17 Kasım 2026

, ,

Başani ve Komünistler


Abdülkadir Han Başani, kendisindeki İslam anlayışı uyarınca, kitleler için özveriyle çalışan, mücadele eden insanları takdir eder, onlarla birlikte çalışmanın yollarını arardı. Ama o, bir komünist değildi.

1925 yılında Başani, Tüm Hindistan Komünistleri Konferansı’na gözlemci olarak iştirak etti. Assam’da yaşadığı dönemde verdiği mücadelede komünistlerden destek gördü.

Bir arkadaşının aktardığı kadarıyla Başani, komünistlerle ilk kez hapiste temas kurdu. Kamu güvenliğini tehdit ettikleri gerekçesiyle ilgili dönemde Pakistan devleti, yaklaşık 3.000 komünisti hapse tıkmıştı. Komünist hareketin eski üyelerinden olan Hacı Daniş, bu isimlerden biriydi. Daniş, Başani’yle ilk karşılaşmasını şu şekilde anlatıyor:

“1950 yılında Mevlânâ Başani ile aynı binada kalıyorduk. O ikinci katta kalıyordu bense zemin katta. Buna karşın sık sık bir araya geliyorduk. Birçok farklı konuyu tartışıyorduk. O dönemde Avami Müslüman Birliği’nin başkanıydı. 144. Madde’yi ihlal suçlamasıyla hapse atılmıştı. Bense o dönemde komünist partisinin gizli bir üyesiydim, açık faaliyet alanında ise bir demokrat parti içerisinde çalışma yürütüyordum. Başani ile ilgili öncesinde birçok hikâye dinlemiştim. İlk karşılaşma ile birlikte ilişkimiz derinleşti. Yavaş yavaş Avami Müslüman Birliği’nin başkanı olmasına rağmen komünistlere sempatiyle yaklaştığını fark ettim. Yoksul köylülerin kaderini nasıl değiştireceğimiz konusunda birçok tartışma yürüttük.”

Başani, yoksulların koşullarını iyileştirme meselesini birçok yönden komünistler gibi ele alıyordu. Bu dönemde birçok Hindu-Müslüman isyanı cereyan etti. Devletin güvenliği bahane gösterilerek birçok Hindu tutuklandı. Başani, Hindu tutsakların gördükleri işkenceleri öğrenince bu meseleyle yakından ilgilendi. Üzüntüsünü dile getirmek için şunu söyledi: “Hapiste değil de dışarıda olsaydım, bu zulmü durdurmak için uğraşırdım. Şunların ne tür bir İslam’ı yaymaya çalıştıklarını görüyor musunuz? Hindu öldürenin cennete gideceğini söylüyorlar.”

Aynı dönemde Racşahi hapishanesinde isyan yaşandı. Birçok komünist partili öldürüldü. Daniş, Başani’nin tepkisini şu şekilde anlatıyor:

“Fazlasıyla üzgün ve rahatsız görünüyordu. Duyduklarını bana aktardıktan sonra şunu söyledi: ‘Hacı Şahib, bu adaletsizlik ve zulüm ne zaman bitecek?’ O gün o kadar üzülmüştü ki ağzına tek lokma koymadı.”

Hükümet karşıtı eylemler esnasında hapiste olan Başani, açlık grevine başladı. Başani’nin serbest bırakılmasına dönük talepler yoğunlaştı. 10 Aralık 1950 günü hapisten çıktı. Haftalık yayınlanan Sainik dergisine verdiği mülakatta şunları söyledi:

“Pakistan’ı yöneten zalim rejim, İslam’ı korumak adına komünizmin gelişip serpileceği yol açıyor. Kendi özel çıkarları adına insanların İslam’dan uzaklaşmasına neden oluyorlar, böylelikle komünistlere dolaylı olarak yardım ediyorlar.”

Başani, komünistlerle ilerici politikaları sebebiyle birlikte çalışma eğilimi içerisinde olsa da kitlelerdeki tasavvufi İslam anlayışına bağlılığını her daim muhafaza etti. Bu anlayış, Pakistan’ın başındaki isimlerin feodal “popülist İslam”ının tam zıttıydı.

Başani, Amerikan emperyalizmine de karşıydı. Firuz Ahmed’in de belirttiği gibi, 1951 yılında Pakistan’da muktedirler, ABD’den yardım adı altında ekonomik destek almaya başladılar.

1954’te Pakistan, Güney Doğu Asya İttifak Anlaşması’na (SEATO) katılıp güvenlik anlaşmasına imza atmak suretiyle ABD’nin yörüngesine girdi. 1955’te ülke, Amerika’ya bağlı Bağdat Paktı’na katıldı. İran, Türkiye gibi ülkelerin bileşeni olduğu bu pakt, sonrasında Merkezi İttifak Teşkilatı ya da CENTO ismini aldı. Amerika’nın Pakistan’a yaptığı askeri yardım 1969’da 1,52 milyar dolara ulaştı.

ABD’ye karşı yükümlülükleri gereği Pakistan hükümeti, ABD’nin Peşaver yakınlarında bir askeri üs inşa etmesine ve casus uçakları için kendi sivil havalimanının kullanılmasına zin verdi. Pakistanlı liderler, ABD’ye eksiksiz bağlılık göstereceklerine dair birçok kez güvence verdiler.

Başani’nin köylü ve halk yanlısı ilkeleri, onuhem Pakistanlı muktedirlere hem de onların müttefiki Amerika’ya karşı çıkmaya itti. 24 Aralık 1950 günü Avami Müslüman Birliği’nin düzenlediği bir toplantıda Başani, Pakistan’ın bağımlı ülke oluşuyla ilgili değerlendirmelerde bulundu. Sainik, konuşmayı şu şekilde haberleştirmişti:

“Bay Liyakat Ali Han’ın Pakistan’ı Amerikan emperyalizmine bağlamak suretiyle ülkenin sonunu getirmek üzere olduğunu söyleyen Başani, Pakistan’ın Kore Savaşı’na sunduğu desteği eleştirdi. Başani, konuşmasında Liyakat’ın Amerika’nın kuklası haline geldiğini söyledi. Arrdından şunu dedi: ‘Liyakat Ali, bizim meşru taleplerimizin karşılanması gerektiğini gayet iyi biliyor. Merhamet dilenmiyoruz, sadaka istemiyoruz.’ [...]”

Toplantıda Pakistan’ı ABD’ye fazlasıyla bağımlı hale geldiğine vurgu yapan katılımcılar, Bengalcenin devlet dili kabul edilmesi dâhil, bölgesel özerklikle ilgili bir dizi teklifi kabul ettiler. 1951’de çevresinde “kurnaz Başani” olarak bilinen Başani, tüm Bengal köylerini dolaşmayı sorumluluk bildi. Bu süreçte Müslüman Birliği’nin faaliyetlerinin ne yönde şekillenmesi gerektiğine dair açıklamalarda bulundu. Kendisine Şemsul Hak ile Hak Mucibur Rahman isminde iki yoldaşı eşlik etti. Bu isimlerin yoğun çalışması üzerinden Avami Müslüman Birliği, Doğu Pakistan’da sağlam bir örgütsel yapıya sahip güçlü bir muhalefet partisine dönüştü.

Başani’nin konuşmalarına ve faaliyetlerine aşina olanlar, onun politik taleplerindeki genel eğilimi hemen fark edecektir. Süreç içerisinde iktidarın Urduca yanlısı oluşuna, devlette Bengallilere yer vermemesine, Amerikan nüfuzuna teslim oluşuna, ona bağımlı hale gelişine eleştiriler yönelten Başani, giderek Doğu Pakistan’ın özgürlüğünü daha güçlü bir dille ifade etmeye başladı.

Abid S. Bahar

[Kaynak:The Religious and Philosophical Basis of Bhasani’s Political Leadership, Canada Concordia Üniversitesi Felsefe Doktorası Tezi, Temmuz 2003, s. 262-268.]

0 Yorum: