Sahnenin Kurulması
Bu
bölüme, Pier Paolo Pasolini’nin belki de gerçekten en yıkıcı filmi olan Aziz
Matta’ya Göre İncil ile başlayalım. Daha somut olarak, bu filmi Altuzerci
bağlamda nasıl konumlandırabiliriz? Ayrıca, Althusser’in çalışmalarında bu
filmi okumamıza imkân sağlayacak ne tür felsefi unsurlar mevcut?
Althusser’den
esinlenen bir sinema teorisi, izleyicinin konumunu, statüsünü ve işlevini
anlamak için çoğunlukla Althusser’in bireylerin ideolojik özneler olarak “tevkif
edilmesi” kavramından yararlanır.
Altuzerci
çizgiye bağlı bir isim olarak Fransız felsefecisi Jean-Jacques Lecercle, bu “tevkif”
kavramına dilbilimsel bir yorum getirmiştir. Lecercle’e göre bu yaklaşım,
“yalnızca ideolojinin dil
olduğunu öne sürmemizi sağlamakla kalmaz, aynı zamanda tekil olarak ele alınan
bu gizemli ideolojiyi tanımlamamıza da imkân sağlar: İdeoloji, tevkif etme
zinciri boyunca dolaşan bir güçtür, ifadelerle taşınan ve yalnızca belirli bir
konuşma edimini nitelemekle kalmayıp, aynı zamanda öznelerin üretiminde maddi
bir etkiye de sahip olan bir ‘söylemsel eylem gücü’dür.”[1]
Peki
Pasolini’nin filmini, Lecercle’in tevkif etme zincirinin (kurum → ritüel → pratik → konuşma edimi → özne) tersine çevrilmiş bir versiyonu olarak okuyamaz mıyız?
Bu
zinciri tersine çevirdiğimizde karşımıza şu sıra çıkar: özne (olması beklenen) → konuşma edimi → pratik → ritüel → kurum. Kısacası, bu
tersine çevrilmiş tevkif
etme zincirinin, Pasolini’nin Aziz Matta’ya Göre İncil adlı eserini
kapsadığını öne sürmek istiyorum. Dolayısıyla karşımızda, “Hristiyan olması
beklenen özne” konumundaki İsa Mesih vardır. İsa konuşur, sözünü pratiğe döker
ve bu pratik zamanla bir ritüele dönüşür ya da ritüel biçimini alır. Nihai
aşama ise kurumdur (yani Kilise).
Altuzerci
bir projenin merceğinden bakıldığında, Pasolini’nin filmi bambaşka bir anlam
kazanır. Aşağıdaki metin, filmin, başlıca teolojik, dinsel ve politik
gönderimleriyle birlikte, Altuzerci bir okumasını sunmaktadır. Kitabın bu
bölümü, önceki bölümde geliştirilen tezlerden yola çıkarak; Pasolini’nin
sinematografik eserlerini, bazı şiirlerini ve politik duruşunu ele alıp,
ağırlıklı olarak sinema çalışmalarına odaklanan bir “Altuzerci İncil”
kurgulamayı amaçlamaktadır.
Bu
katı anlamda sinema sanatı, felsefe için felsefe dışı bir koşul işlevi görür.
Pasolini’nin Hristiyanlık anlayışını bu denli özgün kılan nedir? Neden İsa
Mesih’in yaşamını konu alan, Martin Scorsese’nin Günaha Son Çağrı (1988)
filmi değil de, Pasolini’nin Matta’ya Göre İncil’ini ele alıyoruz?[2]
Günaha
Son Çağrı, yarattığı tartışmalara rağmen (ki din ya da kutsal metinler
üzerine çekilen her film, zaten yoğun tepkilere yol açar), İncil’e dair
yerleşik yorumlara sadık kalmaya çalışırken, hikâye örgüsü ve diyaloglarıyla
özgün olma çabası içine girer. Buna karşılık, Pasolini’nin Matta’ya Göre İncil
filmi, kutsal metindeki sözcüklere olduğu gibi sadık kalarak, İncil’in
alışılagelmiş yorumlarında açıkça görülmeyen politik boyutu gün yüzüne
çıkarmaya çabalar. İşte bu yüzden Pasolini’nin filmi, hem kitaba bağlı hem de
devrimcidir. Scorsese’nin eseri ise yaratıcı olmasına karşın, Hristiyanlık denilen
olaya dair nihayetinde yeni bir şey ortaya koymaz.
Bu
bağlamda, Pasolini’nin gerçekleştirdiği tersine çevirme işlemi, “Altuzerci alan”ı
gözler önüne serer. Altuzerci alan, tersine çevirmelerin alanıdır. Nihayetinde,
“tevkif” kavramı da tersine çevirmeye dair bir kavramdır. Pasolini tarafından
inşa edilen (Altuzerci) Hristiyan gerçekliği, Altuzerci alanla kusursuz bir
biçimde örtüşür. Bu bölümdeki hareket noktamız ve analizimizin temelini de işte
bu tespit oluşturmaktadır.
* * *
İdeolojik Bir Aygıt Olarak Kamera
Analizime,
yetmişlere has sinema teorisinin sunduğu bakış açısı, yani kamerayı sinemaya
ait bir aygıt olarak ele alan yaklaşımla başlayayım. Yetmişlerin Fransız sinema
teorisi, büyük ölçüde Althusser’den esinlenmişti. “Aygıt teorisi”, Fransa’daki
baskın teori olma özelliğini taşıyordu.
Temel
tez şu şekildeydi: Sinemaya ait bir aygıt olarak kamera, aynı zamanda ideolojik
bir aygıttır, bu niteliğiyle izleyici üzerinde ideolojik etkiler yaratır.
Jean-Louis Baudry’nin sorduğu gibi:
“Bilimsel pratiklerle
doğrudan bağlantılı olan optik araçların teknik doğası, yalnızca bunların
ideolojik ürünlerdeki kullanımlarını değil, aynı zamanda bizzat kendilerinin
yol açabileceği ideolojik etkileri de gizlemeye mi yarar?”[3]
İşte
tam da “kamera” olarak adlandırılan bu “optik araç”, (sinemasal) bir gerçeklik
inşa eder. Baudry’ye göre, “camera obscura (karanlık oda) adlı optik
aygıt, aynı dönemde resim sanatında yeni bir temsil biçimi olan perspectiva
artificialis’in (yapay perspektifin) geliştirilmesine hizmet edecektir.”[4]
Dolayısıyla izleyici, sinemasal gerçeklikle eş zamanlı olarak oluşturulan bir “özne”ye,
yani bir “izleyici-özne”ye dönüşür.
Bu
izleyici-özne, perdeyle (örneğin bir sinema salonundaki perde, televizyon
ekranı veya evdeki bir projeksiyon ekranı) ilişkili bir konumda yer alır.
Bireyin, izleyici sıfatıyla bir “izleyici-özne”ye dönüştürülmesi (tevkif edilme
yoluyla özne kılınması), perdeye yönelik bu yapısal konumlanışından
kaynaklanır. Buradan hareketle, ben şu Altuzerci tezi öne sürüyorum: Film
izleyicisi, sinema deneyiminin etkileriyle biçimlenmiş, tevkif edilerek özne
kılınmış bir varlıktır.
Bu
bağlamda, Baudry’nin kullandığı “özne” terimi, söylemsel ya da nesnel bir
konumdan ziyade, izleyicinin perde karşısındaki öznel konumunu ifade eder.
Baudry,
gerçeklik ile film görüntüsünün gücü arasındaki ayrımın farkındaydı: Söz konusu
gerçeklik, tek başına anlam üretmek için her zaman yetersiz kalır. Dolayısıyla
izleyici-özne, perdede sunulan gerçeklikten anlamı üreten merci konumundadır.
İzleyici-özne, kendisine anlam kazandıran sinemasal metnin faili işlevini
görür. Peki, durum gerçekten böyle midir? Özellikle, bir aygıt olarak kameranın
rolünü nereye konumlandırmak gerekir?
Baudry,
“hem ‘nesnel gerçekliğe’ hem de nihai ürüne eşit uzaklıkta bulunan kameranın,
ham maddeden bitmiş ürüne giden çalışma sürecinde ara bir konumda yer aldığını”[5]
savunur. Kamera, nihai ürün (film) ile onun gösterimi arasında yalnızca
kaybolup giden bir aracı[6] değil, aksine, film üretiminin merkezinde yer alan
bir unsurdur. Kamera, gerçekliği yalnızca örtbas etmekle kalmayıp aynı zamanda
gerçekliğe dair anlamlar da üreten imgelerin inşasını gerçekleştirir. Sinemasal
aygıtın, ideolojik bir konum üreten ideolojik bir aygıt olarak anlaşılması tam
da bunu ifade eder.
Fransızca
dispositif terimi, Türkçede “düzenek” gibi sözcüklerle karşılansa da,
Altuzerci “aygıt” (aparat) teriminin daha yerinde olduğunu söyleyebiliriz; zira
bu terimin ideolojik etkileri, kavramın tarihsel kavranışının içine zaten
kazınmıştır. İzleyici konumu her zaman ideolojiktir; çünkü sinema pratiği
tarafından üretilen anlatı, bir filmin ortaya çıkması için gereken emek
sürecini daima gizler. Baudry’nin belirttiği gibi, “‘nesnel gerçeklik’ ile
yazım/kayıt alanı olan kamera arasında ve bu kayıt ile gösterim arasında
birtakım işlemler, yani nihai ürünü ortaya çıkaran bir çalışma süreci yer
alır.”[7]
Peki,
Pasolini bu süreci görünür kılıyor mu? Evet, kılıyor. Bunu da bakışı, aygıtın
kurucu bir öğesi olarak öne çıkararak yapıyor. Pasolini, “Uzun Plan Üzerine
Gözlemler” adlı kısa metninde şöyle diyor:
“Özne, her zaman somut bir
varlık kazanır, çünkü bir kurgusal filmde ideal, dolayısıyla, soyut ve doğalcı
olmayan bir bakış açısı seçsek bile, oraya bir kamera ve ses kayıt cihazı
yerleştirdiğimiz anda bu bakış açısı gerçekçi, hatta nihayetinde doğalcı bir
nitelik kazanır.”[8]
“Nesnel
gerçeklik” (hammadde olarak) ile izleyicinin gerçekliğe dair edindiği izlenim
(perde aracılığıyla sunulan) arasındaki ayrım, izleyicinin, gerçekleştirilen
gerçek dönüştürücü emeği görmesini engeller. Bu anlamda, ideolojik bir aygıt
olarak kamera, “nesnel gerçeklik” ile “sinemasal gerçeklik” arasında kaybolan
bir aracı işlevi görür.
Konuyu
daha derinlemesine ele alabilmek için, kameranın ideolojik bir aygıt olduğu
kavramını özetlemek gerekmektedir. Kamera (araç), nesnel gerçekliği gizemli
kılınmış sinemasal bir gerçekliğe dönüştürme işlevi gördüğü için ideolojik bir
aygıt olarak iş görür. Üstelik bu dönüşüm, ideolojik bakışa sahip bir öznenin
ortaya çıkışıyla, yani “tevkif etme” süreciyle ilintilidir.
Bununla
birlikte, kameranın gizemlileştirici bir araç olduğuna dair karşıt bir tez de
mevcuttur. Bakış, tüm aygıtın kurucu bir öğesi olarak yansıtıldığında, süreç
artık gizli kalmaz; aksine, belli bir biçimde “gözler önüne serilir”. Bu durum,
yansıtıcı sinemayı radikal bir “gözler önüne serme” (Fransızların ifadesiyle monstration)
sanatı haline getirir.
Sinematografi,
bir anlamlandırma sistemidir. Onun özgüllüğü ve diğer sistemlerden farkı, “iş”e,
yani “dönüşüm süreci”ne dayanır.[9] Baudry’ye göre asıl soru şudur:
"Yapılan iş görünür kılınıyor mu, ürünün tüketimi bir ‘bilgi etkisi’
[Althusser] yaratıyor mu, yoksa yapılan iş gizleniyor mu?”[10]
Baudry’nin
sorgusu, ideolojik artı-değer ile bir ürünün basit tüketimi arasında kalan
alana odaklanır. Bunu kavrayabilmek için, Baudry’nin işaret ettiği
sinematografik teknikleri kullanmak gerekir. Dolayısıyla o, şu soruyu sorar: “Araçlar
(teknik temel) kendine özgü ideolojik etkiler yaratıyor mu ve bu etkilerin
kendileri de egemen ideoloji tarafından mı belirleniyor?”
Eğer
etkiler, gerçekten egemen ideolojiler tarafından belirleniyorsa, o halde “teknik
temelin gizlenmesi de kendine özgü bir ideolojik etki doğuracaktır. Buna
karşılık, teknik temelin kaydedilmesi ve bu biçimiyle açığa çıkarılması;
çalışma sürecinin somutlaşmasını, ideolojinin faş edilmesini ve idealizmin
eleştirisini içeren bir ‘bilgi etkisi’ yaratacaktır.”[11]
Sinemayı
“savunmak” adına, (Lacan kaynaklı) şu türden bir argüman öne sürülebilir:
Gündelik gerçekliğimiz zaten halihazırda gizemlileştirilmiş durumda değil
midir? Sinemanın rolü, en azından belli bir ölçüde, tam da gizemi ortadan
kaldıran, yani içsel ideolojik bölünmeyi açığa çıkaran, başka bir deyişle,
gerçekliğin ta kendisindeki “Gerçek”i gözler önüne seren bir işlev değil midir?
Bu açıdan bakıldığında kamera, “özneyi ideolojik olarak konumlandırma” (tevkif
etme) sürecini bozan bir işleve sahiptir.
Belirli
bir gerçeklik yaratmak için kameranın özel bir görev yerine getirmesi gerekir.
Pasolini’nin kamerası, yoğun cephesel yakın planlar (bu noktada akla İsa
Mesih’in, havarilerinin, ebeveynlerinin vs. yüzleri gelsin) ve son derece
büyüleyici uzun çekimler (misal, vaftiz sahnesi) aracılığıyla kendine has bir
yöntem izler.
Pasolini,
Hollywood filmlerinde gördüklerimizden farklı olan Avrupalı modernist kamera
tekniklerinden yararlanır. Bu gelenekleri ve yönelimleri benimseyen Pasolini,
hem yeni gerçekçi hem de radikal biçimde modern olan, kendine özgü bir
gerçeklik sunar. Kendi ifadesiyle, “sinema [...] gerçekliği yeniden üretir”[12]
ki zaten bu üretim de her daim şimdiki zamanda gerçekleşir.
Agon Hamza
Dipnotlar:
1. Jean-Jacques Lecercle, A Marxist Philosophy of Language (Leiden:
Brill, 2006), s. 165.
2.
Scorsese’nn çektiği Günaha Son Çağrı filmi, Nikos Kazancakis’in aynı
ismi taşıyan romanını (1953) temel alır.
3.
Jean-Louis Baudry, “Ideological Effects of the Basic Cinematographic
Apparatus,” Film Quarterly, Cilt. 28, Sayı. 2 (Kış, 1974–1975), s. 40.
4.
A.g.e.
5.
A.g.e., s. 41.
6.
Bu noktada şu hususu vurgulamam gerek: Althusser, Hegelci aracılık kavramına
karşıydı, onun yerine üst belirlenimden bahsederdi. Bu kavrama dair
değerlendirme için önceki bölüme bakınız.
7.
A.g.e., s. 40.
8.
Pier Paolo Pasolini, “Observation on a Long Take,” October, Cilt. 13 (Yaz
1980), s. 3.
9.
A.g.e.
10.
A.g.e., s. 40–41.
11.
A.g.e., s. 41.
12. Pier Paolo Pasolini, Observation on a Long Take, s. 3.


0 Yorum:
Yorum Gönder