Fukuyama’nın Akrobasi Gösterisi

Japon kökenli Amerikalı düşünür Francis Fukuyama, liberal demokrasiyi yönetimin nihai formülasyonu olarak sunarak, Soğuk Savaş’ın sona erişini, yeniden kurduğu güç dengesinin ötesinde bir anlam kazandırdı. Belirli bir tarihsel aşamaya bağlı kurumları, devamlılık koşullarını aklın ve özgürlüğün sınırları olarak sunan bir sistem mertebesine yükseltti. Bu da, mevcut mülkiyet ve güç ilişkilerinin insan toplumlarının başarabileceği şeylerin en üst düzeyi olduğuna dair görüşü beslemenin hangi çıkarlara hizmet ettiğine dair soruları gündeme getirdi.

Bugün bu teze geri dönmek, Amerika’daki akademi ve siyaset çevrelerinde edindiği deneyimlerin yanında, Irak işgali (2003) ile küresel finans piyasası krizi (2008) sonrasında yaptığı düşünsel-teorik revizyonları yeniden ele aldığı 2026 tarihli In the Realm of the Last Man [“Son İnsanın Diyarında”] adlı hatıratının yayınlanmasıyla birlikte özel bir önem kazanıyor. Biyografisi, savunduğu politikaların vaatleri ile ortaya çıkan sonuçlar arasındaki mesafeyi deneyimlemiş birinin zihninde dolaşmamıza imkân sağlıyor, böylece en ünlü tezine uzanan bir soruyu gündeme getiriyor: Deneyim, bir düşünürün yargılarını nasıl değiştirir. Düşünür, tarihin yönü hakkındaki mutlak görüşünü revizyona ne ölçüde tabi tutabilir?

“Tarihin sonu” tezini eleştirmek, öncelikle bu tezin öne çıkışına eşlik eden yanlış anlamaları ortadan kaldırmayı gerektirir. Fukuyama, 1989 tarihli makalesinde ve 1992 tarihli kitabında, savaşların, krizlerin ve gerileme olasılığının devam etmesine rağmen, liberal demokrasinin nihai yönetim biçimi statüsüne ulaştığını savunmuştur. Bu nedenle, burada şiddet içeren bir olayı veya orada bir hükümetin düşüşünü örnek göstermek yetersiz bir argüman olmaya devam etmektedir. Temel itiraz, liberal sistemin ilkelerinin ve kurumlarının, çelişkileri kapsayabilen ve insanlığın gelecekteki dönüşümlerini kendi sınırları içinde tutabilen bir ufuk teşkil ettiği varsayımıyla ilgilidir.

Fukuyama tezini, tarihsel hareketin, insanlığın her zaman kendi çelişkilerinin tohumlarını içinde barındıran koşulları aşarak, özgürlük ve karşılıklı tanınmanın gerçekleşmesine doğru diyalektik bir yön izlediğini öne süren düşünür Alexandre Kojève aracılığıyla Hegel’e dayandırmıştır. Fukuyama, eşit yurttaşlığı ve yönetilenlerin rızasına dayalı yönetimi, tanınma mücadelesine verilecek nihai cevap olarak yorumladı ve Batı modelindeki politik liberalizmde, bireysel özgürlük ile toplumsal düzen arasında nihai bir uzlaşma çerçevesi buldu.

Tezin argümanlara taklalar attıran cambazlığı, birbirine bağlı iki yöntemi temel alıyordu:

1. Önceki sistemlerin çelişkilerini onları aşmanın nedenleri olarak ele alan yazar, bu özelliği liberal demokrasiye bağlamıyordu;

2. Bu demokrasilerdeki servet ve nüfuz eşitsizliğini, kurumlarının düzeltebileceği bir uygulama eksikliği olarak görüyor, böylece bu eşitsizliği üreten ve yeniden üreten üretim ilişkilerini göz ardı ediyordu.

Kapitalist toplum, bireylerin kanun önündeki (teorik) eşitliğini, üretim pozisyonlarındaki eşitsizlikle birleştirir. İşçi ve kapitalist, sözde özgürlüklerini tanıyan bir sözleşme imzalarlar. Biri üretim araçlarına sahipken, diğerinin geçimi iş gücünü satmaya bağlıdır. Bu eşitsizlik, ücretleri, çalışma saatlerini ve çalışma koşullarını belirleme yeteneğinde farklılığa yol açar. Dolayısıyla, sözleşme temelli özgürlük gerçekte, kaynakları kontrol edene başkalarının yaşamlarını kontrol etme gücü veren bir toplumsal ilişkideki sadece bir formalite olarak görünür.

Bu ilişkiden yola çıkan Marx “sömürü” kavramına belirli bir anlam kazandırır. Bu kavram, sermaye sahiplerinin, kabul gören sözleşmeyle korunmakta olan süreçte işçi tarafından üretilen artı değeri temellük etmeleriyle ilgilidir. Mesele, bir işverenin kötü davranışından veya belirli bir yönetim yaklaşımının sertliğinden öteye geçerek, üretimin örgütlenmesi ve getirilerinin dağıtımıyla ve kurumları verimliliği artırmaya, ücretleri kontrol etmeye ve yatırım getirisini genişletmeye iten rekabet baskısıyla bağlantılıdır.

Demokratik sistemlerdeki bu eşitsizliğin etkileri politik temsile dek uzanmaktadır. Seçimlere katılmak, zaman, kaynak ve destek ağlarına ihtiyaç duyar. Farklı toplumsal sınıflar bunları sağlayabilme yeteneklerine göe ayrışır. Seçilmiş hükümetler ise sermayenin baskıları ve talepleriyle karşı karşıya kalır. Dolayısıyla, demokratik karar alma alanı, sandık sonuçlarını aşan, ekonomik ve toplumsal gücün dağılımına kadar uzanan bir mücadele içinde şekillenir. Bu dağılım, geniş destek gören politikaları, bunları uygulamaya çalışanlar için maliyetli politikalara dönüştürür.

Bu sistemde, devletin kendisi, sermaye birikiminin ihtiyaçlarının ücret, hizmet ve toplumsal istikrar talepleriyle kesiştiği bir çatışma alanı olarak kalır. Halk güçleri reformların gerçekleşmesini sağlayabilir, haklarını artırabilir, ama bu kazanımlar, finansörlerin ve rekabetin baskılarıyla karşı karşıya kalır. Bu, bir sistemin uzlaşmaya istekli olması ile içsel çelişkilerinin çözümü arasındaki farkı vurgular. Çalışma koşullarını iyileştiren bir uzlaşma, çatışmanın dinamiklerini yeniden düzenleyebilirken, üretim araçları üzerindeki kontrol sorununu kaçınılmaz olarak çözümsüz bırakır.

Bu bağlantı, kapitalizmle ilişkilendirilen politik biçimi nihai referans noktası haline getiren ve mücadeleyi sistemin yönetimini iyileştirmeye ve sonuçlarını değiştirmeye yönlendiren, aynı zamanda mülkiyet ve yatırım üzerindeki kontrol sorusunu marjinalleştiren “tarihin sonu” fikrinin ideolojik işlevini açıklamaktadır. Hegemonya ideolojisi burada, tarihsel bir deneyimi genelleştirerek ve onun devamlılığının çıkarlarını aksiyomatik ve şeylerin temel doğası haline dönüştürerek işler; böylece onun aşılmasını talep etmek, sistemin tanımını tekeline aldığı rasyonellikten bir sapma olarak görünür. Uluslararası düzeyde, bu mantık, hegemonik güçlerin savaşlarını ve müdahalelerini, halkları önceden belirlenmiş bir geleceğe doğru yönlendirme araçları olarak sunmalarına imkân sağlar.

Etki ve çıkar temelli söylem, rakip rejimlerin devrilmesi, Irak’ta demokrasiyi yayma, Libya'da sivilleri koruma ve Suriye’de siyasi geçişi destekleme söylemiyle iç içe geçer. Bu vakalardaki Batı müdahalesinin farklı koşullarına ve biçimlerine bakılmaz. Teori, halkların kendi kaderini tayin etme hakkını, kabul edilebilir sistemi, müttefiklerini ve küresel ekonomiye entegrasyon koşullarını dikte eden dış vesayet için bir gerekçeye dönüştüren bir pazarlama aracı haline gelir. “Özgürleşme”yi esas alan dil, hegemonik ilişkilerin yeniden düzenlenmesini meşrulaştırmak için kullanılır.

Özelleştirme kararlarını veya sosyal harcamaları azaltmaya yönelik adımları ekonomik zorunluluk tarafından dikte edilen teknik cevaplar olarak nitelendirdiğinde, bu tezin ideolojik işlevi de ekonomik düzeyde açıkça ortaya çıkar. Bu şekilde, servet dağılımına ilişkin seçimler, uzman görüşüyle belirlenen konular haline gelir ve yararlananlar ile zarar görenlerin kimliği, bu kararların siyasi içeriğini ve belirli çıkarları diğer toplumsal ihtiyaçlardan üstün tutan sınıfsal güce bağlı dinamiklerle olan bağını gizlemek için kasıtlı olarak belirsizleştirilir.

Sovyetler Birliği’nin çöküşü, Fukuyama’nın tezini daha da cazip kıldı. Belirli bir tarihsel deneyimin yenilgisine, kurumlarını ve koşullarını aşan bir anlam kazandırdı. Bununla birlikte, bu çöküşü kapitalizmin nihai olduğuna dair iddianın kanıtına dönüştüren yazar, tarihsel bir sonucu yorumlamak yerine, gelecekteki çatışmaların doğuracağı toplumsal örgütlenme potansiyeline dair bir yargıda bulundu.

Demokrasi tarihini okumak, bu değişimi sorgulamamıza imkân sağlar. Oy hakkı, örgütlenme hakları ve sosyal koruma, işçi ve kadın mücadeleleri, ayrımcılığa karşı mücadeleler yoluyla genişleyerek, liberal kurumlara marjinalleştirilmiş grupların uyguladığı baskıyla şekillenen bir öz kazandırdı.

İkinci bir yanlış anlama, Fukuyama’nın Nietzsche’den ödünç aldığı, ihtiyaçlarının karşılanmasıyla yetinen ve hırsı azalan insan imgesiyle ilgili “son insan” formülasyonunda ortaya çıkıyor. Fukuyama analizine, memnuniyet durumuna ve üstünlük arzusuna karşı isyan etme olasılığını dâhil etti. Bu nedenle, onun anlayışı, öfkenin ve popülizmin yol açtığı tehlikeleri görüyor, ama bu insanın sınıfsal konumunu, güvenlik, zaman ve kendini gerçekleştirme fırsatlarının son derece eşitsiz bir şekilde dağıtıldığı toplumları ne ölçüde temsil ettiğini görmezden geliyor.

Evini kaybetmekten korkan işçi ve siyasi şöhret peşinde koşan zengin birey, muhalif söylemlerde ortak bir zemin bulabilir, ancak tanınma ihtiyaçları farklı çıkarlara dayanmaktadır. Öfkeleri, pazarlık gücündeki eşitsizliğin, kazançların dağılımının ve siyasi finansman kaynaklarının analiziyle daha doğru bir şekilde yorumlanabilir, zira popülist liderlik, toplumsal kayıpları milliyetçi düşmanlığa dönüştürür. Ekonomik eşitsizliklere yönelik şikâyetleri göçmenlere ve azınlıklara yöneltir, bu eşitsizlikleri yaratan mülkiyet ilişkilerini muhafaza eder.

2008 krizi, ekonomik güç ile kamusal sorumluluk arasındaki bu temel çelişkinin açığa çıkmasını sağladı. Finans kurumlarının çöküşü, kredi sistemini korumak için hükümet müdahalesini gerektirirken, aileler, bu müdahalenin maliyetini iş ve konut kayıpları şeklinde üstlendi. Bu durum, varlıkları riske atmaya kimin karar verdiğine ve kayıpların yükünü kimin taşıdığına, krizlerin şirket bütçelerinden toplumun yaşam koşullarına ve temel ihtiyaçlarını finanse etme yeteneğine nasıl aktarıldığına dair soruyu yeniden gündeme getirdi.

“Tarihin Sonu”nun ortaya koyduğu soru, geleceği belirleme gücüne kimin sahip olduğuyla ilgilidir. Zenginliğini milyonlarca işçinin emeği üzerinden üreten, yatırımlarının yönetimini ve getirilerinin dağıtımını dar bir nüfuzlu insan çevresine bırakan bir toplum, örgütsel yapısının özünde halen daha çatışmanın sebeplerini muhafaza etmektedir. Bu çelişki, kapitalizmin tamamlanmasını engeller, demokrasinin, sistem tarafından izin verilen adaylar arasından yönetici figürlerin seçilmesiyle ilgili biçimsel sınırlarını ortaya koyarken, büyük ekonomik kararlar, emekçi çoğunluğun dışlandığı bir yerde alınmaktadır.

Tarihin sonu, özgürlük, emek, mülkiyet ve iktidar ilişkilerini dönüştürme konusunda sürekli artan bir kapasite haline gelene kadar gelmeyecektir. Gelecek, tek bir tarihsel zaferin sağladığı imkânların ötesinde, olasılıkları araştıran kolektif eylemin konusu olmaya devam edecektir.

Said Muhammed
19 Eylül 2026
Kaynak