16 Kasım 2026

Devletin Aygıtları



Aygıt nedir? Daha net bir ifadeyle, Devletin İdeolojik Aygıtı (DİA) ve Devletin Baskı Aygıtı (DBA) nedir?

Marksizm klasiklerine göre Devlet bir aygıttır. Althusser’in “aygıt” terimini muhtemelen İtalyan Marksist Antonio Gramsci’den aldı. Marx’ın ifadesiyle, “modern devletin icra organı, tüm burjuvazinin ortak işlerini yöneten bir komiteden başka bir şey değildir.” Lenin ise “devletin, sınıf çelişkilerinin uzlaştırılamazlığının bir ürünü ve tezahürü olduğunu” belirtir.

Devlet, sınıf çelişkilerinin nesnel olarak uzlaştırılamadığı yer ve zamanda, uzlaşmanın sağlanamadığı ölçü dâhilinde ortaya çıkar. Tersinden bakıldığında ise, devletin varlığı, sınıf çelişkilerinin uzlaştırılamaz olduğunun kanıtıdır.[1] Bu bağlamda Devlet, toplumsal alana “egemen sınıflar adına ve onların çıkarları doğrultusunda” müdahale eden baskıcı bir güç olarak tanımlanır.

Althusser’in anlayışına göre bu tanım eksiktir. Nitekim Devlet, aygıtlar aracılığıyla varlık bulur ve bu yönüyle, sahip olduğu iktidar işlevinden başka bir anlama gelmez. Ancak bu noktada, “Marksist klasikler, Devleti, ‘Marksist devlet teorisi’ içinde sunulan tanımdan çok daha karmaşık bir gerçeklik olarak ele almışlardır.”[2]

Althusser’e göre, Devlet teorisini “klasik Marksist” anlayışın ötesine taşıyabilmek için, “yalnızca devlet iktidarı ile devlet aygıtı arasındaki ayrımı değil, aynı zamanda devletin (baskı) aygıtı tarafında yer alan ancak onunla karıştırılmaması gereken başka bir gerçekliği de hesaba katmak zorunludur.”[3] Bu gerçekliğe, “Devletin İdeolojik Aygıtları” adını verir.

Peki bu Devletin İdeolojik Aygıtları’nı nasıl anlamalıyız? İlk olarak yapılması gereken ayrım, DİA’lar ile DBA’lar arasındaki ayrımdır. İkinciler; ordu, polis, mahkemeler, hapishaneler ve benzerlerinden oluşur, son kertede “şiddet yoluyla” işlev görürler. Birinciler ise bir dizi özelleşmiş kurumdur.

Althusser’in Devletin İdeolojik Aygıtları (DİA) için sunduğu ampirik liste; dinsel DİA’yı (çeşitli dinsel kurumlar), eğitimsel DİA’yı (özel ve devlet okulları sistemi), ailesel DİA’yı, hukuksal DİA’yı, siyasal DİA’yı (çeşitli siyasi partileri de kapsayan siyasal sistemler), iletişimsel DİA’yı, kültürel DİA’yı ve benzerlerini içerir.[4]

Peki, aynı durum kamera için de geçerli değil midir? Bu açıdan bakıldığında, kameranın, gerçekliği olduğu gibi yansıtmak değil, onu yeniden üreterek dönüştürmek işlevine sahip bir ideolojik aygıt olduğunu öne sürebiliriz. Bu anlamda, bir ideolojik aygıt olarak kamera, gerçekliği olduğu gibi yansıtmaz, aksine onu yanlış bir biçimde sunar. Dolayısıyla kamera, gerçekliği (fiziksel olarak) olduğu gibi temsil etmez; “edilgen bir nesne” olarak, belirli bir gerçekliği yeniden üretir ve inşa eder. Buna kitabın ikinci bölümünde değineceğiz.

Bir diğer ayrım ise şudur: “Devletin tek bir baskı aygıtı varken çok sayıda ideoojik aygıtı vardır.” Ayrıca, “birleşik haldeki baskı aygıtı, tümüyle kamusal alana aitken, Devletin İdeolojik Aygıtlarının büyük bir kısmı, görünürdeki dağınıklıkları dâhilinde, özel alana aittir. Kiliseler, siyasi partiler, sendikalar, aileler, bazı okullar, gazetelerin çoğu, kültürel girişimler vb. özel niteliktedir.”[5] Bununla birlikte, iki aygıt arasındaki temel farka daha yakından bakmamız gerekir:

“Baskı aygıtlar şiddet yoluyla işlerken, ideolojik aygıtlar “ideoloji yoluyla” iş görürler. Yani, baskı aygıtı, esasta, genel manada (fiziksel baskıyı da içerecek biçimde) baskı yoluyla işlerken, ikincil düzeyde ideoloji aracılığıyla işlev görür. (Saf bir baskı aygıtı diye bir şey yoktur.) Örneğin ordu ve polis de hem kendi iç bütünlüklerini ve yeniden üretimlerini sağlamak hem de dışarıya sundukları “değerler” aracılığıyla ideoloji temelinde iş görürler.”[6]

Buradan hareketle, en önemli sonuca ulaşabiliriz. Althusser’e göre, devlet iktidarı ile devlet aygıtları arasında bir ayrım yapmamız gerekir. Devlet iktidarı, her zaman, az önce incelediğimiz devlet aygıtları aracılığıyla varlık bulur. Nitekim, “hiçbir sınıf, devletin ideolojik aygıtları üzerinde ve içinde kendi hegemonyasını kurmaksızın, uzun bir süre boyunca devlet iktidarını elinde tutamaz.”[7]

Bu noktada Lenin’in Devlet anlayışına dönelim. Paradoksal bir biçimde Lenin, Devleti tam da Lacan’ın Aşk’ı konumlandırdığı yere yerleştirir. Lacan’a göre cinsel ilişki imkânsızdır (il n’y a pas de rapport sexuel); bu, her zaman zaten başarısızlığa uğramış, baştan mahkûm bir ilişkidir. Erkek, kadınla doğrudan bir ilişki kuramaz. Bunu ancak, öznenin kendi ilişkisini yapılandırdığı fantezi olarak objet petit a (küçük nesne) aracılığıyla gerçekleştirebilir. Fantezi ile objet petit a arasında aşılamaz bir köprü vardır. Başka bir deyişle, olabilecek en kaba tabirle, bir erkek bir kadınla seviştiğini sanır, ancak aslında yaptığı şey, o kadına dair fantezisiyle sevişmektir.

Lacan’ın bizzat ifade ettiği gibi: “Cinsel ilişkinin yokluğunun yerini doldurmanın çok incelikli bir yolu, sanki engeli bizzat biz koymuşuz gibi davranmaktır.”[8] Bir düzeyde, cinsel ilişki asla gönüllü değildir, her zaman zaten asimetriktir. Cinsel partnerin önce bir “Şey”, ardından bir “insan” olarak belirdiği bir “ilişkisizlik” durumudur.

Žižek’i takip ederek cinsel ilişkiyi, simgeleştirilemeyen ya da simgeleştirmeye direnen “Gerçek” (Real) olarak algıladığımızda, aynı durum sınıf mücadelesi için de geçerli değil midir? Žižek şöyle der: “[…] ‘Sınıf mücadelesi’, nesnel (toplumsal) gerçekliğin kendi içine kapalı bir bütün olarak kurulmasını engelleyen o temel uzlaşmazlığı (antagonizmayı) ifade eder.”[9] Lenin’e dönecek olursak: sınıfsal ilişkiler imkânsız olduğu için Devletin ortaya çıktığını öne sürebiliriz.

Althusser’e göre Hukuk, hem Devletin İdeolojik Aygıtı (DİA) hem de Devletin Baskı Aygıtı (DBA) olma niteliğini aynı anda taşıyan yegâne aygıttır. Hem ideolojik hem de baskıcıdır. Dolayısıyla, birbirinden kopuk sınıfları maddi düzeyde birbirine bağlar. Sovyetler’in öne çıkan hukuk teorisyenlerinden, günümüzde unutulmuş bir isim olan Evgeni Paşukanis, hukuk ve Marksizm üzerine en kapsamlı teoriyi ortaya koymuştur. Paşukanis’e göre, hukuku analiz ederken onun ideolojik biçimiyle, yani belirli bir ideolojik oluşumun alt kategorisi olmasıyla ilgilenmemeliyiz. Ancak bir hukuk kuralı ya da onun analiziyle uğraştığımızda, mesele, “hukuk ideolojisinin (veya psikolojisinin) varlığını olumlamak ya da yadsımak değil, hukuk kategorilerinin ideolojik olandan başka hiçbir anlam taşımadığını ortaya koymaktır.”[10] Paşukanis’in burada verdiği örnek, Marx’ın meta fetişizmi kavramıdır:

“Politik iktisadın genel kavramları yalnızca ideolojik unsurlar değildir. Bunlar, nesnel ekonomik gerçekliğin bilimsel, yani teorik olarak inşa edilmesini sağlayan bir tür soyutlamalardır.”[11]

Dolayısıyla mesele, belirli bir hukuk kuralının ya da genel olarak hukukun, toplumsal yaşamın belli bir yönünü ideolojileştirip ideolojileştirmediğini saptamak değildir, zira hukukun bizatihi kendisi ideolojik bir kategoridir. Asıl güçlük, “belli ölçüde gizemlileştirilmiş ve örtük kılınmış toplumsal gerçekliğin, bu kavramlar aracılığıyla açığa çıkarılıp çıkarılamayacağını” anlamakla ilgilidir.

Politik iktisadın kategori ve kavramları gibi, hukuk kategorileri de yalnızca ideolojik bir ağırlığa sahip olmakla kalmaz, aynı zamanda toplumsal gerçekliğin teorik, yani felsefi olarak kavramsallaştırılmasını mümkün kılan soyutlamalardır. Paşukanis’in hukukun işleyişini açıklamak için başvurduğu meta fetişizmi kavramını inceleyelim.

Hepimiz, Marx’ın Kapital’in birinci bölümünde yer alan o meşhur pasajını biliriz:

“Bir meta, ilk bakışta son derece aşikâr, çok sıradan bir şey gibi görünür. Ancak yapılan analiz, onun aslında metafiziksel inceliklerle ve teolojik ayrıntılarla dolu, oldukça tuhaf bir şey olduğunu ortaya koyar. Bir kullanım değeri olarak ele alındığında, ister sahip olduğu özelliklerle insan ihtiyaçlarını karşılaması açısından bakalım, ister bu özellikleri insan emeğinin bir ürünü olarak kazanması açısından değerlendirelim, metada gizemli hiçbir yan yoktur.”[12]

İlginçtir Marx, “ideoloji” sözcüğünü kullanmaz, ancak onun anlayışında “meta fetişizmi” terimi, ideolojinin ta kendisini ifade eder. Paşukanis, meselenin Hukuk’un ideolojik bir biçime sahip olduğunu kanıtlamak değil, bizzat Hukuk’un kendisinin ideolojik olduğunu ortaya koymak olduğunu söylediğinde, aynı yaklaşımı sınıf mücadelesi için de uygulamamız gerekir. Buradaki mesele, siyasi sınıf mücadelesinin belirli bir toplumdaki gizli ekonomik süreçlerin bir yansıması olduğunu kanıtlamak değil, her bir siyasi sınıf mücadelesinin (yani ideolojik mücadelenin) bizzat ekonomik ilişkilerin bir parçası olduğunu göstermektir. Peki aynı durum, Hukuk için de geçerli değil midir?

Marx için sermaye, bazı iktisatçıların anladığı şekliyle, bir zenginlik ya da zenginlik birikimi değil, bir üretim biçimi, bir tahakküm ilişkisidir. Toplumsal bir ilişki olarak insanlar üzerindeki etkisi ise çok daha yıkıcıdır: İnsanları, üretim araçlarının sahibiyle neredeyse kölelik ilişkisine benzer bir bağla birbirine bağlar.

Bu bağlamda Paşukanis, hukukun da Marx’ın sermayeyi anladığı anlamda toplumsal bir ilişki olarak tasavvur edilip edilemeyeceğini sorgularken haklıdır, yani hukuk, “temel tanımları analiz edildiğinde, özel bir ilişkinin gizemlileştirilmiş biçimini ifade eder” ve “toplumsal ilişkilerin düzenlenmesi, az ya da çok hukuki bir nitelik kazanabilir. Hukuka özgü temel ilişkiyle şu ya da bu ölçüde renklenebilir.”[13]

Marx, Kapital adlı eserine, “kapitalist üretim biçiminin egemen olduğu toplumların zenginliği, ‘muazzam bir meta yığını’ olarak görünür” diyerek başlar.[14] Bu anlamda toplumsal ilişkiler, sonsuz sayıda biçimsel-hukuki düzenlemeyi bünyesinde barındırır. Bu iki ilişki türü arasında paralellikler kurabiliriz.

Paşukanis, hukuku ikili bir düzlemde tanımlar: “Hukuk, kimi zaman bir toplumsal örgütlenme ilkesi, kimi zaman ise bireylerin toplum içinde kendilerini tanımlamalarını sağlayan bir araç olarak ortaya çıkar.”[15] Dolayısıyla hukuk, hem dışsal hem de içsel olmak üzere, ikili bir işleve sahiptir. Bu açıdan bakıldığında, hukukun işleyişi ile sermayenin dolaşımı arasında çarpıcı bir benzerlik yok mudur? Zira her hukuki ilişki, hukuk özneleri arasındaki bir ilişkidir. Marx, Kapital’de bir işçi ile kapitalist arasındaki değişim sürecinden şöyle bahseder:

“Para sahibinin, bir meta olarak satılmak üzere sunulan iş gücünü bulabilmesi için, öncelikle çeşitli koşulların yerine getirilmiş olması gerekir. Meta değişimi, kendi doğasından kaynaklananlar dışında başka hiçbir bağımlılık ilişkisini beraberinde getirmez. Bu varsayıma göre, iş gücü, ancak ve yalnızca sahibi, yani iş gücünün ait olduğu birey, onu bir meta olarak satışa sunduğunda ya da sattığında piyasada bir meta olarak belirebilir. Kişinin bunu yapabilmesi için, iş gücü üzerinde tasarruf yetkisine sahip olması, yani çalışma kapasitesinin, başka bir deyişle, kendi şahsının hiçbir kısıtlamaya tabi olmayan sahibi olması gerekir. İş gücü sahibi ile para sahibi, piyasada karşılaşır, birbirleriyle eşit haklara sahip taraflar olarak ilişki kurarlar. Aralarındaki tek fark, birinin alıcı, diğerinin ise satıcı olmasıdır. Dolayısıyla, her ikisi de yasalar önünde eşittir. Bu ilişkinin devamlılığı, iş gücü sahibinin onu yalnızca belirli bir süre için satmasını gerektirir, zira eğer onu bütünüyle ve bir defaya mahsus olmak üzere satacak olsaydı, aslında kendisini satmış, özgür bir insanken köleye, bir meta sahibiyken metanın kendisine dönüşmüş olurdu. Kişi, iş gücünü sürekli olarak kendi mülkü, kendi metası olarak görmelidir. Bunu yapabilmesinin tek yolu ise, iş gücünü alıcının tasarrufuna yalnızca geçici olarak, belirli bir süre için bırakmasıdır. Ancak bu sayede, iş gücü üzerindeki mülkiyet haklarından feragat etmekten kaçınabilir.”[16]

İşçiler, piyasaya özgür ve eşit bireyler olarak girerler, ancak Marx’ın ifadesiyle:

“burada her zaman işçi ile kapitalist arasındaki ilişkiyi, insanın doğuştan gelen haklarının hüküm sürdüğü bir ‘cennet’ olarak resmeden bir ‘Bentham’ illâki çıkar. Burada yalnızca Özgürlük, Eşitlik, Mülkiyet ve Bentham hüküm sürer. Özgürlük vardır, çünkü bir metanın, misal iş gücünün hem alıcısı hem de satıcısı, yalnızca kendi özgür iradeleriyle hareket ederler. Özgür özneler olarak sözleşme yaparlar ve vardıkları anlaşma, ortak iradelerini hukuki bir biçimde ifade etmelerinden başka bir şey değildir. Eşitlik vardır, çünkü taraflardan her biri, diğerine bir meta sahibi olarak yaklaşır ve birbirleriyle eşdeğer olanı eşdeğer olanla değiştirirler. Mülkiyet vardır, çünkü herkes, yalnızca kendisine ait olan üzerinde tasarrufta bulunur. Bentımcı bakış açısı vardır, çünkü herkes yalnızca kendisini düşünür. Onları bir araya getiren ve birbirleriyle ilişki içine sokan yegâne güç; bencillik, kazanç arayışı ve kişisel çıkarlardır. Herkes yalnızca kendisini düşünür, kimse başkalarıyla ilgilenmez. İşte tam da bu tutumları sayesinde, ister eşyanın önceden kurulmuş uyumu uyarınca, isterse son derece basiretli bir takdir-i ilahinin gözetiminde olsun, hepsi, karşılıklı faydaları doğrultusunda, ortak refah için ve herkesin çıkarına olacak şekilde birlikte çalışmış olurlar.”[17]

Paşukanis’in, hukuki ilişkilerin özneler arasındaki ilişkiler olduğu yönündeki ifadesiyle kastettiği budur. Ücretli emekçiler eşit derecede özgürdür. Onları bu tür ilişkilere girmeye zorlayacak hiçbir güç yoktur. İşçiler, özgür öznelerdir. Biçimsel açıdan bakıldığında, kapitalistlerle de eşittirler. Ancak biçimsel eşitliğin fiili eşitsizliğe dönüşmesi, tam da bu biçimsel özgürlük aracılığıyla gerçekleşir. Burada, olumlu bir unsurun (özgürlük ve eşitlik) yürürlüğe konulduğu anda kendi olumsuzlamasına dönüştüğünü görüyoruz. Bu durum, bize gene Paşukanis’i hatırlatıyor. Kendisi, “mülkiyetin, ancak piyasada üzerinde özgürce tasarruf edilebilen bir şeye dönüştüğü vakit hukuki biçimin temelini oluşturduğunu” söyler.[18]

Kapitalist toplumsal ilişkiler biçiminde köleleştirme, hukuki yollarla yürütülmez. Sömürü ve sömürüye dayalı ilişkiler, hukuki bir yaptırıma veya onaya ihtiyaç duymaz. Gene de bir aracıya gerek vardır: belirttiğimiz gibi, ücretli emekçi, piyasaya özgürce girer, sömürülmesi, bir sözleşme biçimi aracılığıyla (hukuki bir zeminde) gerçekleştirilir. Marx’ın yazdığı gibi:

“Emtia, kendi başlarına piyasaya gidip değişim yapamaz. Bu nedenle, onların koruyucularına, yani sahiplerine başvurmamız gerekir. Emtia birer nesnedir, dolayısıyla, insana karşı koyma güçleri yoktur. Eğer itaat etmeye yanaşmazlarsa, insan, onlara karşı güç kullanabilir. Başka bir deyişle, onları kendi mülkiyetine geçirebilir. Bu nesnelerin birer meta olarak birbirleriyle ilişkiye girebilmeleri için, onların koruyucularının iradeleri bu nesnelerde cisimleşen kişiler olarak birbirleriyle ilişkiye girmeleri ve her birinin, karşılıklı rızaya dayalı bir eylem dışında, diğerinin metasına el koymayacağı ve kendisininkini de ancak böyle bir rıza ile elinden çıkaracağı bir biçimde davranmaları gerekir. Dolayısıyla, birbirlerinde özel mülk sahiplerinin haklarını karşılıklı olarak tanımak zorundadırlar. İster gelişmiş bir hukuk sisteminin parçası olsun ister olmasın, bir sözleşme biçiminde dışa vurulan bu hukuki ilişki, iki irade arasındaki bir ilişkidir ve aslında bu iki taraf arasındaki gerçek ekonomik ilişkinin bir yansımasından ibarettir. Söz konusu hukuki eylemlerin her birinin içeriğini belirleyen şey, işte bu ekonomik ilişkidir.”[19]

Meta, toplumsal bir ilişkiyi temsil eder. Meta sahibi ya da mülk sahibi ise, bu ilişkinin soyut bir ürününün kişileşmiş halinden başka bir şey değildir. Buradan çıkarılacak ders şudur: Hukukun işleyebilmesi için, öznenin, hukukun buyruğunu yapısal olarak içselleştirmesi gerekir. Hukuka, iyi olduğu ya da hakikati temsil ettiği için değil, gerekli olduğu için itaat ederiz. Hukuk, gücünü ve dehşetini, “somut bireylere” doğrudan birer özne olarak hitap etmeksizin sergiler. Dolayısıyla, eğer Kafkaesk özne Lakancı özne ise, o halde Lakancı özne, devletin hukuki ideolojik aygıtları (DİA) / Devletin baskı aygıtları (DBA) denilen yapıya sahiptir. Bu durum yalnızca ideolojik bir mesele değil, toplumun maddi örgütlenmesine de temas eden bir meseledir.

Agon Hamza

Dipnotlar:
1. Lenin 1987, s. 273.

2. Althusser 2001, s. 95.

3. A.g.e., s. 96.

4. A.g.e.

5. A.g.e., s. 97.

6. A.g.e., s. 100.

7. A.g.e., s. 98.

8. Lacan 1999, s. 69.

9. Žižek 2005, s. 230.

10. Pashukanis 2007, s. 73.

11. A.g.e., s. 74.

12. Marx 1990, s. 163.

13. Pashukanis 2007, s. 79.

14. Marx 1990, s. 125.

15. Pashukanis 1997, s. 97.

16. Marx 1990, s. 270–271.

17. A.g.e., s. 280.

18. Pashukanis 1997, s. 110.

19. Marx 1990, s. 178.

0 Yorum: