Aygıt
nedir? Daha net bir ifadeyle, Devletin İdeolojik Aygıtı (DİA) ve Devletin Baskı
Aygıtı (DBA) nedir?
Marksizm
klasiklerine göre Devlet bir aygıttır. Althusser’in “aygıt” terimini muhtemelen
İtalyan Marksist Antonio Gramsci’den aldı. Marx’ın ifadesiyle, “modern devletin
icra organı, tüm burjuvazinin ortak işlerini yöneten bir komiteden başka bir
şey değildir.” Lenin ise “devletin, sınıf çelişkilerinin uzlaştırılamazlığının
bir ürünü ve tezahürü olduğunu” belirtir.
Devlet,
sınıf çelişkilerinin nesnel olarak uzlaştırılamadığı yer ve zamanda, uzlaşmanın
sağlanamadığı ölçü dâhilinde ortaya çıkar. Tersinden bakıldığında ise, devletin
varlığı, sınıf çelişkilerinin uzlaştırılamaz olduğunun kanıtıdır.[1] Bu
bağlamda Devlet, toplumsal alana “egemen sınıflar adına ve onların çıkarları
doğrultusunda” müdahale eden baskıcı bir güç olarak tanımlanır.
Althusser’in
anlayışına göre bu tanım eksiktir. Nitekim Devlet, aygıtlar aracılığıyla varlık
bulur ve bu yönüyle, sahip olduğu iktidar işlevinden başka bir anlama gelmez.
Ancak bu noktada, “Marksist klasikler, Devleti, ‘Marksist devlet teorisi’
içinde sunulan tanımdan çok daha karmaşık bir gerçeklik olarak ele
almışlardır.”[2]
Althusser’e
göre, Devlet teorisini “klasik Marksist” anlayışın ötesine taşıyabilmek için,
“yalnızca devlet iktidarı ile devlet aygıtı arasındaki ayrımı değil, aynı
zamanda devletin (baskı) aygıtı tarafında yer alan ancak onunla
karıştırılmaması gereken başka bir gerçekliği de hesaba katmak zorunludur.”[3]
Bu gerçekliğe, “Devletin İdeolojik Aygıtları” adını verir.
Peki
bu Devletin İdeolojik Aygıtları’nı nasıl anlamalıyız? İlk olarak yapılması
gereken ayrım, DİA’lar ile DBA’lar arasındaki ayrımdır. İkinciler; ordu, polis,
mahkemeler, hapishaneler ve benzerlerinden oluşur, son kertede “şiddet yoluyla”
işlev görürler. Birinciler ise bir dizi özelleşmiş kurumdur.
Althusser’in
Devletin İdeolojik Aygıtları (DİA) için sunduğu ampirik liste; dinsel DİA’yı
(çeşitli dinsel kurumlar), eğitimsel DİA’yı (özel ve devlet okulları sistemi),
ailesel DİA’yı, hukuksal DİA’yı, siyasal DİA’yı (çeşitli siyasi partileri de
kapsayan siyasal sistemler), iletişimsel DİA’yı, kültürel DİA’yı ve
benzerlerini içerir.[4]
Peki,
aynı durum kamera için de geçerli değil midir? Bu açıdan bakıldığında,
kameranın, gerçekliği olduğu gibi yansıtmak değil, onu yeniden üreterek
dönüştürmek işlevine sahip bir ideolojik aygıt olduğunu öne sürebiliriz. Bu
anlamda, bir ideolojik aygıt olarak kamera, gerçekliği olduğu gibi yansıtmaz,
aksine onu yanlış bir biçimde sunar. Dolayısıyla kamera, gerçekliği (fiziksel
olarak) olduğu gibi temsil etmez; “edilgen bir nesne” olarak, belirli bir
gerçekliği yeniden üretir ve inşa eder. Buna kitabın ikinci bölümünde
değineceğiz.
Bir
diğer ayrım ise şudur: “Devletin tek bir baskı aygıtı varken çok sayıda
ideoojik aygıtı vardır.” Ayrıca, “birleşik haldeki baskı aygıtı, tümüyle
kamusal alana aitken, Devletin İdeolojik Aygıtlarının büyük bir kısmı, görünürdeki
dağınıklıkları dâhilinde, özel alana aittir. Kiliseler, siyasi partiler,
sendikalar, aileler, bazı okullar, gazetelerin çoğu, kültürel girişimler vb.
özel niteliktedir.”[5] Bununla birlikte, iki aygıt arasındaki temel farka daha
yakından bakmamız gerekir:
“Baskı aygıtlar şiddet
yoluyla işlerken, ideolojik aygıtlar “ideoloji yoluyla” iş görürler. Yani, baskı
aygıtı, esasta, genel manada (fiziksel baskıyı da içerecek biçimde) baskı yoluyla
işlerken, ikincil düzeyde ideoloji aracılığıyla işlev görür. (Saf bir baskı aygıtı
diye bir şey yoktur.) Örneğin ordu ve polis de hem kendi iç bütünlüklerini ve
yeniden üretimlerini sağlamak hem de dışarıya sundukları “değerler”
aracılığıyla ideoloji temelinde iş görürler.”[6]
Buradan
hareketle, en önemli sonuca ulaşabiliriz. Althusser’e göre, devlet iktidarı ile
devlet aygıtları arasında bir ayrım yapmamız gerekir. Devlet iktidarı, her
zaman, az önce incelediğimiz devlet aygıtları aracılığıyla varlık bulur.
Nitekim, “hiçbir sınıf, devletin ideolojik aygıtları üzerinde ve içinde kendi
hegemonyasını kurmaksızın, uzun bir süre boyunca devlet iktidarını elinde
tutamaz.”[7]
Bu
noktada Lenin’in Devlet anlayışına dönelim. Paradoksal bir biçimde Lenin,
Devleti tam da Lacan’ın Aşk’ı konumlandırdığı yere yerleştirir. Lacan’a göre
cinsel ilişki imkânsızdır (il n’y a pas de rapport sexuel); bu, her
zaman zaten başarısızlığa uğramış, baştan mahkûm bir ilişkidir. Erkek, kadınla
doğrudan bir ilişki kuramaz. Bunu ancak, öznenin kendi ilişkisini
yapılandırdığı fantezi olarak objet petit a (küçük nesne) aracılığıyla
gerçekleştirebilir. Fantezi ile objet petit a arasında aşılamaz bir
köprü vardır. Başka bir deyişle, olabilecek en kaba tabirle, bir erkek bir
kadınla seviştiğini sanır, ancak aslında yaptığı şey, o kadına dair
fantezisiyle sevişmektir.
Lacan’ın
bizzat ifade ettiği gibi: “Cinsel ilişkinin yokluğunun yerini doldurmanın çok
incelikli bir yolu, sanki engeli bizzat biz koymuşuz gibi davranmaktır.”[8] Bir
düzeyde, cinsel ilişki asla gönüllü değildir, her zaman zaten asimetriktir. Cinsel
partnerin önce bir “Şey”, ardından bir “insan” olarak belirdiği bir
“ilişkisizlik” durumudur.
Žižek’i
takip ederek cinsel ilişkiyi, simgeleştirilemeyen ya da simgeleştirmeye direnen
“Gerçek” (Real) olarak algıladığımızda, aynı durum sınıf mücadelesi için de
geçerli değil midir? Žižek şöyle der: “[…] ‘Sınıf mücadelesi’, nesnel
(toplumsal) gerçekliğin kendi içine kapalı bir bütün olarak kurulmasını
engelleyen o temel uzlaşmazlığı (antagonizmayı) ifade eder.”[9] Lenin’e dönecek
olursak: sınıfsal ilişkiler imkânsız olduğu için Devletin ortaya çıktığını öne
sürebiliriz.
Althusser’e
göre Hukuk, hem Devletin İdeolojik Aygıtı (DİA) hem de Devletin Baskı Aygıtı (DBA)
olma niteliğini aynı anda taşıyan yegâne aygıttır. Hem ideolojik hem de
baskıcıdır. Dolayısıyla, birbirinden kopuk sınıfları maddi düzeyde birbirine
bağlar. Sovyetler’in öne çıkan hukuk teorisyenlerinden, günümüzde unutulmuş bir
isim olan Evgeni Paşukanis, hukuk ve Marksizm üzerine en kapsamlı teoriyi
ortaya koymuştur. Paşukanis’e göre, hukuku analiz ederken onun ideolojik
biçimiyle, yani belirli bir ideolojik oluşumun alt kategorisi olmasıyla
ilgilenmemeliyiz. Ancak bir hukuk kuralı ya da onun analiziyle uğraştığımızda,
mesele, “hukuk ideolojisinin (veya psikolojisinin) varlığını olumlamak ya da
yadsımak değil, hukuk kategorilerinin ideolojik olandan başka hiçbir anlam
taşımadığını ortaya koymaktır.”[10] Paşukanis’in burada verdiği örnek, Marx’ın
meta fetişizmi kavramıdır:
“Politik iktisadın genel
kavramları yalnızca ideolojik unsurlar değildir. Bunlar, nesnel ekonomik
gerçekliğin bilimsel, yani teorik olarak inşa edilmesini sağlayan bir tür
soyutlamalardır.”[11]
Dolayısıyla
mesele, belirli bir hukuk kuralının ya da genel olarak hukukun, toplumsal
yaşamın belli bir yönünü ideolojileştirip ideolojileştirmediğini saptamak
değildir, zira hukukun bizatihi kendisi ideolojik bir kategoridir. Asıl güçlük,
“belli ölçüde gizemlileştirilmiş ve örtük kılınmış toplumsal gerçekliğin, bu
kavramlar aracılığıyla açığa çıkarılıp çıkarılamayacağını” anlamakla ilgilidir.
Politik
iktisadın kategori ve kavramları gibi, hukuk kategorileri de yalnızca ideolojik
bir ağırlığa sahip olmakla kalmaz, aynı zamanda toplumsal gerçekliğin teorik, yani
felsefi olarak kavramsallaştırılmasını mümkün kılan soyutlamalardır.
Paşukanis’in hukukun işleyişini açıklamak için başvurduğu meta fetişizmi
kavramını inceleyelim.
Hepimiz,
Marx’ın Kapital’in birinci bölümünde yer alan o meşhur pasajını biliriz:
“Bir meta, ilk bakışta son
derece aşikâr, çok sıradan bir şey gibi görünür. Ancak yapılan analiz, onun
aslında metafiziksel inceliklerle ve teolojik ayrıntılarla dolu, oldukça tuhaf
bir şey olduğunu ortaya koyar. Bir kullanım değeri olarak ele alındığında, ister
sahip olduğu özelliklerle insan ihtiyaçlarını karşılaması açısından bakalım,
ister bu özellikleri insan emeğinin bir ürünü olarak kazanması açısından
değerlendirelim, metada gizemli hiçbir yan yoktur.”[12]
İlginçtir
Marx, “ideoloji” sözcüğünü kullanmaz, ancak onun anlayışında “meta fetişizmi”
terimi, ideolojinin ta kendisini ifade eder. Paşukanis, meselenin Hukuk’un
ideolojik bir biçime sahip olduğunu kanıtlamak değil, bizzat Hukuk’un
kendisinin ideolojik olduğunu ortaya koymak olduğunu söylediğinde, aynı
yaklaşımı sınıf mücadelesi için de uygulamamız gerekir. Buradaki mesele, siyasi
sınıf mücadelesinin belirli bir toplumdaki gizli ekonomik süreçlerin bir
yansıması olduğunu kanıtlamak değil, her bir siyasi sınıf mücadelesinin (yani
ideolojik mücadelenin) bizzat ekonomik ilişkilerin bir parçası olduğunu
göstermektir. Peki aynı durum, Hukuk için de geçerli değil midir?
Marx
için sermaye, bazı iktisatçıların anladığı şekliyle, bir zenginlik ya da
zenginlik birikimi değil, bir üretim biçimi, bir tahakküm ilişkisidir.
Toplumsal bir ilişki olarak insanlar üzerindeki etkisi ise çok daha yıkıcıdır:
İnsanları, üretim araçlarının sahibiyle neredeyse kölelik ilişkisine benzer bir
bağla birbirine bağlar.
Bu
bağlamda Paşukanis, hukukun da Marx’ın sermayeyi anladığı anlamda toplumsal bir
ilişki olarak tasavvur edilip edilemeyeceğini sorgularken haklıdır, yani hukuk,
“temel tanımları analiz edildiğinde, özel bir ilişkinin gizemlileştirilmiş
biçimini ifade eder” ve “toplumsal ilişkilerin düzenlenmesi, az ya da çok
hukuki bir nitelik kazanabilir. Hukuka özgü temel ilişkiyle şu ya da bu ölçüde
renklenebilir.”[13]
Marx,
Kapital adlı eserine, “kapitalist üretim biçiminin egemen olduğu
toplumların zenginliği, ‘muazzam bir meta yığını’ olarak görünür” diyerek
başlar.[14] Bu anlamda toplumsal ilişkiler, sonsuz sayıda biçimsel-hukuki
düzenlemeyi bünyesinde barındırır. Bu iki ilişki türü arasında paralellikler
kurabiliriz.
Paşukanis,
hukuku ikili bir düzlemde tanımlar: “Hukuk, kimi zaman bir toplumsal örgütlenme
ilkesi, kimi zaman ise bireylerin toplum içinde kendilerini tanımlamalarını
sağlayan bir araç olarak ortaya çıkar.”[15] Dolayısıyla hukuk, hem dışsal hem
de içsel olmak üzere, ikili bir işleve sahiptir. Bu açıdan bakıldığında,
hukukun işleyişi ile sermayenin dolaşımı arasında çarpıcı bir benzerlik yok
mudur? Zira her hukuki ilişki, hukuk özneleri arasındaki bir ilişkidir. Marx, Kapital’de
bir işçi ile kapitalist arasındaki değişim sürecinden şöyle bahseder:
“Para sahibinin, bir meta
olarak satılmak üzere sunulan iş gücünü bulabilmesi için, öncelikle çeşitli
koşulların yerine getirilmiş olması gerekir. Meta değişimi, kendi doğasından
kaynaklananlar dışında başka hiçbir bağımlılık ilişkisini beraberinde getirmez.
Bu varsayıma göre, iş gücü, ancak ve yalnızca sahibi, yani iş gücünün ait
olduğu birey, onu bir meta olarak satışa sunduğunda ya da sattığında piyasada
bir meta olarak belirebilir. Kişinin bunu yapabilmesi için, iş gücü üzerinde
tasarruf yetkisine sahip olması, yani çalışma kapasitesinin, başka bir deyişle,
kendi şahsının hiçbir kısıtlamaya tabi olmayan sahibi olması gerekir. İş gücü
sahibi ile para sahibi, piyasada karşılaşır, birbirleriyle eşit haklara sahip
taraflar olarak ilişki kurarlar. Aralarındaki tek fark, birinin alıcı,
diğerinin ise satıcı olmasıdır. Dolayısıyla, her ikisi de yasalar önünde
eşittir. Bu ilişkinin devamlılığı, iş gücü sahibinin onu yalnızca belirli bir
süre için satmasını gerektirir, zira eğer onu bütünüyle ve bir defaya mahsus
olmak üzere satacak olsaydı, aslında kendisini satmış, özgür bir insanken
köleye, bir meta sahibiyken metanın kendisine dönüşmüş olurdu. Kişi, iş gücünü
sürekli olarak kendi mülkü, kendi metası olarak görmelidir. Bunu yapabilmesinin
tek yolu ise, iş gücünü alıcının tasarrufuna yalnızca geçici olarak, belirli
bir süre için bırakmasıdır. Ancak bu sayede, iş gücü üzerindeki mülkiyet
haklarından feragat etmekten kaçınabilir.”[16]
İşçiler,
piyasaya özgür ve eşit bireyler olarak girerler, ancak Marx’ın ifadesiyle:
“burada her zaman işçi ile
kapitalist arasındaki ilişkiyi, insanın doğuştan gelen haklarının hüküm sürdüğü
bir ‘cennet’ olarak resmeden bir ‘Bentham’ illâki çıkar. Burada yalnızca
Özgürlük, Eşitlik, Mülkiyet ve Bentham hüküm sürer. Özgürlük vardır, çünkü bir
metanın, misal iş gücünün hem alıcısı hem de satıcısı, yalnızca kendi özgür
iradeleriyle hareket ederler. Özgür özneler olarak sözleşme yaparlar ve
vardıkları anlaşma, ortak iradelerini hukuki bir biçimde ifade etmelerinden
başka bir şey değildir. Eşitlik vardır, çünkü taraflardan her biri, diğerine
bir meta sahibi olarak yaklaşır ve birbirleriyle eşdeğer olanı eşdeğer olanla
değiştirirler. Mülkiyet vardır, çünkü herkes, yalnızca kendisine ait olan
üzerinde tasarrufta bulunur. Bentımcı bakış açısı vardır, çünkü herkes yalnızca
kendisini düşünür. Onları bir araya getiren ve birbirleriyle ilişki içine sokan
yegâne güç; bencillik, kazanç arayışı ve kişisel çıkarlardır. Herkes yalnızca
kendisini düşünür, kimse başkalarıyla ilgilenmez. İşte tam da bu tutumları
sayesinde, ister eşyanın önceden kurulmuş uyumu uyarınca, isterse son derece
basiretli bir takdir-i ilahinin gözetiminde olsun, hepsi, karşılıklı faydaları
doğrultusunda, ortak refah için ve herkesin çıkarına olacak şekilde birlikte
çalışmış olurlar.”[17]
Paşukanis’in,
hukuki ilişkilerin özneler arasındaki ilişkiler olduğu yönündeki ifadesiyle
kastettiği budur. Ücretli emekçiler eşit derecede özgürdür. Onları bu tür
ilişkilere girmeye zorlayacak hiçbir güç yoktur. İşçiler, özgür öznelerdir.
Biçimsel açıdan bakıldığında, kapitalistlerle de eşittirler. Ancak biçimsel
eşitliğin fiili eşitsizliğe dönüşmesi, tam da bu biçimsel özgürlük aracılığıyla
gerçekleşir. Burada, olumlu bir unsurun (özgürlük ve eşitlik) yürürlüğe konulduğu
anda kendi olumsuzlamasına dönüştüğünü görüyoruz. Bu durum, bize gene Paşukanis’i
hatırlatıyor. Kendisi, “mülkiyetin, ancak piyasada üzerinde özgürce tasarruf
edilebilen bir şeye dönüştüğü vakit hukuki biçimin temelini oluşturduğunu”
söyler.[18]
Kapitalist
toplumsal ilişkiler biçiminde köleleştirme, hukuki yollarla yürütülmez. Sömürü
ve sömürüye dayalı ilişkiler, hukuki bir yaptırıma veya onaya ihtiyaç duymaz. Gene
de bir aracıya gerek vardır: belirttiğimiz gibi, ücretli emekçi, piyasaya
özgürce girer, sömürülmesi, bir sözleşme biçimi aracılığıyla (hukuki bir
zeminde) gerçekleştirilir. Marx’ın yazdığı gibi:
“Emtia, kendi başlarına
piyasaya gidip değişim yapamaz. Bu nedenle, onların koruyucularına, yani
sahiplerine başvurmamız gerekir. Emtia birer nesnedir, dolayısıyla, insana
karşı koyma güçleri yoktur. Eğer itaat etmeye yanaşmazlarsa, insan, onlara
karşı güç kullanabilir. Başka bir deyişle, onları kendi mülkiyetine
geçirebilir. Bu nesnelerin birer meta olarak birbirleriyle ilişkiye
girebilmeleri için, onların koruyucularının iradeleri bu nesnelerde cisimleşen
kişiler olarak birbirleriyle ilişkiye girmeleri ve her birinin, karşılıklı
rızaya dayalı bir eylem dışında, diğerinin metasına el koymayacağı ve
kendisininkini de ancak böyle bir rıza ile elinden çıkaracağı bir biçimde
davranmaları gerekir. Dolayısıyla, birbirlerinde özel mülk sahiplerinin
haklarını karşılıklı olarak tanımak zorundadırlar. İster gelişmiş bir hukuk
sisteminin parçası olsun ister olmasın, bir sözleşme biçiminde dışa vurulan bu
hukuki ilişki, iki irade arasındaki bir ilişkidir ve aslında bu iki taraf
arasındaki gerçek ekonomik ilişkinin bir yansımasından ibarettir. Söz konusu
hukuki eylemlerin her birinin içeriğini belirleyen şey, işte bu ekonomik
ilişkidir.”[19]
Meta,
toplumsal bir ilişkiyi temsil eder. Meta sahibi ya da mülk sahibi ise, bu
ilişkinin soyut bir ürününün kişileşmiş halinden başka bir şey değildir.
Buradan çıkarılacak ders şudur: Hukukun işleyebilmesi için, öznenin, hukukun
buyruğunu yapısal olarak içselleştirmesi gerekir. Hukuka, iyi olduğu ya da
hakikati temsil ettiği için değil, gerekli olduğu için itaat ederiz. Hukuk,
gücünü ve dehşetini, “somut bireylere” doğrudan birer özne olarak hitap
etmeksizin sergiler. Dolayısıyla, eğer Kafkaesk özne Lakancı özne ise, o halde
Lakancı özne, devletin hukuki ideolojik aygıtları (DİA) / Devletin baskı aygıtları
(DBA) denilen yapıya sahiptir. Bu durum yalnızca ideolojik bir mesele değil,
toplumun maddi örgütlenmesine de temas eden bir meseledir.
Agon Hamza
Dipnotlar:
1. Lenin 1987, s. 273.
2.
Althusser 2001, s. 95.
3.
A.g.e., s. 96.
4.
A.g.e.
5.
A.g.e., s. 97.
6.
A.g.e., s. 100.
7.
A.g.e., s. 98.
8.
Lacan 1999, s. 69.
9.
Žižek 2005, s. 230.
10.
Pashukanis 2007, s. 73.
11.
A.g.e., s. 74.
12.
Marx 1990, s. 163.
13.
Pashukanis 2007, s. 79.
14.
Marx 1990, s. 125.
15.
Pashukanis 1997, s. 97.
16.
Marx 1990, s. 270–271.
17.
A.g.e., s. 280.
18.
Pashukanis 1997, s. 110.
19. Marx 1990, s. 178.


0 Yorum:
Yorum Gönder