış bir eser gibi sunarak, “İncil’deki Matta’yı kutsallığından arındırır.”[1] Bu noktada şu soru akla gelir: Pasolini, İncil üzerinde tam olarak nasıl bir kurgu (düzenleme) yapar?

Buna iyi bir örnek, Pasolini’nin bir keresinde “hiç bitmeyen muazzam sahne” olarak nitelediği “Dağdaki Vaaz” sahnesidir. Pasolini’nin bu vaazı sinemaya uyarlayış biçimi, sözlerin bağlamına dair belirsizliği öne çıkarır, vaazın büyük bir kısmını, konuşan İsa’nın yakın plan çekimleriyle sunarken, arka plandaki gökyüzünü sürekli değiştirir.[2] Bu durum, başka bir soruyu, yani sadakat ve dönüşüm meselesini gündeme getirir: Bir orijinal esere sadık kalıp aynı zamanda onu başarılı bir şekilde dönüştürmek mümkün müdür?

Daha önce, Pasolini’nin sinema sanatına özgü bir gerçeklik sunduğunu savunmuştum. Şimdi ise, bu dönüşümün özgünlüğünün, orijinal eser (yani İncil) ile Pasolini’nin dönemindeki estetik akımlar arasındaki diyalektik birleşimde yattığı öne sürülebilir: Pasolini, Matta İncili’ni müzik[3] mekân, mimari ve benzeri unsurlar aracılığıyla da dönüştürmüştür. Bu anlamda, orijinal metin “bizim” dönemimizin etkilerine ve akımlarına maruz bırakılır.

Pasolini’nin bakış açısından, bir orijinal eserin “özünü” anlayabilmemizin tek yolu, onun dönüştürülmesinden geçer. Pasolini, “Uzun Çekim Üzerine Gözlemler” adlı metninde, kurgu (montaj) sürecinde gerçekleşen gerçeklik dönüşümünden bahsederken, bunun sonucunda “bir eylemin gözlerimizin önünde bir kez gerçekleşmek yerine, sanki pek çok kez gerçekleşiyormuş gibi, “şimdiki zamanların çoğaldığı” bir durumun ortaya çıktığını söyler.[4]

Filmin İngilizce başlığında, orijinal İtalyanca başlıkta yer almayan “Aziz” (Saint) sözcüğünün bulunması, konuya başka bir boyut katar (İtalyanca orijinali Il Vangelo Secondo San Matteo değil, Il Vangelo Secondo Matteo’dur). Pasolini, İncil’i işte tam bu noktada “azizlik” statüsünden çıkarır: “Matta, ancak kilise kanonuna göre bir aziz olabilir.”[5]

O, İncil’i “çevirmek” için farklı bir yöntem izler. Metni, Filistin’le alakası bulunmayan muhtelif mekânlara taşır. Film ayrıca, “hâlihazırda çevrilmiş olan İncil’in yazılı İtalyanca sözcüklerini, oyuncuların seslendirdiği İtalyanca sözcüklere dönüştürür. Bunu yaparken de Matta’nın hikâyesindeki diyalogları neredeyse kelimesi kelimesine aktarır.”[6]

Pasolini, hiç çekmediği, Aziz Pavlus’la ilgili filmi için kaleme aldığı senaryoda da aynı yöntemi kullanmıştı. Ona göre bu senaryonun temel fikri, “Aziz Pavlus’la ilgili tüm meseleyi kendi zamanımıza” taşımaktı:

“Bu, onun vaazlarının lafzına herhangi bir şekilde müdahale etmek ya da onu değiştirmek istediğim anlamına gelmiyor, bilâkis, daha önce Matta İncili’nde yaptığım gibi, filmdeki diyaloglarda Pavlus’un ağzından çıkan hiçbir sözcük uydurulmayacak ya da kıyas yoluyla yeniden kurgulanmayacaktır. Aziz’in havari olarak dile getirdiği söylevleri arasından bir seçim yapılması doğal olarak gerekeceğinden, bu seçimi onun tüm havarilik sürecini özetleyecek bir biçimde yapacağım (bu konuda, Pavlus’un düşünce bütünlüğüne mutlak sadakati garanti eden uzmanlardan destek alacağım).”[7]

Aynı yaklaşım, onun Matta’sı için de geçerli değil mi? Birinin tüm düşünce dünyasına nasıl mutlak bir sadakat gösterilebilir? Bu sadakat, ancak eylemle, sinematografik anlamda “Motor!” komutuyla kurulup sürdürülebilir. Pasolini, amacının izleyiciye “Aziz Pavlus burada, bugün, aramızda; hem de neredeyse fiziken ve maddeten burada. Seslendiği yer, bizim toplumumuz. Gözyaşı döktüğü, sevdiği, tehdit ettiği, bağışladığı, sarsıp aynı zamanda şefkatle kucakladığı toplum bizim toplumumuz”[8] demek olduğunu belirttiğinde, Matta’yı okumanın en doğru yolu, onun İncil’ini günümüzün içinde bulunduğu duruma uyarlamaktır. Nitekim Pasolini, Aziz Matta’ya Göre İncil filminde bunu başarmıştır.

Pasolini için İncil, “insanın kendi düşüncelerini harekete geçiren, onları tamamlayan, bütünleştiren ve yeniden canlandıran büyük bir düşünsel eser, muazzam bir düşünce yapısı” idi.[9] Filmi okurken esas alınması gereken bakış açısı da budur. O, İncil’i altmışların (politik, kültürel ve teorik pratiklerin yaratıcı bir patlamayla kendini gösterdiği) koşullarına uyarlamak ve ona daha çağdaş bir anlam ya da yorum kazandırmak ister. Bu bağlamda, Aziz Matta İncili yeniden ele alınıp günümüz gerçekliğine yönelik bir eleştiri olarak kullanılabilir mi? Peki, neden özellikle Matta?

Pasolini’nin diğer İnciller arasından Matta İncili’ni seçmesinin nedeni, kendi ifadesiyle bir eleme süreciydi: Yuhanna mistik, Markos kaba, Luka ise duygusaldı. Pasolini, metaforlara veya düz değişmecelere (metonimilere) pek yer bırakmaz. Filmin amacı, kesinlikle Tanrı inancını yeniden canlandırmak değildir. Onun sunduğu İsa figürü, mucizeler gerçekleştirebilen, Tanrı’nın oğlu doğaüstü bir varlık değildir; aynı zamanda (Matta 23’te karşımıza çıkan) Yahudi karşıtı bir Yahudi de değildir.[10] Filmde “ikiyüzlüler” yer alsa da, bunlar, özellikle Ferisiler veya din bilginleri değil, bürokratlar ve mülk sahipleridir (kapitalistler). Pasolini’nin İsa’sı teolojik bir figür olmaktan ziyade (ki öyle bir yönü varsa bile bu çok zayıftır) politik bir liderdir. Dahası o, “pek çok çağdaş Yeni Ahit uzmanının öne sürdüğü gibi Kinik bir filozof değil, kıyamet yanlısı (apokaliptik) bir vaizdir.”[11] O, günümüzün hoşgörülü, postmodern ve şiddet karşıtı figürlerinden biri de değildir (Matta 11:12).[12]

Ekonomi öğrencisi ve anarşist olan Enrique Irazoqui, çalışmaları üzerine Pasolini ile görüşmek için Roma’ya geldiğinde, Pasolini’nin İsa’sı oldu. Barth David Schwartz, Pasolini’ye Ağıt adlı eserinde Pasolini’den şunları aktarır: “Daha konuşmaya bile başlamadan, ‘Affedersiniz, filmlerimden birinde rol alır mısınız?’ dedim.”[13] Schwartz’ın betimlemesiyle Irazoqui, “Bask bir baba ile Yahudi bir annenin oğluydu. […] zayıf, omuzları düşük, kaşları belirgindi. Kısacası Michelangelo’nun kaslı İsa figürünün tam zıttıydı.”[14] Irazoqui’nin elinde bir senaryo yoktu. Bildiği tek şey, İsa rolünü oynayacağıydı:

“İsa’yı canlandıran kişi, Barselona’dan bir öğrenciydi. Ona İsa rolünü oynayacağını söylemek dışında başka hiçbir şey demedim. Kendisine herhangi bir ön konuşma yapmadım. Ondan başka bir şeye dönüşmesini, bir yorum getirmesini ya da kendisini gerçekten İsa gibi hissetmesini asla istemedim. Ona her zaman sadece kendisi olmasını söyledim. Onu, tam da olduğu kişi olduğu için seçtim; bir an bile olsun, olduğu kişiden başka biri olmasını istemedim; onu seçmemin nedeni de buydu.”

Diğer tüm rollerde (köylüler, işçiler, alt proleterler vs.) profesyonel olmayan oyuncular yer alır. Çarmıha gerilme sahnelerinde Meryem Ana’yı canlandıran kişi, Pasolini’nin kendi annesi Susanna Pasolini’dir. Ünlü İtalyan felsefeci Giorgio Agamben ise Havari Filipus rolüyle karşımıza çıkar.[15]

Pasolini’nin filmlerinin çoğunda roller profesyonel olmayan oyuncular tarafından üstlenilse de, Teorema ve Medea gibi filmlerde yönetmen ağırlıklı olarak profesyonel oyuncularla çalışmıştır. Medea (1969) filminde, Amerikalı-Yunan opera sanatçısı Maria Callas, Medea rolünü canlandırır. Salò ya da Sodom’un 120 Günü’nde de bazı roller profesyonel oyunculara verilmiştir (Dük rolünde Paolo Bonacelli, Başkan rolünde Aldo Valletti veya Signora Castelli rolünde Caterina Boratto gibi). Pasolini, oyuncu seçimlerinde onları sınamaz.

“İsa rolünde kendim için değil de yapımcıya güvence vermek adına bir deneme çekimi yaptım. Oyuncu seçerken, içgüdüsel olarak oyunculuk yeteneği olan birini tercih ederim. Bu, şimdiye dek, çok küçük ve istisnai durumlar dışında, beni hiç yanıltmayan bir içgüdü. Örneğin Accattone [‘Dilenci’] için Franco Citti’yi, Mamma Roma’daki çocuk rolü için Ettore Garofolo’yu seçtim. Ricotta’da ise Roma’nın gecekondu mahallelerinden genç bir çocukla çalıştım. Seçimlerim her zaman isabetli olmuştur. Karakter için tam uygun olduğunu düşündüğüm yüzü seçtiğim o ilk anda, o kişi, içgüdüsel olarak potansiyel bir oyuncu olduğunu belli eder. Profesyonel olmayan kişileri seçtiğimde, aslında potansiyel oyuncuları seçmiş oluyorum.”[16]

Pasolini, aydın olmayan burjuva kökenli kişilerle nasıl çalıştığına dair bir soruya şu cevabı verir:

“İncil filmini çekerken bu sorunla karşılaştım. Diğer filmlerimde karakterlerimin tamamı ‘halktan’ insanlar iken, İncil’de halktan olmayan bazı karakterler de yer alıyordu. Örneğin Havariler, kendi dönemlerinin egemen sınıflarına mensuptular. Dolayısıyla, her zamanki analoji kuralıma bağlı kalarak, günümüz egemen sınıfından kişiler seçmek durumunda kaldım. Havariler, kesinlikle sıra dışı insanlar oldukları için, aydınları, evet, bizzat burjuva kökenli aydınları tercih ettim.

Havari rolündeki bu oyuncu olmayan kişiler aydın olsalar da, aydın karakterleri canlandırmak zorunda kalmaları, bahsettiğiniz o çekingenliği, içgüdüsel olarak değil, bilinçli bir şekilde ortadan kaldırdı. Bununla birlikte, aydın olmayan burjuva kökenli oyuncularla çalışmak zorunda kalsanız bile, onlardan da istediğiniz verimi alabileceğinizi düşünüyorum. Tek yapmanız gereken, onları sevmektir.”[17]

Profesyonel olmayan oyuncular, çoğunlukla kırsal bölgelerden ve işçi sınıfından geliyordu. Çekim ortamı ve dekorlar da aynı nitelikteydi. Görsel olarak da öyleydi. Nitekim, filmlerinin tamamı işçi sınıfının yaşadığı bölgelerde çekilmiştir. Aziz Matta’ya Göre İncil filminde olduğu gibi, ki diğer filmleri için de aynı durum geçerlidir, Pasolini’nin karakterlerini ele alış biçimi ve yaptığı çekimler, gerçeği, yani bizzat o karakterlerin kendi gerçekliğini son derece dramatik bir biçimde dışa vurur.

Daha önce Pasolini’nin kurgu yöntemini ve bu süreci nasıl ele aldığını konuşmuştuk. İncil filminde kurgu, “gizemlileştirilemeyecek” tüm sahnelerin ayıklanacağı bir biçimde yapılmıştı. Kameranın ideolojik bir aygıt olarak işlevine daha derinlemesine bakacak olursak, Pasolini’nin kendi sözleriyle ifade etmek gerekirse:

“Tam olarak nedir bilmiyorum ama kamera gözü, bir karakterin iç dünyasını her zaman dışa vurmayı başarır. Bu özsel iç dünya, profesyonel bir oyuncunun yeteneğiyle maskelenebilir ya da yönetmenin kurgu ve çeşitli hilelere başvurmasıyla ‘gizemlileştirilebilir’. Aziz Matta’ya Göre İncil filminde bunu hiçbir şekilde yapamadım. Demek istediğim şu: Film karesindeki görüntü, o insanın gerçekte ne olduğunu, hayattaki gerçekliğiyle, olduğu gibi süzerek yansıtır.”[18]

Oyuncu kadrosunun çeşitliliği göz önüne alındığında, akla şu soru geliyor: Pasolini’nin İsa Mesih’ini ilahi niteliklerinden arındırılmış, yani teolojik özelliklerini yitirmiş, toplumsal bir insan, başka bir deyişle, ilahi olmayan bir varlık kılan şey nedir? Siyaset düzeyinde Pasolini, komünist politik radikalizmden; sinema alanında ise İtalyan yeni gerçekçilik akımından etkilenmiştir. Filmlerinin çoğunda profesyonel olmayan oyunculara yer verir. Bu bağlamda, sembolik niteliklerinden (Tanrı’nın Oğlu olma vasfından) arındırılmış, “aramızdan biri”ne indirgenmiş, radikal ve politik bir İsa Mesih figürü ortaya koyar.

Filmin bir sahnesinde, birinin ona yaklaşıp “Hocam, iyi bir yaşama kavuşmak için ne yapmalıyım?” (Matta 19:16) diye sorduğunu görürüz. Bu sırada İsa, karşısındakine aşağıdan yukarıya süzer ve şu cevap verir: “Neden bana iyi olanın ne olduğunu soruyorsun? İyi olan, yalnızca Bir’dir; ancak yaşama dâhil olmak istiyorsan, buyruklara uy.”

Kamera, daha sonra yukarı doğru hareket eder ve İsa’yı yukarıdan, buyrukları tek tek sayarken gösterir. İsa Mesih’in mesajı, bir lidere tabi olmak yerine, belirli bir politik yönelimin değişmez ilkelerine sadık kalmak gerektiğidir. Buradaki buyruklar, farklı tarihsel koşullarda sürekli olarak yeniden yaratılabilen kuralları temsil eder.

Bunun bir diğer boyutu da Pasolini’nin filmini çektiği mekândır. Kutsal Topraklar’ı ziyaret etmiş, ancak orayı film için uygun bulmamıştır. Pasolini’ye göre, hikâyenin gerçekleştiği yerlerde çekim yapmak, filmi için tasarladığı vizyonla örtüşmeyecekti. Zira bu bölgelerin ticarileşmesi, Kutsal Topraklar’ı İncil’deki anlamlarından ve çağrışımlarından koparmıştı. Bunun yerine, ona göre İncil’deki atmosferi Kutsal Topraklar’dan çok daha fazla anımsatan, İtalya’nın güneyindeki kırsal bölgeleri tercih etti.[19] Pasolini’nin yöntemi budur: Sadece mekânları değiştirmekle, profesyonel olmayan oyuncular seçmekle ya da görsele dair güttüğü amaçlarla İsa Mesih’e dünyevi bir nitelik kazandırmakla yetinmez. Mekânları, oyuncuları ve diğer unsurları değiştirerek İsa Mesih’i tam anlamıyla dünyevi bir figüre dönüştürür. Ayrıca, pek çok tarihsel filmde moda olduğu üzere, bir tarihsel yeniden canlandırma (rekonstrüksiyon) yapmak yerine, “şeyleri kendi dinsel durumlarında, yani mitik durumlarında; epik-mitik hallerinde” bırakmayı amaçlar.[20]

Daha önce belirttiğimiz gibi, Pasolini filmlerini hikâyenin “gerçekten yaşandığı” yerlerde çekmemiştir. Bunun yerine, kendi ifadesiyle, “analoji kuralı”na (benzerlik ilkesine) uygun hareket etmiştir:

“Yani, yeniden canlandırma olmayan, ancak antik Filistin ile benzerlik gösteren mekânlar buldum. Karakterler konusunda da aynı şekilde karakterleri yeniden kurgulamaya çalışmadım, bunun yerine, onlarla benzerlik taşıyan gerçek bireyler bulmaya gayret ettim. Güney İtalya’yı karış karış dolaşmak zorunda kaldım, çünkü sanayi öncesi tarım dünyasının, yani Güney İtalya’nın hâlâ feodal yapısını koruyan bölgesinin antik Filistin’e eşdeğer tarihsel bir ortam olduğunu fark ettim. İncil filmi için ihtiyaç duyduğum mekânları tek tek buldum. Bu İtalya’daki mekânları orijinal yerlerin yerine geçecek şekilde kullandım. Örneğin Matera şehrini, hiçbir değişikliğe uğratmadan, antik Kudüs şehrini temsil etmesi için kullandım. Lucania ile Puglia arasındaki bir köyde bulunan küçük mağaralar da gene hiçbir müdahale olmaksızın, Beytüllahim’i temsil etmek üzere kullanıldı. Aynı yöntemi karakterler için de uyguladım. Filmdeki figüranları, Lucania, Puglia ve Calabria köylüleri arasından seçtim.”

Peki ya Salò filminde durum nasıldı? Salò, Kuzey İtalya’da bulunan ve faşist cumhuriyet döneminde başkentlik yapmış bir kasabanın adıdır. Filmde piskopos, dük ve yargıç gibi figürlerin, faşizm ortamında sefahate ve ahlaksız bir yaşam biçimine daldıklarını görürüz. Ancak film, faşist cumhuriyetin tarihsel bir tasviri değildir. Filmde Mussolini afişlerine, faşist selamlamalara ya da faşizme özgü diğer simgelere rastlanmaz. Bu bağlamda temsil, bir “yer değiştirme” yoluyla yeniden inşa etme işlevi görür. Belirli bir tarihsel dönem; mekânı, işaretleri, simgeleri ve benzeri unsurları başka bir yere taşınarak, sinema sanatı aracılığıyla yeniden temsil edilir. Nihayetinde, “hikâyeyi tam olarak yaşandığı veya gerçekleştiği şekliyle anlatma” gibi bir sadakat arayışı yoktur. G eçmiş, anlamını her zaman ancak sonradan işletilen bir yeniden inşa süreciyle kazanır. Ne var ki bu durum, Pasolini’yi postmodern bir görecelikçi yapmaz. Onun duruşu, olayları, faşizm gibi felâket niteliğindeki olaylar söz konusu olduğunda dahi, geriye dönük bir kavrayışla anlama ve kavramlaştırma çabasına dayanır.

Pasolini’nin ifadesiyle o, “bir dünyanın sonunu, geçmişteki görkemli günlerin bitişini yansıtmak” istemiştir. “Bu, şiirsel bir tercihti. Filmi 1938’de, 1939’da ya da 1937’de de kurgulayabilirdim, ancak o zaman bu denli şiirsel olmazdı.”[21] Söz konusu dönemin şiirsel yönünü biraz daha açarak, “çöküş ve alacakaranlık doğası gereği şiirseldir” der.

“Eğer filmi Nazizmin en güçlü olduğu döneme yerleştirseydim, katlanılmaz bir yapım ortaya çıkardı. Tüm bunların son günlerde yaşandığını ve kısa süre sonra sona ereceğini bilmek, izleyiciye bir nebze olsun rahatlama hissi veriyor. Aslına bakılırsa bu, ‘gerçek anarşi’ üzerine, yani iktidarın anarşisi üzerine bir film.”

Pasolini bu sözleriyle, daha önce pek çok kez dile getirdiği bir gerçeği, yani hem şiiri hem de sinemayı kullanan iki dilli bir yazar olduğu gerçeğini bir kez daha vurgulamış olur. Pasolini’ye göre, bu iki sanatsal ifade biçimi arasında içsel ve derin bir birlik vardır. Başka bir yerde ise, hem şiiri hem de nesri kapsayan edebi yapılar arasında bir ayrım bulunduğunu; her birinin kendine has bir niteliği olduğunu belirtir. Temel yapıları aynı olsa da, şiir dili ile nesir dili birbirinden farklıdır.

Pasolini, bu düzlemde sinemayla ilgili bir ayrım daha yapar: Edebiyat gibi, sinemanın da kendine özgü bir yapısı ve yapısal yasaları vardır. Örnek olarak, “sıradan bir Vahşi Batı filmi” ile bir Godard filmini ele alır. Ona göre, bu iki film aynı temel yapıya; aynı kadraja, aynı görüntü yönetimine, izleyiciyle benzer (hatta aynı) türde ilişki biçimine vs. sahiptir. Ancak aralarındaki fark şudur:

“Godard’ın filmi, şiir dilinin tipik özelliklerine göre kurgulanmıştır. Oysa alışılagelmiş sinema, nesir dilinin tipik özelliklerine göre oluşturulmuştur. Örneğin, bir hikâyenin eksikliği, aslında nesir dili yerine şiir dilinin baskın gelmesinden ibarettir. Ortada bir hikâye olmadığı doğru değildir. Bir hikâye vardır, ancak bu hikâye, bütünüyle anlatılmak yerine, hayal gücü, fantezi ve göndermelerle dolu, kesintili ve dolaylı bir biçimde aktarılır. Hikâye, çarpıtılmış bir şekilde sunulur ama gene de ortada bir hikâye vardır.”[22]

Ayrımlar yapmayı seven Pasolini, bir ayrım daha önerir. Ona göre, temel düzeyde, “nesir sineması” ile “şiir sineması” arasında bir ayrım gözetmemiz gerekir. İkincisi, her zaman şiirsel olduğu anlamına gelmez; zira bir yönetmen, “şiir sinemasının ilke ve kurallarını benimseyip gene de kötü ve iddialı (gösterişli) bir film ortaya koyabilir. Bir başka yönetmen ise nesir sinemasının ilke ve kurallarını benimseyip, yani bir hikâye anlatıp, buna rağmen şiirsel bir eser yaratabilir.”[23]

Pasolini, Şiir Sineması[24] adlı eserinde, göstergebilim terminolojisini hesaba katmadan sinematik bir söylem oluşturmanın imkânsız olduğunu söyler. Zira sinemacı, belirli bir nesneyi sinemasal bir görüntüye dönüştürmek için onu kullanır: “Yazarın kullandığı sözcük (dilsel gösterge), kültürel, popüler ve dilbilgisel bir geçmişle yüklüdür; oysa bir ‘görüntü-gösterge’ (im-sign) kullanan sinemacı, onu tam da o anda, nesnelerin dilsiz kaosundan çekip çıkarmış ve görüntüler aracılığıyla iletişim kuran bir topluluğun varsayımsal sözlüğüne başvurarak yalıtmıştır.”[25] Sinema dilinin her zaman şiirsel olması, bu anlamdadır.

İtalyan yeni gerçekçiliği üzerine yazan Gilles Deleuze, “gerçekliğin artık temsil edilmediğini ya da yeniden üretilmediğini, aksine ona ‘yönelindiğini’” söyler. Yeni gerçekçilik, halihazırda çözümlenmiş, deşifre edilmiş bir gerçekliği temsil etmek yerine, her zaman muğlak olan ve çözümlenmeyi bekleyen bir gerçekliği hedeflemiştir. “İşte bu yüzden, temsil montajının yerini giderek sekans çekimi (tek kamerayla, kesintisiz çekim) almıştır.”[26] Deleuze’e göre yeni gerçekçiliği tanımlayan şey, “eski gerçekçilikteki eylem-görüntünün duyusal-motor durumlarından temelden farklı olan, tamamen optik durumlardan oluşan bu birikimdir.”[27] Ancak mesele şudur ki, “karakterlerin kendileri de bu durumlara tepki veriyorlardı. Eylemin getirdiği iniş çıkışlar sonucunda karakterlerden biri çaresiz kalıp bağlandığında ve ağzı kapatıldığında bile durum değişmiyordu. Dolayısıyla izleyicinin algıladığı şey, karakterlerle özdeşleşme yoluyla az ya da çok dahil olduğu bir duyusal-motor görüntüydü.”[28] Bu bağlamda, Deleuze’ün Pasolini okumasına göre, ki Deleuze burada Umberto Eco’nun Pasolini eleştirisine atıfta bulunur, Pasolini, göstergebilimcilerin ötesine geçmek istemektedir:

“O, sinemanın bir dil sistemi olmasını, çifte eklemlenmeye (monem’e karşılık gelen planın yanı sıra, kare içinde beliren ve fonem’lere karşılık gelen nesnelerin, yani ‘sinem’lerin varlığı) sahip olmasını arzular. Sanki o, evrensel bir dil sistemi temasına geri dönmek istiyor gibidir. Şu farkla ki, buna şunu da ekler: söz konusu olan, gerçekliğin dil sistemidir. ‘Gerçekliğin betimleyici bilimi’, işte göstergebilimin yanlış anlaşılan doğası budur. Bu, sözlü ya da başka türden ‘var olan dillerin’ ötesinde bir şeydir. Acaba o, hareket-görüntünün (planın), hareketin ifade ettiği bir değişime ya da oluşa ilişkin bir ilk eklemlenmeden ama aynı zamanda, görüntünün (sinemlerin) ayrılmaz birer parçası haline gelmiş olan ve aralarında ilişkinin kurulduğu nesnelere dair ikinci bir eklemlenmeden oluştuğunu mu kastetmektedir?”[29]

Bu bağlamda, Pasolini’nin dile döktüğü gerçekliğin, İncil’de sunulan bir gerçeklik değil, kamera ve kurgu aracılığıyla dönüştürülmüş bir gerçeklik olduğu öne sürülebilir. Hatta Pasolini olsa gerçekliğe dair izlemini aktarmayı reddettiğini, gerçekliğin kendisini sunduğunu söylerdi. “Ber her zaman gerçekliğin çerçevesi içinde kalıyorum, simgesel ya da dilsel bir sistem üzerinden ona müdahale etmiyorum.”[30] Bu tespit, bize Pasolini’nin İsa’yı dünyevi ve kutsal olmayan bir boyuta neden yerleştirdiği sorusunu da cevaplar. Ayrıca Pasolini’nin aktardığı haliyle, İncil filminin gerçekliği ile yol almamıza imkân sağlar.

Agon Hamza

Dipnotlar:
1. George Aichele, “Translation as De-canonisation: Matthew’s Gospel According to Pasolini,” Crosscurrents 51 (2002).

2. A.g.e.

3. Filmde Bach’ın Aziz Matta’nın Çilesi eserinden Odetta’nın Bazen Kendimi Öksüz Bir Çocukmuşum Gibi Hissediyorum’una kadar birçok çalışmaya yer verilir. Pasolini’ye göre filmlerinde kullandığı müzik, her zaman dini bir niteliğe sahiptir.

4. Pier Paolo Pasolini, “Observation on a Long Take,” s. 4.

5. A.g.e.

6. A.g.e.

7. Pier Paolo Pasolini, St. Paul (Londra: Verso, 2014), s. 3.

8. A.g.e.

9. “Pier Paoli Pasolini Speaks,” Youtube.

10. Sonra İsa kalabalığ ve havarilerine şunu söyledi: “Musa’nın koltuğunda hukuk hocaları ve Ferisiler oturuyorlar. O yüzden onların söylediği her şeye dikkatle yaklaşmalısınız. Onların yaptıklarını yapmayın, çünkü onlar vaaz ettiklerini uygulamazlar. Ağır, taşıması yükleri halkın omuzlarına yüklerler ama o yükleri taşımak için parmaklarını kıpırdatmak istemezler.”

11. George Aichele, Translation as De-canonisation.

12. Pasolini’nin filmleri çoğunlukla şiddet yüklüdür. Aşırı şiddet, sadizm ve cinsellik yüzüden Salò veya Sodom’un 120 Yılı birçok ülkede halen daha yasaklıdır.

13. Akt.: Roger Ebert, The Gospel According to St. Matthew, RE.

14. A.g.e.

15. Bu not üzerinden Agamben’in Hristiyanlık okumasını Pasolini’nin Matta İncili okurken başvurduğu bakış açısı temelinde analiz etmek ilginç olurdu.

16. Pasolini 2007.

17. Pasolini 2007.

18. A.g.e.

19. İşin ilginç yanı, Mel Gibson, İsa Mesih’in Çilesi filmini çekerken aynı mekânları kullandı.

20. Pasolini 2007.

21. Pasolini 2012.

22. Pasolini 2007.

23. A.g.e.

24. Pasolini 1976, s. 542–558.

25. A.g.e.

26. Gilles Deleuze, Cinema 2: The Time-Image (Londra: The Athlone Press, 1989), s. 1.

27. A.g.e., s. 2.

28. A.g.e., s. 2–3.

29. A.g.e., s. 28.

30. Akt.: Gilles Deleuze, Cinema 2, s. 287. Bkz.: Pier Paolo Pasolini, L’expérience Hérétique: Langue et Cinéma (Paris: Traces Payot, 1976).