“Tevkif”
kavramı, belki de Althusser tarafından geliştirilen en sorunlu tezlerden
biridir. Bu kavram, Althusser’e sempati duyanlar (hatta onun takipçileri
olanlar) ile ona nispeten daha düşmanca yaklaşanlar dâhil olmak üzere, farklı
yönelimlerden pek çok eleştiriyi beraberinde getirmiştir.
Althusser’in
ideoloji eleştirisi teorisini şu tezle özetlemek mümkün: İdeoloji, bireyleri
özneler olarak “tevkif eder”. Peki, Althusser’in teorisinde bu “tevkif” süreci
nasıl işler?
Althusser’e
göre, “her ideoloji, özne kategorisinin işleyişi aracılığıyla, somut bireyleri
somut özneler olarak çağırır ya da tevkif eder.” İdeolojinin varlığı, öznenin
kuruluşuna bağlıdır; başka bir deyişle, “ideolojinin varlığı ile bireylerin
özneler olarak çağrılması ya da tevkif edilmesi, aynı şeydir.”[1] Burada,
ideolojinin ikili işleviyle karşılaşırız:
1.
İdeolojinin varlığı, stricto sensu (dar anlamıyla) öznenin varlığına
bağlıdır.
2.
Aynı zamanda özne de ancak ideolojik alan içinde var olabilir.
Althusser,
somut özneler olmaksızın ideolojinin var olamayacağını söyler. “İdeolojinin bu
yönelimi, ancak özne tarafından, yani özne kategorisi ve onun işleyişi
sayesinde mümkün kılınır.”[2] Genel anlamda ideolojinin bir tarihi olmadığına
göre, özne kategorisi, tarihsel belirlenimi ve dönemi ne olursa olsun, tüm
ideolojilerin kurucu bir öğesidir. Ancak burjuva ideolojisinin yükselişiyle
birlikte, bu kategori “özne” adıyla (Platon’da “ruh”, Tanrı vb. biçimlerde)
açıkça ortaya çıkar.
Althusser’in
ideoloji teorisini somutlaştırmak gerekirse; maddi varoluş, pratik ve özne
üçlüsünden söz edebiliriz. Kısacası, bu üç unsur ideolojiyi oluşturur.
Althusser’in kendi ifadeleriyle:
“Özne kategorisi, tüm
ideolojilerin kurucu öğesidir; ancak hemen şunu da eklemeliyim: özne kategorisi,
tüm ideolojilerin kurucu öğesi olma niteliğini, yalnızca ideolojinin (onu
tanımlayan) somut bireyleri özneler olarak ‘kurma’ işlevine sahip olması
ölçüsünde taşır. Bu ikili kuruluşun etkileşimi içinde, tüm ideolojinin işleyişi
mevcuttur, nitekim ideoloji, bizzat bu işleyişten ve bu işleyişin maddi varoluş
biçimlerinden başka bir şey değildir.”[3]
Althusser,
ideolojinin “çift aynalı yapısını” savunarak açıklamasına devam eder. Bu yapı,
eşzamanlı olarak şunları sağlar:
1. “Bireylerin” özneler olarak tevkif edilmesi;
2. Bu bireylerin Özne’ye tabi kılınması;
3. Özneler ile Özne’nin karşılıklı tanınması, öznelerin
birbirlerini tanıması ve nihayet öznenin kendisini tanıması;
4. Her şeyin gerçekten de böyle olduğuna ve öznelerin ne
olduklarını kabul edip buna uygun davrandıkları sürece her şeyin yolunda
gideceğine dair mutlak bir güvence.[4]
Althusser,
öznenin ideolojik bir kategori olduğunu söyler. Bu ifade Badiou’nün
terminolojisiyle şöyle okunabilir: Altuzerci özne, her zaman ve halihazırda
“durumun” bir parçasıdır; bu da onun, varlığın olumlu düzeninin bir parçası
olduğu ve bir “olayın” gerçekleştiği yer olamayacağı anlamına gelir. Bu
bakımdan özne, her zaman olumsuzdur. Althusser, “özne kavramı ideolojiktir”[5]
dediğinde, aslında şunu kasteder: “Özne kategorisi, ancak ve ancak ideolojinin
somut bireyleri özneler olarak ‘kurma’ işlevine (ideolojiyi tanımlayan işlev
budur) sahip olması ölçüsünde, tüm ideolojinin kurucu bir öğesi haline gelir.”
Bu anlamda, ideolojiyi mümkün kılan şey, öznedir, yani ideoloji, ancak özneyi
kurduğu ve onun aracılığıyla işlediği ölçüde mümkündür. Dolayısıyla Althusser,
“nesnenin, öznenin aynadaki bir yansıması” olduğunu ileri sürer.[6]
Tüm
bunlar şu tezle özetlenebilir: “Özne olmaksızın ve özneler için olmaksızın
hiçbir ideoloji yoktur.” Burada dikkat edilmesi gereken en kritik nokta,
öznenin ideolojik ritüeller içinde, yani “seslenme” eylemiyle kurulduğudur.
“Tanıma” şeklindeki pratik ritüel, ideolojinin maddeselliğini “apaçık” kılma
işlevine sahip olsa da, bize bu mekanizmaya dair herhangi bir bilgi sunmaz.
Dolayısıyla, ideolojinin varlığını gerçekten kabul etmenin tek yolu, onu
içeriden kabul etmektir: “İdeoloji asla “Ben ideolojik bir şeyim” demez. “İdeolojinin
içindeyim” diyebilmek için ideolojinin dışında, yani bilimsel bilginin içinde
olmak gerekir.”[7]
İdeoloji,
“bireylerin gerçek varoluş koşullarıyla olan muhayyel ilişkisini temsil ettiği”
için bir gerçeklik olarak varsayılır. İdeoloji, maddi bir temele sahip olan devletin
ideolojik aygıtlarının (DİA) işleyişini mümkün kılar; bu da “ideolojinin maddi
bir varoluşa sahip olduğu” anlamına gelir. Bu hipotez, ideolojinin doğasını,
“düşüncelerin” ya da diğer “temsillerin” tinsel değil, maddi bir varoluşu
olarak çözümlemek için elzemdir. Egemen ideoloji, DİA’lar içinde de vücut
bulur; zira “hiçbir sınıf, aynı zamanda devletin ideolojik aygıtları üzerinde
ve içinde kendi hegemonyasını icra etmeksizin, uzun bir süre boyunca devlet
iktidarını elinde tutamaz.”[8] Althusser’e göre, ideoloji dışında ve ondan
bağımsız bir pratik yoktur; ideolojinin kendisi de özneler aracılığıyla ve
özneler için var olur. Buradan hareketle, onun temel tezi şudur: İdeoloji,
bireyleri özne olarak tevkif eder, dolayısıyla bireyler, her zaman zaten özne
konumundadırlar.
Pek
çok yorumcu, Altuzerci anlamda “tevkif edilmiş özne”nin imkânsızlığına dikkat
çekmiştir. Bu durum, özgürleşme siyaseti açısından bir imkânsızlığı, bir
çıkmazı temsil eder. Althusser, çalışmaları boyunca siyaset, ideoloji ve bilim
arasındaki ayrımları; ayrıca siyasi, bilimsel ve ekonomik pratikler arasındaki
farkları vurgulamaya büyük özen göstermiştir. Diyalektik bir hamleyle, her
pratiğin (veya sürecin) diğer pratiklerle ilişki içinde var olduğunu savunur.
Althusser’in “süreç kavramı bilimseldir” demesinin nedeni budur. “Özne
mefhumunun ideolojik” olduğu ve “süreç kavramının bilimsel” olduğu gerçeğinden
yola çıkan Althusser, “öznesiz süreç” tezini ortaya koyar. “Öznesiz veya
amaçsız süreç” kavramını açıklarken Althusser şöyle der:
“Tarih, aslında ‘öznesi
veya amacı olmayan bir süreçtir’; burada ‘insanların’, toplumsal ilişkilerin
belirleyiciliği altında özne olarak eylemde bulundukları koşullar, sınıf
mücadelesinin bir ürünüdür. Dolayısıyla tarihin, terimin felsefi anlamıyla bir
‘Özne’si değil, bir motoru vardır: o da bizzat sınıf mücadelesidir.”[9]
Bu
tez, diğer iki tezle birlikte okunmalıdır:
1.
Tarihi yapan kitlelerdir;
2.
Sınıf mücadelesi tarihin motorudur.
Althusser
bu anlayışı, kendi okumasında adeta bir özneye sahip bir süreç olarak
kurgulanan Hegelci ereksel (teleolojik) diyalektiğe karşı mücadele etme
girişimi bağlamında öne sürer. Buradan hareketle, Althusser’in çalışmalarında
özneye dair (ontolojik) bir teori ya da statünün bulunmadığı savunulabilir.
Bildiğim kadarıyla bu, en radikal ontoloji karşıtı tezlerden biridir. Althusser,
bu tezle birlikte materyalizmi için epistemolojik konumlar (veya bir çerçeve)
sunmakla yetinir. Bu bağlamda, Althusser’in geç döneminde materyalizmi için
ontolojik bir çerçeve oluşturmaya çabaladığını belirtmek gerekir. Ancak,
Althusser’in “öznesiz süreç” fikrinden hiçbir zaman vazgeçmediği söylenmelidir.
Althusser’e
göre “öznesiz süreç”, siyasette teorik sapmalardan kaçınmak için kullanılması
gereken doğru terimdir. Onun ifadesiyle, siyasetteki teorik sapmalar,
nihayetinde felsefi sapmalardır ve proletaryanın yaşadığı büyük tarihsel
başarısızlıkların nedenidir:
“Proletaryanın büyük
tarihsel yenilgilerine yol açan, İkinci Enternasyonal örneğinde görüldüğü
türden teorik sapmaları gerçek adlarıyla anabiliriz. Bu tür sapmalar;
ekonomizm, evrimcilik, iradecilik, hümanizm, ampirizm, dogmatizm gibi adlara
sahiptir. Bunlar felsefi sapmalardır, başta Engels ve Lenin olmak üzere, büyük
işçi önderleri tarafından da felsefi sapmalar olarak mahkûm edilmişlerdir.”[10]
Çağdaş
felsefede Althusser’e yönelik en önemli eleştiri, “Ljubljana Psikanaliz Okulu”
olarak adlandırılan gruptan ve diğer Lakancı teorisyenlerden gelmiştir.
Althusser’e ve onun ideoloji teorisine yöneltilen temel eleştiri; “tevkif”
kavramı, özne ve öznenin sınırları üzerinde yoğunlaşır. Kısacası, Lakancılara
göre bunlar, Althusser’in ve bir bütün olarak felsefi projesinin temel
sınırlarıdır. Mladen Dolar’ın, Althusser’in “tevkif”[11] kavramına ilişkin
analizine atıfta bulunan Alenka Zupančič, (Althusser ile kendileri arasındaki
farkı ortaya koyan) en özlü yaklaşımı sunmuştur:
“Yapısalcılığın öznesi (bu
bağlamda Althusser’in öznesi) ile psikanalizin öznesi arasındaki fark.
Psikanalizin öznesi, bir ‘tevkif’ eylemiyle seslenildikten sonra bütünüyle bir
özneye, yani kendisini çağıran Devletin İdeolojik Aygıtı’na tabi olan ve onun
bir parçası haline gelen bir özneye dönüşen, çağrılmış bir özne ya da birey
değildir. Aksine, psikanalizin öznesi, ‘tevkif’ operasyonundan geriye kalan
şeydir. (Psikanalitik) özne, (Altuzerci) bir özne olamamanın başarısızlığından
başka bir şey değildir.”[12]
Bu
bağlamda, Lakancı felsefecilere göre Althusser, “ideolojiyi bir tevkif süreci
olarak kavramsallaştırarak, onu salt imgesel öznellik alanıyla
ilişkilendirmiştir.”[13] Žižek, yakın zamanda yayımlanan Absolute Recoil
[“Mutlak Tepki”] adlı eserinde, Altuzerci ideoloji teorisinin, “ideolojik
duyu-deneyimimiz ile onu ayakta tutan dışsal maddi aygıtlar ve pratikler
arasındaki” boşluğu kavrayabilecek yetkinlikte olduğunu söyler:
“Teori, ideolojik sürecin
iki düzeyini birbirinden ayırır: dışsal düzey (ritüeli takip etmek, maddi bir
pratik olarak ideoloji) ve içsel düzey (seslenme sürecinde kendini tanımak,
inanmak). Althusser, bu iki düzey arasındaki geçişi açıklamak için Pascal’a, onun
“dışarıda ritüelleri takip edin, içeride inanç kendiliğinden gelecektir” sözüne
başvursa da, bu iki boyut birbirine dışsal kalır; aralarındaki ilişki bir ‘paralaks’
ilişkisidir: İdeolojik pratiği ya dışarıdan, bedensel jestler üzerinden ya da
içeriden, inançlar üzerinden gözlemleriz. Bu ikisi arasında herhangi bir ara
alan veya geçiş yolu yoktur.”[14]
Başka
bir deyişle, Žižek’in Althusser’in ideoloji teorisine yönelik eleştirisi,
yalnızca “bilgi ile inancı birbirinden ayıran boşluğu” temel almaz. Žižek,
Althusser’in Devletin İdeolojik Aygıtları (DİA) teorisinin gözden kaçırdığı
boşluğu görünür kılmak için, fetişist inkârın tersine çevrilmiş formülüne, yani
“Çok iyi biliyorum… ama gene de…” kalıbına başvurur:
“Dolayısıyla inanç,
bilginin kendi içindeki bir boşluğu, içsel bir yarılmayı tamamlar; yani burada
mesele, sadece bilgi ile inanç arasındaki bir boşluktan ibaret değildir.
Ekolojik felâket tehdidine karşı takındığımız tavır için de aynı durum
geçerlidir: Bu, basitçe ‘Ekolojik tehdit hakkında her şeyi biliyorum ama buna
gerçekten inanmıyorum” demek değildir. Aksine, ‘Her şeyi biliyorum… ama gene de
buna inanıyorum’ şeklindedir; çünkü sahip olduğum bilgiyi gerçekten
üstlenmiyorumdur.”[15]
Žižek’in
değindiği tez, oldukça yoğun bir içeriğe sahiptir ve çeşitli şekillerde
yorumlanmaya açıktır. Bir düzeyde bakıldığında ise, getirdiği eleştiri
bütünüyle haklıdır. Mladen Dolar’ın görüşünden yola çıkan Žižek, öznenin ortaya
çıkışının, bireyin ideolojik tevkif süreci içinde kendisini tanımasının
doğrudan bir sonucu olarak düşünülemeyeceğini savunur: Özne, travmatik nesnesel
bir kalıntıyla, yani tam da “özneleştirilemeyen” ya da simgesel alana dâhil
edilemeyen bir fazlalıkla ilişkili olarak ortaya çıkar.[16] Bu eleştiriyi
özetlemek gerekirse, Lakancıların yaklaşımı ile Althusser’inki arasındaki fark,
Althusser’in özneyi imgesel düzeyde, yani imgesel bir yanlış tanıma temelinde
kurgulamış olmasında yatar.
Diğer
taraftan Todd McGowan, Althusser düşüncesinin ve bu düşünce ile tarihselcilik
arasındaki bağın temel anahtarının, onun “başarısızlığa inanmaması” olduğunu
öne sürer.[17] Tevkif süreci, içerdiği başarısızlıklarla birlikte, her zaman
başarılı bir eylemdir. İşte bu yüzden McGowan’a göre, “Althusser ve
tarihselcilik bağlamında ‘reddetme’ eylemi, her zaman tırnak içinde bir
reddetmedir. Tevkif edilmeyi reddeden bir özne konumunda olmak bile,
ideolojinin bir özne yaratarak zafer kazandığını gösterir.”[18]
Peki
Lakancıların eleştirilene Altuzerci perspektif üzerinden nasıl cevap verilebilir?
İnanç ile bilgi arasındaki ayrım, Althusser’in bizzat farkında olduğu bir
konudur. Althusser, meşhur “İdeoloji ve Devletin İdeolojik Aygıtları” adlı
makalesinde şunları söyler:
“İdeolojinin dışında
(örneğin sokakta) gerçekleşiyor gibi görünen şeyler, aslında ideolojinin içinde
gerçekleşir. İdeolojinin içinde gerçekleşenler ise, sanki onun dışındaymış gibi
görünür. İşte bu yüzden, ideolojinin içinde yer alanlar, tanım gereği,
kendilerinin ideolojinin dışında olduğuna inanırlar: İdeolojinin etkilerinden
biri, ideolojinin kendi ideolojik karakterini pratik düzeyde inkâr etmesidir. İdeoloji,
asla ‘Ben ideolojik bir şeyim’ demez. Kişinin ideolojinin haricinde, yani
bilimsel bilgi alanında bulunması gerekir ki, ‘İdeolojinin içindeyim’ (oldukça
istisnai bir durum) ya da ‘İdeolojinin içindeydim’ (genel durum) diyebilsin.”[19]
Yukarıda
belirtildiği üzere, ideoloji, her zaman bilimle ilişkili olarak işler. Daha
doğrusu, yalnızca bilimlerle çatışmalı bir birliktelik içinde olduğu sürece var
olur.
Bu
bağlamda, “bilim insanı bile, kendi bilim dalı düzeyinde ideolojik bir
yanılsamadan kopsa dahi, toplumsal varoluşunun geri kalanında ideolojiden
tamamen kaçamaz (örneğin, bizzat bilim insanı, bir ‘bilim ideolojisine’ ya da
başka bir deyişle, ‘kendiliğinden bir felsefeye’ açık hale gelebilir).”[20]
Mladen
Dolar ile Žižek’in görüşlerinin aksine, ben Robert Pfaller’ın Althusser
savunusunu temel alacağım.[21] Pfaller’a göre, ideolojik tevkifte herhangi bir
başarısızlıktan söz etmek imkânsızdır; zira başarısızlık, bizzat tevkif
işleminin içine kazınmıştır. Başka bir deyişle başarısızlık, tevkifin başarılı
olma biçiminin bir parçasıdır. Pfaller’ın sözleriyle, “ideolojide yalnızca
hayali veya fantazmatik bir içerikle (ki bu da ‘gerçek öznelliğin’ boşluğunu
doldurur) uğraşmak zorunda değiliz; ideoloji, aynı zamanda herhangi bir
ideolojik içerikten tamamen farklı görünen bir boşluğun ortaya çıkmasıdır.”[22]
Bu bağlamda, ideolojinin dışında bir şey yoktur, çünkü “boşluk, halen daha bir
kimliktir ve bir ‘sıfır-tevkif’, ‘tevkifin ötesinde bir tevkif halen daha
tevkiftir. İşte Althusser'in Lacan’ın aksine ‘gerçek öznellik’ kavramını teorik
bir kavram olarak kabul etmeyi reddetmesinin nedeni muhtemelen burasıdır.”[23] Pfaller'dan
bir alıntı daha:
“Eğer bir ‘gerçek özne’
varsa, o, her daim söylenen düzey ile söylem düzeyi arasındaki ayrımın teorik
aracıyla bulunamaz. Söylem düzeyinde gizli olan şey, bazen gene öznenin ta
kendisidir, söylenmiş olanın bulunduğu düzlemi terk ederek aşmayı umduğumuz
hayali öznedir.”[24]
Neticede,
Althusser'in kendisi de tevkifin “tanınacak kadar ‘somut’, ancak düşünülebilir
ve düşünülen, bir bilgiye yol açan kadar soyut” olduğunu söylemiyor mu?
Bu
noktada Althusser'in kendi metnine geri dönelim. Ona göre:
“ideoloji, benim tevkif ya
da çağırma dediğim, gündelik sıradan bir olay dâhilinde polisin ‘hey sen
oradaki’ diye bağırması üzerinden tasavvur edebileceğimiz işlem aracılığıyla
bireyler içinden özneleri seçip kendi ‘safına katacak’ ya da bireyleri öznelere
dönüştürecek bir işlem olarak işler ya da eyler.
Hayal ettiğim teorik
sahnenin sokakta geçtiğini varsayarsak, çağrılan kişi arkasını dönecektir. Bu
basit yüz seksen derecelik fiziksel dönüşümle özne haline gelir. Neden? Çünkü gerçekte
kendisine seslenildiğini, gerçekten çağrılanın (başkası değil de) kendisi olduğunu
fark etmiştir. Deneyimler gösteriyor ki, çağırmanın pratik telekomünikasyonu hedefindeki
kişiyi asla es geçmez. Sözlü çağrı veya ıslık, çağrılan kişi her zaman gerçekten
kendisinin çağrıldığını anlar. Gene de bu garip bir olgu ve çok sayıda insanın ‘vicdan
azabı’ çekmesine rağmen, yalnızca ‘suçluluk duyguları’ ile açıklanamaz.
Elbette, küçük teorik
tiyatromun rahatlığı ve açıklığı için olayları bir dizi halinde, bir öncesi ve
bir sonrası ile, dolayısıyla, zamansal bir ardışıklık şeklinde sunmak zorunda
kaldım. Ortalıkta dolaşıp duran bireyler var. Bir yerlerden (genellikle
arkalarından) bir ses duyuyorlar: ‘Hey sen oradaki!’ (Dokuz defa ses edilse
bile her seferinde doğru kişi bakıyor). O kişi arkasını dönüyor, ses edilenin
kendisi olduğuna inanıyor, bundan şüphe ediyor, birilerinin kendisine ses
ettiğini biliyor, yani, gerçekten kendisinin çağrıldığını anlıyor. Ama gerçekte
bu şeyler herhangi bir ardışıklık olmadan gerçekleşiyor. İdeolojinin varlığı ve
bireylerin özne olarak çağrılması veya tevkif edilmesi aynı şeydir.”[25]
Neticede
Althusser'in metninde ve tezinde Lakancı bir eğilim olduğunu biliyoruz. Ancak
dikkat çekici olan, Althusser'in 1966’da yazdığı başka bir metindir: Söylemler
Teorisi Üzerine Üç Not.
Bu,
Altuzercilerin neredeyse hiç yorumlamadıkları bir metin. Bu metinde Althusser,
her birinin belirli bir öznellik biçimine karşılık geldiği veya varsaydığı dört
söylem önerir. Bu söylemler şunlardır: bilimsel, estetik, ideolojik ve
bilinçaltına ait söylem.[26] Althusser, eşit öneme sahip olmayan tüm bu söylem
biçimlerini ve öznelliği ayrıntılı olarak ele alır.
Benim
anlayışıma göre, ideolojik ve bilinçaltı söylemler diğer ikisine göre
önceliklidir. Ancak Althusser, ideolojik söylem üzerine yazarken şöyle der:
“Bana göre, lch-Spaltung
ile bağlantılı olarak ‘bilinçaltının öznesi’nden bahsetmek yersiz görünüyor. Bölünmüş
veya parçalanmış bir özne yoktur, aksine, tümüyle başka bir şey var. Ich’in
yanında bir Spaltung var, yani kelimenin tam anlamıyla bir uçurum, bir uçurum
kenarı, bir yokluk, bir eksiklik. Bu uçurum bir özne değil, ancak bir öznenin
yanında, lch’in yanında açılan şeydir ki bu da gerçekten bir öznedir (ve
ideolojinin alanına girer).[27]
Althusser
devamında şunları söyler:
“Bu Spaltung[28]
(yarılma), bilinçdışı söylemi, ideolojik söylemin bir öğesi ya da daha doğrusu
yapısal kategorisi olan Ich’e (benlik/özne) bir uçurum ya da eksiklik
biçiminde bağlayan, kendine özgü bir fark ilişkisi veya eklemlenmedir. Başka
bir deyişle Lacan, öznenin bölünmesi kavramı aracılığıyla, özneye içkin bir
uçurum ya da eksiklik tesis ediyor gibidir. ‘Bilinçdışının öznesi’ diye bir şey
yoktur; ancak bilinçdışı, Ich (ideolojik özne) ile kurduğu bu uçurumsal
ilişki sayesinde var olabilir. Öznenin eksikliği, bizzat bir ‘özne’ olarak
adlandırılamaz; gene de (ideolojik) özne, Freud’un ikinci topografyasında, özne
olmayan, tümüyle başka bir şey olan bu eksiklik aracılığıyla özgün bir biçimde
ima edilir ya da yansıtılır.”
Bir
bakıma burada iki farklı Althusser’den söz edebiliriz: Biri, “dört söylem”
bağlamındaki Althusser, diğeri ise “ideolojik özne” üzerine odaklanan
Althusser. Lakancı-Zizekçi perspektiften bakıldığında, yapının içinde, bir
anlamda Zizekçi özneye karşılık gelen bir boşluk/açıklık tespit edebiliriz.
Bunun siyasi sonuçlarına ise daha sonra değineceğiz.
Jean-Jacques
Lecercle, “tevkif” kavramına dilbilimsel bir yorum getirmiştir. Bu yorum, ona
“yalnızca ideolojinin dil olduğunu öne sürmekle kalmayıp, tekil olarak ele
alınan bu gizemli ideolojiyi tanımlama” imkânı da tanır: İdeoloji, tevkif
zinciri boyunca dolaşan bir güçtür; ifadelerle taşınan ve yalnızca belirli bir
konuşma edimini nitelemekle kalmayıp, öznelerin üretiminde maddi bir etkiye
sahip olan “illoküsyonel” (söz eylemsel) bir güçtür.[29] Lecercle’e göre tevkif
zinciri şu şekilde işler: kurum → ritüel → pratik → konuşma edimi → özne.[30] Bu da Lecercle’i şu sonuca
ulaştırır:
“Özne, yalnızca ideoloji
tarafından tevkif edilmekle kalmaz ki bu, Althusser’in teorisinin çekirdeğini
teşkil eder, aynı zamanda kendisini dile getiren dil tarafından da
‘özneleştirilir’.”[31]
Özet
anlamında Altuzerci projeye ilişkin geçici bir tez öne sürebiliriz: Altuzerci
felsefenin bütününe dair sınırlar, “tevkif edilen” öznenin katılığı üzerinden
somut bir biçimde açığa çıkar. Şimdi de “tevkif” kavramına, sinema teorisi ile
ilgili çalışmalarda teorileştirildiği biçimiyle bakalım.
Laura
Mulvey, “Görsel Haz ve Anlatı Sineması”[32] adlı makalesinde, klasik Hollywood
sinemasındaki toplumsal cinsiyet temsili ve erkeklik üzerine durur. Mulvey’e
göre sinema, erkek izleyicileri “tevkif eder”, böylece sinema üzerinde bir “erkek
etkisi” yaratır. Dolayısıyla, sinema üzerindeki bu erkek etkisi, daha en
başından “ataerkilliğin dili”[33] içine hapsolmuştur.
Diğer
taraftan Stephen Prince, sinematik kodları ayrıntılandırırken şunu söyler:
“Optik gibi araçları
sembolik kodlar olarak ele almak, teorisyenlerin sinematik söylemin inşasına, yani
sinemada Altuzerci-Lakancı terimlerle ‘öznelerin tevkif edilmesi’ olarak
anlaşılabilecek karmaşık bir göstergebilimsel sistemin kullanımına
odaklanmalarını sağlamıştır.”[34]
Bu
bağlamda sinema, bir dil gibi görülmeli, “yalnızca gerçek manada farklı
ilişkilerin hüküm sürdüğü” bir anlam yaratma söylemi olarak anlaşılmalıdır.
Prince’e göre, eğer sinema bir söylem olarak ele alınırsa, ideolojiyle “simbiyotik
bir ilişki” kurar ve onun aktarımı için etkili bir araca dönüşür. İşte bu
noktada sinema teorisi, sinemanın gerçekliğe dair o aldatıcı ve şeffaf
görünümünün ardında işleyen ideolojiyi çözmeye odaklanmaya başlamıştır. Üstelik
bu gerçeklik görünümü; ideolojik etkiler yaratması (örneğin, tarihsel veya
kültürel olanı doğalmış gibi göstermesi) ve idealize edilmiş, sahte özne
bütünlükleri oluşturması nedeniyle şüpheli kabul edilmiştir.[35] Bu anlamda, Althusser
için ideoloji (Devletin İdeolojik Aygıtları aracılığıyla) tevkif edilen
öznelere bir kimlik kazandırırken, sinema da bireyi, tıpkı Devletin İdeolojik
Aygıtları’nın kendi “bireylerini” özne olarak konumlandırmasına benzer (hatta
belki de aynı) bir biçimde konumlandırır.
Agon Hamza
Dipnotlar:
1. Althusser 2001, s. 175.
2.
Althusser 2001, s. 155.
3.
A.g.e.
4.
A.g.e., s. 181.
5.
Althusser 2007, s. 185.
6.
A.g.e., s. 185. Bu notla ilgili olarak Althusser “tüm klasik felsefenin özne
ve nesne kategorilerini temel aldığını” söyler.
7.
Althusser 2001, s. 175.
8.
Ideology and Ideological State Apparatuses: (notes towards an investigation)
9.
Althusser 2008, s. 99.
10.
Althusser 2001, s. 45.
11.
Dolar 1993, s. 78.
12.
Zupančič 2000, s. 41–42.
13.
Pfaller 1998, s. 229.
14.
Žižek 2014, s. 51.
15.
A.g.e., s. 52.
16.
Žižek 2000, s. 115.
17.
McGowan 2014.
18.
A.g.e.
19.
Althusser 2014, s. 264–246.
20.
Pfaller 1998, s. 230–231.
21.
Gene de Althusser’in tevkif anlayışının en gelişkin biçimi şu çalışmada yer
almaktadır: Pêcheux (1982).
22.
A.g.e., s. 240–241.
23.
A.g.e., s. 240.
24.
A.g.e.
25.
Althusser 2001, s. 118.
26.
Althusser 2003a, s. 75.
27.
A.g.e., s. 78.
28.
Althusser 2003a, s.78
29.
Lecercle 2006, s. 165.
30.
Lecercle 2006, s. 165.
31.
Lecercle 2006, s. 165.
32.
Mulvey 2009, s. 771–772.
33.
A.g.e., s. 712.
34.
Prince 2009, s. 89.
35. A.g.e.


0 Yorum:
Yorum Gönder