17 Kasım 2026

İdeolojik Bir Aygıt Olarak Kamera



Sahnenin Kurulması

 

Bu bölüme, Pier Paolo Pasolini’nin belki de gerçekten en yıkıcı filmi olan Aziz Matta’ya Göre İncil ile başlayalım. Daha somut olarak, bu filmi Altuzerci bağlamda nasıl konumlandırabiliriz? Ayrıca, Althusser’in çalışmalarında bu filmi okumamıza imkân sağlayacak ne tür felsefi unsurlar mevcut?

Althusser’den esinlenen bir sinema teorisi, izleyicinin konumunu, statüsünü ve işlevini anlamak için çoğunlukla Althusser’in bireylerin ideolojik özneler olarak “tevkif edilmesi” kavramından yararlanır.

Altuzerci çizgiye bağlı bir isim olarak Fransız felsefecisi Jean-Jacques Lecercle, bu “tevkif” kavramına dilbilimsel bir yorum getirmiştir. Lecercle’e göre bu yaklaşım,

“yalnızca ideolojinin dil olduğunu öne sürmemizi sağlamakla kalmaz, aynı zamanda tekil olarak ele alınan bu gizemli ideolojiyi tanımlamamıza da imkân sağlar: İdeoloji, tevkif etme zinciri boyunca dolaşan bir güçtür, ifadelerle taşınan ve yalnızca belirli bir konuşma edimini nitelemekle kalmayıp, aynı zamanda öznelerin üretiminde maddi bir etkiye de sahip olan bir ‘söylemsel eylem gücü’dür.”[1]

Peki Pasolini’nin filmini, Lecercle’in tevkif etme zincirinin (kurum → ritüel → pratik → konuşma edimi → özne) tersine çevrilmiş bir versiyonu olarak okuyamaz mıyız?

Bu zinciri tersine çevirdiğimizde karşımıza şu sıra çıkar: özne (olması beklenen) → konuşma edimi → pratik → ritüel → kurum. Kısacası, bu tersine çevrilmiş tevkif etme zincirinin, Pasolini’nin Aziz Matta’ya Göre İncil adlı eserini kapsadığını öne sürmek istiyorum. Dolayısıyla karşımızda, “Hristiyan olması beklenen özne” konumundaki İsa Mesih vardır. İsa konuşur, sözünü pratiğe döker ve bu pratik zamanla bir ritüele dönüşür ya da ritüel biçimini alır. Nihai aşama ise kurumdur (yani Kilise).

Altuzerci bir projenin merceğinden bakıldığında, Pasolini’nin filmi bambaşka bir anlam kazanır. Aşağıdaki metin, filmin, başlıca teolojik, dinsel ve politik gönderimleriyle birlikte, Altuzerci bir okumasını sunmaktadır. Kitabın bu bölümü, önceki bölümde geliştirilen tezlerden yola çıkarak; Pasolini’nin sinematografik eserlerini, bazı şiirlerini ve politik duruşunu ele alıp, ağırlıklı olarak sinema çalışmalarına odaklanan bir “Altuzerci İncil” kurgulamayı amaçlamaktadır.

Bu katı anlamda sinema sanatı, felsefe için felsefe dışı bir koşul işlevi görür. Pasolini’nin Hristiyanlık anlayışını bu denli özgün kılan nedir? Neden İsa Mesih’in yaşamını konu alan, Martin Scorsese’nin Günaha Son Çağrı (1988) filmi değil de, Pasolini’nin Matta’ya Göre İncil’ini ele alıyoruz?[2]

Günaha Son Çağrı, yarattığı tartışmalara rağmen (ki din ya da kutsal metinler üzerine çekilen her film, zaten yoğun tepkilere yol açar), İncil’e dair yerleşik yorumlara sadık kalmaya çalışırken, hikâye örgüsü ve diyaloglarıyla özgün olma çabası içine girer. Buna karşılık, Pasolini’nin Matta’ya Göre İncil filmi, kutsal metindeki sözcüklere olduğu gibi sadık kalarak, İncil’in alışılagelmiş yorumlarında açıkça görülmeyen politik boyutu gün yüzüne çıkarmaya çabalar. İşte bu yüzden Pasolini’nin filmi, hem kitaba bağlı hem de devrimcidir. Scorsese’nin eseri ise yaratıcı olmasına karşın, Hristiyanlık denilen olaya dair nihayetinde yeni bir şey ortaya koymaz.

Bu bağlamda, Pasolini’nin gerçekleştirdiği tersine çevirme işlemi, “Altuzerci alan”ı gözler önüne serer. Altuzerci alan, tersine çevirmelerin alanıdır. Nihayetinde, “tevkif” kavramı da tersine çevirmeye dair bir kavramdır. Pasolini tarafından inşa edilen (Altuzerci) Hristiyan gerçekliği, Altuzerci alanla kusursuz bir biçimde örtüşür. Bu bölümdeki hareket noktamız ve analizimizin temelini de işte bu tespit oluşturmaktadır.

* * *

İdeolojik Bir Aygıt Olarak Kamera

 

Analizime, yetmişlere has sinema teorisinin sunduğu bakış açısı, yani kamerayı sinemaya ait bir aygıt olarak ele alan yaklaşımla başlayayım. Yetmişlerin Fransız sinema teorisi, büyük ölçüde Althusser’den esinlenmişti. “Aygıt teorisi”, Fransa’daki baskın teori olma özelliğini taşıyordu.

Temel tez şu şekildeydi: Sinemaya ait bir aygıt olarak kamera, aynı zamanda ideolojik bir aygıttır, bu niteliğiyle izleyici üzerinde ideolojik etkiler yaratır. Jean-Louis Baudry’nin sorduğu gibi:

“Bilimsel pratiklerle doğrudan bağlantılı olan optik araçların teknik doğası, yalnızca bunların ideolojik ürünlerdeki kullanımlarını değil, aynı zamanda bizzat kendilerinin yol açabileceği ideolojik etkileri de gizlemeye mi yarar?”[3]

İşte tam da “kamera” olarak adlandırılan bu “optik araç”, (sinemasal) bir gerçeklik inşa eder. Baudry’ye göre, “camera obscura (karanlık oda) adlı optik aygıt, aynı dönemde resim sanatında yeni bir temsil biçimi olan perspectiva artificialis’in (yapay perspektifin) geliştirilmesine hizmet edecektir.”[4] Dolayısıyla izleyici, sinemasal gerçeklikle eş zamanlı olarak oluşturulan bir “özne”ye, yani bir “izleyici-özne”ye dönüşür.

Bu izleyici-özne, perdeyle (örneğin bir sinema salonundaki perde, televizyon ekranı veya evdeki bir projeksiyon ekranı) ilişkili bir konumda yer alır. Bireyin, izleyici sıfatıyla bir “izleyici-özne”ye dönüştürülmesi (tevkif edilme yoluyla özne kılınması), perdeye yönelik bu yapısal konumlanışından kaynaklanır. Buradan hareketle, ben şu Altuzerci tezi öne sürüyorum: Film izleyicisi, sinema deneyiminin etkileriyle biçimlenmiş, tevkif edilerek özne kılınmış bir varlıktır.

Bu bağlamda, Baudry’nin kullandığı “özne” terimi, söylemsel ya da nesnel bir konumdan ziyade, izleyicinin perde karşısındaki öznel konumunu ifade eder.

Baudry, gerçeklik ile film görüntüsünün gücü arasındaki ayrımın farkındaydı: Söz konusu gerçeklik, tek başına anlam üretmek için her zaman yetersiz kalır. Dolayısıyla izleyici-özne, perdede sunulan gerçeklikten anlamı üreten merci konumundadır. İzleyici-özne, kendisine anlam kazandıran sinemasal metnin faili işlevini görür. Peki, durum gerçekten böyle midir? Özellikle, bir aygıt olarak kameranın rolünü nereye konumlandırmak gerekir?

Baudry, “hem ‘nesnel gerçekliğe’ hem de nihai ürüne eşit uzaklıkta bulunan kameranın, ham maddeden bitmiş ürüne giden çalışma sürecinde ara bir konumda yer aldığını”[5] savunur. Kamera, nihai ürün (film) ile onun gösterimi arasında yalnızca kaybolup giden bir aracı[6] değil, aksine, film üretiminin merkezinde yer alan bir unsurdur. Kamera, gerçekliği yalnızca örtbas etmekle kalmayıp aynı zamanda gerçekliğe dair anlamlar da üreten imgelerin inşasını gerçekleştirir. Sinemasal aygıtın, ideolojik bir konum üreten ideolojik bir aygıt olarak anlaşılması tam da bunu ifade eder.

Fransızca dispositif terimi, Türkçede “düzenek” gibi sözcüklerle karşılansa da, Altuzerci “aygıt” (aparat) teriminin daha yerinde olduğunu söyleyebiliriz; zira bu terimin ideolojik etkileri, kavramın tarihsel kavranışının içine zaten kazınmıştır. İzleyici konumu her zaman ideolojiktir; çünkü sinema pratiği tarafından üretilen anlatı, bir filmin ortaya çıkması için gereken emek sürecini daima gizler. Baudry’nin belirttiği gibi, “‘nesnel gerçeklik’ ile yazım/kayıt alanı olan kamera arasında ve bu kayıt ile gösterim arasında birtakım işlemler, yani nihai ürünü ortaya çıkaran bir çalışma süreci yer alır.”[7]

Peki, Pasolini bu süreci görünür kılıyor mu? Evet, kılıyor. Bunu da bakışı, aygıtın kurucu bir öğesi olarak öne çıkararak yapıyor. Pasolini, “Uzun Plan Üzerine Gözlemler” adlı kısa metninde şöyle diyor:

“Özne, her zaman somut bir varlık kazanır, çünkü bir kurgusal filmde ideal, dolayısıyla, soyut ve doğalcı olmayan bir bakış açısı seçsek bile, oraya bir kamera ve ses kayıt cihazı yerleştirdiğimiz anda bu bakış açısı gerçekçi, hatta nihayetinde doğalcı bir nitelik kazanır.”[8]

“Nesnel gerçeklik” (hammadde olarak) ile izleyicinin gerçekliğe dair edindiği izlenim (perde aracılığıyla sunulan) arasındaki ayrım, izleyicinin, gerçekleştirilen gerçek dönüştürücü emeği görmesini engeller. Bu anlamda, ideolojik bir aygıt olarak kamera, “nesnel gerçeklik” ile “sinemasal gerçeklik” arasında kaybolan bir aracı işlevi görür.

Konuyu daha derinlemesine ele alabilmek için, kameranın ideolojik bir aygıt olduğu kavramını özetlemek gerekmektedir. Kamera (araç), nesnel gerçekliği gizemli kılınmış sinemasal bir gerçekliğe dönüştürme işlevi gördüğü için ideolojik bir aygıt olarak iş görür. Üstelik bu dönüşüm, ideolojik bakışa sahip bir öznenin ortaya çıkışıyla, yani “tevkif etme” süreciyle ilintilidir.

Bununla birlikte, kameranın gizemlileştirici bir araç olduğuna dair karşıt bir tez de mevcuttur. Bakış, tüm aygıtın kurucu bir öğesi olarak yansıtıldığında, süreç artık gizli kalmaz; aksine, belli bir biçimde “gözler önüne serilir”. Bu durum, yansıtıcı sinemayı radikal bir “gözler önüne serme” (Fransızların ifadesiyle monstration) sanatı haline getirir.

Sinematografi, bir anlamlandırma sistemidir. Onun özgüllüğü ve diğer sistemlerden farkı, “iş”e, yani “dönüşüm süreci”ne dayanır.[9] Baudry’ye göre asıl soru şudur: "Yapılan iş görünür kılınıyor mu, ürünün tüketimi bir ‘bilgi etkisi’ [Althusser] yaratıyor mu, yoksa yapılan iş gizleniyor mu?”[10]

Baudry’nin sorgusu, ideolojik artı-değer ile bir ürünün basit tüketimi arasında kalan alana odaklanır. Bunu kavrayabilmek için, Baudry’nin işaret ettiği sinematografik teknikleri kullanmak gerekir. Dolayısıyla o, şu soruyu sorar: “Araçlar (teknik temel) kendine özgü ideolojik etkiler yaratıyor mu ve bu etkilerin kendileri de egemen ideoloji tarafından mı belirleniyor?”

Eğer etkiler, gerçekten egemen ideolojiler tarafından belirleniyorsa, o halde “teknik temelin gizlenmesi de kendine özgü bir ideolojik etki doğuracaktır. Buna karşılık, teknik temelin kaydedilmesi ve bu biçimiyle açığa çıkarılması; çalışma sürecinin somutlaşmasını, ideolojinin faş edilmesini ve idealizmin eleştirisini içeren bir ‘bilgi etkisi’ yaratacaktır.”[11]

Sinemayı “savunmak” adına, (Lacan kaynaklı) şu türden bir argüman öne sürülebilir: Gündelik gerçekliğimiz zaten halihazırda gizemlileştirilmiş durumda değil midir? Sinemanın rolü, en azından belli bir ölçüde, tam da gizemi ortadan kaldıran, yani içsel ideolojik bölünmeyi açığa çıkaran, başka bir deyişle, gerçekliğin ta kendisindeki “Gerçek”i gözler önüne seren bir işlev değil midir? Bu açıdan bakıldığında kamera, “özneyi ideolojik olarak konumlandırma” (tevkif etme) sürecini bozan bir işleve sahiptir.

Belirli bir gerçeklik yaratmak için kameranın özel bir görev yerine getirmesi gerekir. Pasolini’nin kamerası, yoğun cephesel yakın planlar (bu noktada akla İsa Mesih’in, havarilerinin, ebeveynlerinin vs. yüzleri gelsin) ve son derece büyüleyici uzun çekimler (misal, vaftiz sahnesi) aracılığıyla kendine has bir yöntem izler.

Pasolini, Hollywood filmlerinde gördüklerimizden farklı olan Avrupalı modernist kamera tekniklerinden yararlanır. Bu gelenekleri ve yönelimleri benimseyen Pasolini, hem yeni gerçekçi hem de radikal biçimde modern olan, kendine özgü bir gerçeklik sunar. Kendi ifadesiyle, “sinema [...] gerçekliği yeniden üretir”[12] ki zaten bu üretim de her daim şimdiki zamanda gerçekleşir.

Agon Hamza

Dipnotlar:
1. Jean-Jacques Lecercle, A Marxist Philosophy of Language (Leiden: Brill, 2006), s. 165.

2. Scorsese’nn çektiği Günaha Son Çağrı filmi, Nikos Kazancakis’in aynı ismi taşıyan romanını (1953) temel alır.

3. Jean-Louis Baudry, “Ideological Effects of the Basic Cinematographic Apparatus,” Film Quarterly, Cilt. 28, Sayı. 2 (Kış, 1974–1975), s. 40.

4. A.g.e.

5. A.g.e., s. 41.

6. Bu noktada şu hususu vurgulamam gerek: Althusser, Hegelci aracılık kavramına karşıydı, onun yerine üst belirlenimden bahsederdi. Bu kavrama dair değerlendirme için önceki bölüme bakınız.

7. A.g.e., s. 40.

8. Pier Paolo Pasolini, “Observation on a Long Take,” October, Cilt. 13 (Yaz 1980), s. 3.

9. A.g.e.

10. A.g.e., s. 40–41.

11. A.g.e., s. 41.

12. Pier Paolo Pasolini, Observation on a Long Take, s. 3.

0 Yorum: