16 Kasım 2026

,

Althusser’in Politikası



Birkaç ön tez ortaya koyalım. Althusser üzerine yazmanın en zorlu yanlarından biri, onun politikasını yeniden düşünmektir. Bu, aslında paradoksal bir durumdur; zira bir bakıma, onun tüm külliyatı politiktir. Bununla birlikte, ortada herhangi bir “Altuzerci” politik parti ya da hareket yoktur. Bu bağlamda, Altuzercilik, katı anlamıyla bir politik yönelim değildir.

Jacques Rancière’nin Althusser’s Lesson [“Althusser’in Dersi”] adlı eseri, muhtemelen Althusser’in felsefi ve politik projesine yöneltilmiş ilk tutarlı felsefi eleştiridir. Bu eser özellikle önemlidir; çünkü Rancière, École normale supérieure’deki Altuzerci çekirdek kadronun bir parçasıydı ve Kapital’i Okumak kitabına katkıda bulunanlardan biriydi. Rancière’nin cevabı, Mayıs 1968 olaylarının ardından geldi. Ona göre Althusser’in öğretisi, belirlediği amacın tam zıddı olan bir amaca hizmet etti:

“Althusser okulunda öğrendiğimiz Marksizm, ilkelerinin her biri bizi, o dönemde burjuva düzenini temelinden sarsan ayaklanmalardan uzaklaştırmaya yarayan, düzen yanlısı bir felsefeydi.”[1]

Rancière’ye göre Altuzerci Marksizm, gençler ve öğrenciler üzerinde hareketsizleştirici bir etki yarattı. Bu bağlamda Altuzercilik, bir düzen felsefesi ya da öğretisiydi; onun hümanizm eleştirisi ve “tevkif” (interpellation) kavramı da bu kapsamdaydı.

Bu ikili bölünme ile tanımlanan konjonktür, Althusser’in “devletin ideolojik aygıtları” sorunsalına atfettiği tuhaf statüyü daha iyi anlamamızı sağlar. Mayıs 68’deki kitlesel hareketin herkesin dikkatine sunduğu, Althusser’e yönelik sol eleştirinin sistemleştirmeye başladığı temel teorik ders şuydu: Burjuvazinin ideolojik tahakkümü, bireylerin varoluş koşullarıyla olan ilişkilerini kendiliğinden yansıttıkları bir “toplumsal imgelem”in sonucu değildi. Aksine bu, farklı aygıtlar aracılığıyla yeniden üretilen maddi güç ilişkileri sisteminin bir sonucuydu. İdeolojik tahakküm, öğrenciler üzerinde öncelikli olarak derslerin içeriği ya da onların kendiliğinden gelişen fikirleri aracılığıyla değil; bilginin seçimi, aktarımı, denetimi ve kullanım biçimlerinin birbirine eklemlenmesi yoluyla kuruluyordu. İdeoloji meselesi, öznenin hakikatle olan ilişkisi değil; kitlelerin iktidar ve bilgiyle olan ilişkisiydi.[2]

Peki, Rancière, Althusser’in sınırları olarak tanımladığı şeyin ötesine geçmeyi başarıyor mu? Yoksa bu, Rancière’nin kendi çifte açmazı mı? Yani bir yandan Althusser’in sınırları olarak gördüğü noktaları vurgularken, diğer yandan bizzat kendisi de bu sınırların ötesine geçemedi mi?

Daha önce, Althusser’in külliyatında kullanılan neredeyse askeri terminolojiye değinmiştik. Althusser için de tıpkı Lenin için olduğu gibi temel soru şudur: Devlet iktidarı nasıl ele geçirilir, nasıl yeniden düzenlenir ve nasıl dönüştürülür? Rancière’nin aksine, burada asıl mesele, Altuzerci bir siyasetin temellerinin nasıl doğru bir biçimde geliştirileceğidir.

Öyleyse, bugün hâlâ Altuzerci olmak, daha net bir ifadeyle, politika alanında bir Altuzerci mümkün mü? Ya da politikayı Altuzerci bir model üzerinden düşünebilir miyiz?

Bu noktada Balibar’ın, Fransa’da hiçbir Altuzerci grubun bulunmadığına dair iddiasını hatırlayalım. Bunu, dogmatik bir önermeyle bir adım öteye taşıyabiliriz: Altuzerci sorunsal, günümüzde Marksizm meselesiyle vazgeçilmez bir biçimde bağlantılıdır.

Daha önce, Althusser’in felsefeye dair iki tanımı üzerinde durmuştuk. Ancak konuyu başka bir ayrımla, yani felsefe ile teori arasındaki ayrımla da ele alabiliriz: Felsefe konumlar ortaya koyarken, teori problemler üretir.[3] Bu, oldukça katı ve mekanik bir ayrım olsa da, bize meselenin arka planını sunabilir.

Marx İçin adlı eserindeki belki de en önemli deneme olan “Materyalist Diyalektik Üzerine”de, yeni bir kavram ortaya atan Althusser’in materyalizmi artık, büyük harfle, “Teori” olarak adlandırılır. Denemenin girişinde savunduğu üzere, bu materyalizm, bir Marksist felsefedir. Althusser’in derdi, sorunları Marksist bir pratik aracılığıyla çözmektir:

“Genel anlamda pratikten kastım, belirli bir ham maddenin, belirli araçlar (‘üretim’ araçları) kullanılarak ve belirli bir insan emeğiyle dönüştürülmesi sonucunda, belirli bir ürüne dönüştürülme sürecidir. Bu şekilde kavranan herhangi bir pratikte, belirleyici moment (veya öğe) ne ham maddedir ne de ürün. Belirleyici olan, dar anlamıyla pratiktir: yani, insanları, araçları ve bu araçların kullanımına dair teknik bir yöntemi belirli bir yapı içinde işe koşan, dönüştürme emeğinin bizzat kendisidir. Pratiğe dair bu genel tanım, kendine has özellikler taşıma olasılığını da kapsar: Organik olarak aynı karmaşık bütünlüğe ait olsalar da, birbirinden gerçekten farklı olan çeşitli pratikler mevcuttur. Dolayısıyla, belirli bir toplumda var olan pratiklerin karmaşık bir birliği olan ‘toplumsal pratik’, çok sayıda farklı pratiği içinde barındırır. ‘Toplumsal pratik’in bu karmaşık birliği, nasıl yapılandığını birazdan göreceğimiz üzere, öyle bir biçimde düzenlenmiştir ki, son tahlilde bu bütün içindeki belirleyici pratik, insanların belirli üretim ilişkileri çerçevesinde, belirli üretim araçlarını yönteme dayalı olarak kullanarak gerçekleştirdikleri faaliyetle, verili bir doğayı (ham maddeyi) faydalı ürünlere dönüştürme pratiğidir.”[4]

Ardından şöyle devam eder:

“Toplumsal pratik, üretimin yanı sıra başka temel düzeyleri de içerir: Marksist partilerde artık kendiliğinden gelişen değil, tarihsel materyalizmin bilimsel teorisi temelinde örgütlenen ve kendi ham maddesi olan toplumsal ilişkileri belirli bir ürüne (yeni toplumsal ilişkilere) dönüştüren ‘politik pratik’; (ister dinsel, ister siyasal, ahlaki, hukuki veya sanatsal olsun) kendi nesnesi olan insanların ‘bilincini’ dönüştüren ‘ideolojik pratik’; ve son olarak ‘teorik pratik’. İdeoloji, var olan bir pratik olarak her zaman ciddiye alınmaz; oysa bunu kabul etmek, ideolojiye dair herhangi bir teori için vazgeçilmez bir ön koşuldur. Teorik bir pratiğin varlığı ise çok daha nadiren ciddiye alınır, ancak bu ön koşul, Marksizm açısından teorinin kendisinin ve onun ‘toplumsal pratik’le olan ilişkisinin anlaşılabilmesi için elzemdir.[5]

Bu, bizi kritik bir noktaya getirir. Onun dönüşüm tezini, somut emek kavramına tekabül ettiği gerekçesiyle eleştirmeye devam edebilirdik, ancak şu anki konumuz bu değil. Belirttiğimiz gibi, Althusser’in ideoloji ile bilim arasında yaptığı ayrım büyük önem taşır. Bu ayrım, Althusser’i Marx’ı bir felsefeci değil, bir bilim insanı olarak tanımlamaya yöneltir. Ona göre tarihsel materyalizm, bir bilimdir; Marx tarafından 1845’te başlatılan bir tarih bilimidir. Bu yaklaşım, Marx’ı Thales, Galile ve benzeri isimlerle aynı kategoriye yerleştirir. Bununla birlikte o, tarih biliminin önceliğini, ona eşlik eden felsefeye, yani diyalektik materyalizme göre belirler. Diyalektik materyalizm, tarih bilimine kıyasla her zaman daha az gelişmiş durumdadır. Bu anlamda, diyalektik materyalizm, daima geridedir. Bilim ile felsefe arasındaki ilişkiye dair başka bir yerde ifade ettiği gibi, felsefe için durum şöyledir: “Bilimlerle olan ilişkisi dışında, felsefe var olamazdı.”[6] Ancak biz gene de bilim ile ideoloji arasındaki ayrıma geri dönelim. Belirttiğimiz üzere bu ayrım, bütünüyle ideolojik niteliktedir; zira yapıcı bir politik vizyon üretmek yerine, bilimin yapıcı kapasitelerini yalnızca “ödünç alırız”, böylece kendimizi gerçek bir politik yönelimden mahrum bırakırız. Tabii, eğer bu formüle katı bir biçimde bağlı kalırsak.[7] Üstelik mesele, bundan ibaret olamaz. Althusser’in çalışmalarını politik açıdan koşullandıran birtakım politik olaylar ve gelişmeler de mevcuttur. Althusser’in bizzat belirttiğine göre, kitaplarını kaleme almasını sağlayan temel etkenler, Sovyetler Birliği Komünist Partisi’nin Yirminci Kongresi ve Hruşçov’un Stalin’e yönelik eleştirisi (bunu izleyen liberalleşme süreci) olmuştur. Bu listeye ayrıca Çin-Sovyet ayrılığını, Lin Biao meselesini, 1968 Mayıs’ının başarısızlıkla sonuçlanmasını, Prag olaylarını ve Fransız Komünist Partisi’nin çürümüş, anakronik ve revizyonist karakterini de ekleyebiliriz. Dolayısıyla Althusser’in amacı, bu gelişmelere dair sol bir eleştiri sunmak ve “her şeyden önemlisi, Batı’daki devrimci projeye yeniden bir içerik kazandırmaya yardımcı olmaktı.”[8] Burada, Althusser’in politik projesine dair daha geniş bir tabloyla karşılaşırız: O, yalnızca mevcut durumun eleştirisini yapan bir felsefeci değil, aynı zamanda Marksizmin de eleştirisini sunan bir felsefecidir.

Machiavelli okuması bunun tanığıdır.[9] Marksizme ve radikal politikaya olan felsefi bağlılığı, kuşkusuz içinde yaşadığı ve çalıştığı konjonktürlerin belirlenimi altındaydı. Ancak bu konjonktürler ortadan kalktığında, Althusser’in kendine has özgünlüğü hayati bir önem kazanır. Onun Marx okumaları ve Marx’ı yeniden kavramsallaştırma biçimi, Marksizmi yalnızca felsefecilerin ilgi alanına hapsolan bir başka akademik disipline indirgemediği için bu denli geniş bir yankı uyandırdı. Bu anlamda Altuzerci Marksizm, yalnızca Marksizm ile Marksist olmayan politika ve felsefe yapma biçimleri arasında bir kopuş değil, bizzat Marksizmin kendi içinde gerçekleşen bir kopuştur. Peki, Altuzerci politika çağının sona ermediği yönündeki önermeyi nasıl anlamalıyız?

Altuzerci politik örgütlerin mevcut olmadığını belirtmiştik. Dolayısıyla, öne sürmek istediğim tez şudur: Altuzerci politika, (sol içindeki) mevcut teorik konjonktürümüzde tahayyül edilemez. Bunun temel nedeni, Stalinizme dair Troçkist-Hruşçovcu fantezinin içine hâlâ hapsolmuş olmamızdır.

Althusser, tarihimizi ancak Marksizm aracılığıyla anlayabileceğimizi söyleyen bir duruşa sahipti. Stalinizme yönelik eleştirilerin çoğu için de bu geçerli değil mi? Stalin’i anlamak ve açıklamak için alışılagelmiş klişelere (suistimaller, dehşet verici olaylar, suçlar vb.) başvurmak, Althusser’in çok iyi bildiği üzere, aslında sahte kavramlarla kendimizi avutmaktan başka bir şey değildir. Çoğu zaman olguları kavramlarla karıştırıyoruz.[10]

Althusser, “Stalinizm” terimi hakkında şunları söyler:

“Sovyet liderlerinin kullanmaktan kaçındığı, ancak burjuva ideologlar ve Troçkistler tarafından yaygın olarak kullanılan, sonrasında komünist çevrelere de sızan bu terim, genel olarak ‘kişilik kültü’ terimiyle aynı ‘dezavantajları’ taşır. Bu terim, başta sayısız komünist olmak üzere, pek çok kişinin kimi zaman doğrudan ve trajik bir biçimde, kimi zaman ise daha dolaylı yollardan ve az ya da çok ciddi sonuçlarla birlikte bizzat deneyimlediği bir gerçekliğe işaret eder. Ne var ki bu terminoloji, burjuva ideologları ve pek çok Troçkist nezdinde teorik iddialar da barındırır. Oysa hiçbir şeyi açıklamaz. Marksist bir açıklama yoluna girmek, yani bu olguların açıklanmasına dair sorunu ortaya koyabilmek için, en azından Marksist kavramlar öne sürmek ve bunların uygun olup olmadığını denetlemek gerekir. İşte bu yüzden, Marksist-Leninist teori içinde kesinlikle ‘bulunabilecek’ bir kavram olan ‘sapma’ kavramını öneriyorum. Dolayısıyla, her şeyden önce bir ‘Stalinist’ sapmadan söz edilebilir, zira bir sapmadan bahsetmek, kaçınılmaz olarak onun nitelendirilmesini, yani neyden ibaret olduğunun, her zaman Marksist terimlerle açıklanmasını gerektirir. Şu aşamada bir hususun açıklığa kavuşturulması gerekiyor: ‘Stalinist’ bir sapmadan söz etmek, bunu söz konusu sapmanın ‘nedeni’ sayılabilecek tek bir bireyle açıklamak anlamına gelmez. Bu sıfat, elbette tarihteki bir şahsa işaret eder, ancak her şeyden önce, Uluslararası İşçi Hareketi tarihindeki belirli bir döneme atıfta bulunur.”[11]

Bu anlamda “Stalinist sapma”, Marksist (teorik) bir kavram değildir. En iyi ihtimalle, Stalin’in Sovyetler Birliği’ni yönettiği döneme dair felsefi açıdan titiz bir çözümlemenin eksikliğini gidermek üzere ortaya atılmış, Troçkist bir ‘ek’ olduğu söylenebilir.

Belki de Althusser’in politik ve felsefi titizliğinin en büyük değerlerinden biri, çalışmaları boyunca Troçki’nin ve Troçkist etkinin etkisinden kaçınabilmiş olmasıdır. Marksistler olarak, Althusser’in ifadesiyle “içsel belirlenimler”i asla göz ardı etmemeliyiz:

“Marksizm için herhangi bir olgunun açıklaması[12], son tahlilde içseldir; ‘motor’ işlevini gören şey, içsel ‘çelişki’dir. Dışsal koşullar da etkindir, ancak bu etkinlik, üzerinde ‘üst belirleme’ (overdetermination) uyguladıkları içsel çelişki ‘aracılığıyla’ gerçekleşir. Peki, bu konuda neden bu denli hassas olmak gerekiyor? Çünkü bazı komünistler, ‘kişi kültü’ üzerinden yapılan açıklamayı yetersiz bularak, dışsal nitelikte bir ‘ek’ getirme yoluna gitmişlerdir; örneğin, gerçekliği kimse tarafından inkâr edilemeyecek olan ‘kapitalist kuşatılmışlık’ argümanı gibi. Oysa Marksizm, bu tür ‘ek’lerden hoşlanmaz; eğer bir ‘ek’e fazlasıyla ihtiyaç duyuyorsanız, muhtemelen asıl içsel nedeni gözden kaçırmışsınız demektir.”

Mao Zedong, sınıf mücadelesini asla unutmamak gerektiğini söylerdi. Bu bağlamda, Stalinizmi sınıf mücadelesinin içsel bir belirlenim biçimi olarak çözümleyemez miyiz? Her halükârda, tarihimize ilişkin olarak bugün içinde bulunduğumuz teorik (yani felsefi) ve politik tuzak, büyük ölçüde Troçkist indirgemecilikten kaynaklanmaktadır. Tarihsel materyalizmi, Yüzüklerin Efendisi ya da Cesur Yürek gibi gişe rekorları kıran filmlerden alınmış replikleri andıran, ciddi, radikal bir Marksist ve komünist projenin gerçek unsurları olmaktan ziyade, o solcu sloganlara düşmeden nasıl anlamalıyız?

Altuzerci bir yaklaşım, ideoloji eleştirisi karşısında sınıf mücadelesinin; bilinç karşısında ise bilinçdışının önceliğine vurgu yapar.[13] Sosyolojik, kültürel ve psikolojik analizler yalnızca yetersiz kalmakla kalmaz, aynı zamanda bizatihi ideolojiktirler. Duruma dair nesnel bir çözümleme sunmaktan çok uzak olan bu analizlerin ideolojik-politik mücadeleye katkısı, büyük ölçüde gerçeğin üzerini örtmekten, onu anlaşılmaz kılmaktan ibarettir.

Bu durum bizi, kaçınılmaz olarak Althusser külliyatının belki de en kritik yönlerinden birine, yani taraf seçmeye ve ayrım çizgileri çekmeye götürür. Althusser, Macciocchi’ye yazdığı ve bir seçim kampanyasını değerlendirdiği bir mektupta, Mao’nun Halk Arasındaki Çelişkilerin Doğru Ele Alınması Üzerine adlı eserinden esinlenerek, şunları söyler:

“Bir seçim kampanyası, ‘halk’ nezdinde neler olup bittiğini anlamaya yönelik ilk (sınırlı ama gerçek) bir adım olabilir. Kampanya aynı zamanda, her politik girişim için temel nitelikteki şu öncelikli soruya cevap verme imkânı da sunar: Bugün İtalya’da ‘halk’ ne anlama geliyor? Bunu başka bir şekilde ifade edecek olursak: ‘Halkı’ hangi sınıflar oluşturuyor? Proletarya ve yoksul köylülerin ötesinde, hangi sınıf kesimleri işin içinde yer alıyorlar?”[14]

Althusser bu sözlerin hemen ardından şu sonuca varıyor:

“[…] ‘Bugün belirli bir ülkede halk nelerden müteşekkil?’ sorusunu (‘bugün’ diyoruz, çünkü halkın bileşimi tarihsel olarak değişir; ‘belirli bir ülke’ diyoruz, çünkü halkın bileşimi yerden yere farklılık arz eder) cevaplayamadığımız sürece, politika alanında hiçbir şey yapamazsınız. Ancak ‘halkın’ ne anlama geldiğini bildiğiniz takdirde şunları geliştirebilirsiniz: (1) kitlesel bir politik hat; (2) buna karşılık gelen politik eylemler.”[15]

Sınıf mücadelesi, yalnızca rakiplerin kapasiteleri ve gücü üzerine düşünmekten ibaret değildir. Althusser’e göre bu mücadele, esasen ve ağırlıklı olarak, kendi mücadele alanımızı ve mücadele biçimimizi seçmekle ilgilidir. Buradan hareketle, sormamız gereken soru şudur: Günümüz konjonktüründe, antihümanist mücadeleyi sistematik ve kolektif bir biçimde kim yürütecek? Dahası, içinde bulunduğumuz politik ve ideolojik açmaz göz önüne alındığında, sol, (ırkçılık karşıtlığı, cinsiyetçilik karşıtlığı, çokkültürlülük, kemer sıkma politikalarına karşıtlık vs. gibi) mücadelelerin içinde yer almaktadır. Bu mücadelelerin önemini küçümsememekle birlikte, bunların yetersiz kaldığını söyleyebiliriz, zira bu mücadeleler, temel-üstyapı ilişkisindeki “simetriyi” sarsmadıkları gibi, daha da önemlisi, yeni bir teorik yönelim de ortaya koymamaktadırlar. Kısacası, günümüz solunun içinde yer aldığı mücadeleler, hâlihazırda egemen ideoloji tarafından üst belirlenmiştir. Ya da Althusser’in kendi ifadelerini biraz değiştirerek söyleyecek olursak; bugünün solu, ateş ettiği hedefin tam tersi yönünde “ilerlemektedir”. Bu durum karşısında, içinde bulunduğumuz koşullarda yeni ayrım çizgileri önermeye hazır ve muktedir hiçbir politik parti bulunmamaktadır. Dahası, Althusser tarafından getirilen bir dizi eleştiriye (hümanizm, sekterizm, ekonomizm vs. eleştirileri) cevap verebilecek veya bu eleştirilerin gereğini yerine getirebilecek hiçbir örgüt de mevcut değildir.

Althusser’in tezlerinden yola çıkarak, “devletin ideolojik aygıtları” (DİA) teorisini kendimize uyarlayabilir miyiz? Pêxheux’nün belirttiği gibi, “DİA’lar, üretim ilişkilerinin dönüşümünün, yani Marksist-Leninist anlamda devrimin hem mekânını hem de ideolojik koşullarını, çelişkili bir biçimde, aynı anda oluştururlar.”

Althusser, Büyük Kültür Devrimi’nin "kitlelere güvenin” sloganını önemserdi. Ne var ki,

“Kitleler, ancak kitle örgütleri içinde eyleme geçebilirler. Kültür Devrimi’nin en özgün ve yenilikçi araçları, bizzat bu devrime özgü olan, sınıf mücadelesinin diğer örgütlerinden (sendika ve parti) farklı örgütlerin ortaya çıkışında görülür. Bu Kültür Devrimi’ne has örgütler, ideolojik sınıf mücadelesinin örgütleridir.”[17]

Toplumsal sınıflar ve bunların tanımlanması üzerine daha önce ayrıntılı durmuştuk: Sınıfsal konum, yalnızca üretim ilişkileri içinde işgal edilen yerle, dolayısıyla, bizzat üretim ilişkileriyle tanımlanmaz; aynı zamanda bu ilişkiler içindeki politik ve ideolojik konumla da belirlenir. Bu, bizi proletaryaya tapınma eleştirisine ve sınıf mücadelesinin önceliğini savunma gerekliliğine geri götüren kritik bir noktadır. Bu anlamda, bireyleri Altuzerci militanlar olmaya çağırabiliriz; böylece bu militanlar, sadece kendi dünyalarına kapanmış, tuhaf ve yaşlı birkaç deliden ibaret kalmayacaklardır. 

Agon Hamza

Dipnotlar:

1. Rancière 2011, s. xix.

2. A.g.e., s. 73–74.

3. Bu ayrımın epey sorunlu olduğunun farkındayım. Örneğin, Fernanda Navarro ile gerçekleştirdiği röportajında Althusser “felsefenin genel bir sorunsalı ürettiğini, yani doğabilecek her türden soruyu sorma ve çözüme kavuşturma yolu denilen meseleyi gündeme getirdiğini” söyler. Althusser 2006, p. 287.

4. Althusser 2005, s. 167.

5. Althusser 2005, s. 166.

6. Althusser 1997, s. 109.

7. Bkz.: Johnston 2015.

8. Althusser 1990, s. xviii.

9. Althusser 1999.

10. Althusser 1999.

11. A.g.e.

12. A.g.e.

13. Pêcheux 2015, s. 1–2.

14. Althusser 1973, s. 5.

15. A.g.e.

16. Pêcheux 2015, s. 4–5.

17. Althusser 2010, s. 8.

0 Yorum: