15 Kasım 2026

Tevkif



“Tevkif” kavramı, belki de Althusser tarafından geliştirilen en sorunlu tezlerden biridir. Bu kavram, Althusser’e sempati duyanlar (hatta onun takipçileri olanlar) ile ona nispeten daha düşmanca yaklaşanlar dâhil olmak üzere, farklı yönelimlerden pek çok eleştiriyi beraberinde getirmiştir.

Althusser’in ideoloji eleştirisi teorisini şu tezle özetlemek mümkün: İdeoloji, bireyleri özneler olarak “tevkif eder”. Peki, Althusser’in teorisinde bu “tevkif” süreci nasıl işler?

Althusser’e göre, “her ideoloji, özne kategorisinin işleyişi aracılığıyla, somut bireyleri somut özneler olarak çağırır ya da tevkif eder.” İdeolojinin varlığı, öznenin kuruluşuna bağlıdır; başka bir deyişle, “ideolojinin varlığı ile bireylerin özneler olarak çağrılması ya da tevkif edilmesi, aynı şeydir.”[1] Burada, ideolojinin ikili işleviyle karşılaşırız:

1. İdeolojinin varlığı, stricto sensu (dar anlamıyla) öznenin varlığına bağlıdır.

2. Aynı zamanda özne de ancak ideolojik alan içinde var olabilir.

Althusser, somut özneler olmaksızın ideolojinin var olamayacağını söyler. “İdeolojinin bu yönelimi, ancak özne tarafından, yani özne kategorisi ve onun işleyişi sayesinde mümkün kılınır.”[2] Genel anlamda ideolojinin bir tarihi olmadığına göre, özne kategorisi, tarihsel belirlenimi ve dönemi ne olursa olsun, tüm ideolojilerin kurucu bir öğesidir. Ancak burjuva ideolojisinin yükselişiyle birlikte, bu kategori “özne” adıyla (Platon’da “ruh”, Tanrı vb. biçimlerde) açıkça ortaya çıkar.

Althusser’in ideoloji teorisini somutlaştırmak gerekirse; maddi varoluş, pratik ve özne üçlüsünden söz edebiliriz. Kısacası, bu üç unsur ideolojiyi oluşturur. Althusser’in kendi ifadeleriyle:

“Özne kategorisi, tüm ideolojilerin kurucu öğesidir; ancak hemen şunu da eklemeliyim: özne kategorisi, tüm ideolojilerin kurucu öğesi olma niteliğini, yalnızca ideolojinin (onu tanımlayan) somut bireyleri özneler olarak ‘kurma’ işlevine sahip olması ölçüsünde taşır. Bu ikili kuruluşun etkileşimi içinde, tüm ideolojinin işleyişi mevcuttur, nitekim ideoloji, bizzat bu işleyişten ve bu işleyişin maddi varoluş biçimlerinden başka bir şey değildir.”[3]

Althusser, ideolojinin “çift aynalı yapısını” savunarak açıklamasına devam eder. Bu yapı, eşzamanlı olarak şunları sağlar:

1. “Bireylerin” özneler olarak tevkif edilmesi;

2. Bu bireylerin Özne’ye tabi kılınması;

3. Özneler ile Özne’nin karşılıklı tanınması, öznelerin birbirlerini tanıması ve nihayet öznenin kendisini tanıması;

4. Her şeyin gerçekten de böyle olduğuna ve öznelerin ne olduklarını kabul edip buna uygun davrandıkları sürece her şeyin yolunda gideceğine dair mutlak bir güvence.[4]

Althusser, öznenin ideolojik bir kategori olduğunu söyler. Bu ifade Badiou’nün terminolojisiyle şöyle okunabilir: Altuzerci özne, her zaman ve halihazırda “durumun” bir parçasıdır; bu da onun, varlığın olumlu düzeninin bir parçası olduğu ve bir “olayın” gerçekleştiği yer olamayacağı anlamına gelir. Bu bakımdan özne, her zaman olumsuzdur. Althusser, “özne kavramı ideolojiktir”[5] dediğinde, aslında şunu kasteder: “Özne kategorisi, ancak ve ancak ideolojinin somut bireyleri özneler olarak ‘kurma’ işlevine (ideolojiyi tanımlayan işlev budur) sahip olması ölçüsünde, tüm ideolojinin kurucu bir öğesi haline gelir.” Bu anlamda, ideolojiyi mümkün kılan şey, öznedir, yani ideoloji, ancak özneyi kurduğu ve onun aracılığıyla işlediği ölçüde mümkündür. Dolayısıyla Althusser, “nesnenin, öznenin aynadaki bir yansıması” olduğunu ileri sürer.[6]

Tüm bunlar şu tezle özetlenebilir: “Özne olmaksızın ve özneler için olmaksızın hiçbir ideoloji yoktur.” Burada dikkat edilmesi gereken en kritik nokta, öznenin ideolojik ritüeller içinde, yani “seslenme” eylemiyle kurulduğudur. “Tanıma” şeklindeki pratik ritüel, ideolojinin maddeselliğini “apaçık” kılma işlevine sahip olsa da, bize bu mekanizmaya dair herhangi bir bilgi sunmaz. Dolayısıyla, ideolojinin varlığını gerçekten kabul etmenin tek yolu, onu içeriden kabul etmektir: “İdeoloji asla “Ben ideolojik bir şeyim” demez. “İdeolojinin içindeyim” diyebilmek için ideolojinin dışında, yani bilimsel bilginin içinde olmak gerekir.”[7]

İdeoloji, “bireylerin gerçek varoluş koşullarıyla olan muhayyel ilişkisini temsil ettiği” için bir gerçeklik olarak varsayılır. İdeoloji, maddi bir temele sahip olan devletin ideolojik aygıtlarının (DİA) işleyişini mümkün kılar; bu da “ideolojinin maddi bir varoluşa sahip olduğu” anlamına gelir. Bu hipotez, ideolojinin doğasını, “düşüncelerin” ya da diğer “temsillerin” tinsel değil, maddi bir varoluşu olarak çözümlemek için elzemdir. Egemen ideoloji, DİA’lar içinde de vücut bulur; zira “hiçbir sınıf, aynı zamanda devletin ideolojik aygıtları üzerinde ve içinde kendi hegemonyasını icra etmeksizin, uzun bir süre boyunca devlet iktidarını elinde tutamaz.”[8] Althusser’e göre, ideoloji dışında ve ondan bağımsız bir pratik yoktur; ideolojinin kendisi de özneler aracılığıyla ve özneler için var olur. Buradan hareketle, onun temel tezi şudur: İdeoloji, bireyleri özne olarak tevkif eder, dolayısıyla bireyler, her zaman zaten özne konumundadırlar.

Pek çok yorumcu, Altuzerci anlamda “tevkif edilmiş özne”nin imkânsızlığına dikkat çekmiştir. Bu durum, özgürleşme siyaseti açısından bir imkânsızlığı, bir çıkmazı temsil eder. Althusser, çalışmaları boyunca siyaset, ideoloji ve bilim arasındaki ayrımları; ayrıca siyasi, bilimsel ve ekonomik pratikler arasındaki farkları vurgulamaya büyük özen göstermiştir. Diyalektik bir hamleyle, her pratiğin (veya sürecin) diğer pratiklerle ilişki içinde var olduğunu savunur. Althusser’in “süreç kavramı bilimseldir” demesinin nedeni budur. “Özne mefhumunun ideolojik” olduğu ve “süreç kavramının bilimsel” olduğu gerçeğinden yola çıkan Althusser, “öznesiz süreç” tezini ortaya koyar. “Öznesiz veya amaçsız süreç” kavramını açıklarken Althusser şöyle der:

“Tarih, aslında ‘öznesi veya amacı olmayan bir süreçtir’; burada ‘insanların’, toplumsal ilişkilerin belirleyiciliği altında özne olarak eylemde bulundukları koşullar, sınıf mücadelesinin bir ürünüdür. Dolayısıyla tarihin, terimin felsefi anlamıyla bir ‘Özne’si değil, bir motoru vardır: o da bizzat sınıf mücadelesidir.”[9]

Bu tez, diğer iki tezle birlikte okunmalıdır:

1. Tarihi yapan kitlelerdir;

2. Sınıf mücadelesi tarihin motorudur.

Althusser bu anlayışı, kendi okumasında adeta bir özneye sahip bir süreç olarak kurgulanan Hegelci ereksel (teleolojik) diyalektiğe karşı mücadele etme girişimi bağlamında öne sürer. Buradan hareketle, Althusser’in çalışmalarında özneye dair (ontolojik) bir teori ya da statünün bulunmadığı savunulabilir. Bildiğim kadarıyla bu, en radikal ontoloji karşıtı tezlerden biridir. Althusser, bu tezle birlikte materyalizmi için epistemolojik konumlar (veya bir çerçeve) sunmakla yetinir. Bu bağlamda, Althusser’in geç döneminde materyalizmi için ontolojik bir çerçeve oluşturmaya çabaladığını belirtmek gerekir. Ancak, Althusser’in “öznesiz süreç” fikrinden hiçbir zaman vazgeçmediği söylenmelidir.

Althusser’e göre “öznesiz süreç”, siyasette teorik sapmalardan kaçınmak için kullanılması gereken doğru terimdir. Onun ifadesiyle, siyasetteki teorik sapmalar, nihayetinde felsefi sapmalardır ve proletaryanın yaşadığı büyük tarihsel başarısızlıkların nedenidir:

“Proletaryanın büyük tarihsel yenilgilerine yol açan, İkinci Enternasyonal örneğinde görüldüğü türden teorik sapmaları gerçek adlarıyla anabiliriz. Bu tür sapmalar; ekonomizm, evrimcilik, iradecilik, hümanizm, ampirizm, dogmatizm gibi adlara sahiptir. Bunlar felsefi sapmalardır, başta Engels ve Lenin olmak üzere, büyük işçi önderleri tarafından da felsefi sapmalar olarak mahkûm edilmişlerdir.”[10]

Çağdaş felsefede Althusser’e yönelik en önemli eleştiri, “Ljubljana Psikanaliz Okulu” olarak adlandırılan gruptan ve diğer Lakancı teorisyenlerden gelmiştir. Althusser’e ve onun ideoloji teorisine yöneltilen temel eleştiri; “tevkif” kavramı, özne ve öznenin sınırları üzerinde yoğunlaşır. Kısacası, Lakancılara göre bunlar, Althusser’in ve bir bütün olarak felsefi projesinin temel sınırlarıdır. Mladen Dolar’ın, Althusser’in “tevkif”[11] kavramına ilişkin analizine atıfta bulunan Alenka Zupančič, (Althusser ile kendileri arasındaki farkı ortaya koyan) en özlü yaklaşımı sunmuştur:

“Yapısalcılığın öznesi (bu bağlamda Althusser’in öznesi) ile psikanalizin öznesi arasındaki fark. Psikanalizin öznesi, bir ‘tevkif’ eylemiyle seslenildikten sonra bütünüyle bir özneye, yani kendisini çağıran Devletin İdeolojik Aygıtı’na tabi olan ve onun bir parçası haline gelen bir özneye dönüşen, çağrılmış bir özne ya da birey değildir. Aksine, psikanalizin öznesi, ‘tevkif’ operasyonundan geriye kalan şeydir. (Psikanalitik) özne, (Altuzerci) bir özne olamamanın başarısızlığından başka bir şey değildir.”[12]

Bu bağlamda, Lakancı felsefecilere göre Althusser, “ideolojiyi bir tevkif süreci olarak kavramsallaştırarak, onu salt imgesel öznellik alanıyla ilişkilendirmiştir.”[13] Žižek, yakın zamanda yayımlanan Absolute Recoil [“Mutlak Tepki”] adlı eserinde, Altuzerci ideoloji teorisinin, “ideolojik duyu-deneyimimiz ile onu ayakta tutan dışsal maddi aygıtlar ve pratikler arasındaki” boşluğu kavrayabilecek yetkinlikte olduğunu söyler:

“Teori, ideolojik sürecin iki düzeyini birbirinden ayırır: dışsal düzey (ritüeli takip etmek, maddi bir pratik olarak ideoloji) ve içsel düzey (seslenme sürecinde kendini tanımak, inanmak). Althusser, bu iki düzey arasındaki geçişi açıklamak için Pascal’a, onun “dışarıda ritüelleri takip edin, içeride inanç kendiliğinden gelecektir” sözüne başvursa da, bu iki boyut birbirine dışsal kalır; aralarındaki ilişki bir ‘paralaks’ ilişkisidir: İdeolojik pratiği ya dışarıdan, bedensel jestler üzerinden ya da içeriden, inançlar üzerinden gözlemleriz. Bu ikisi arasında herhangi bir ara alan veya geçiş yolu yoktur.”[14]

Başka bir deyişle, Žižek’in Althusser’in ideoloji teorisine yönelik eleştirisi, yalnızca “bilgi ile inancı birbirinden ayıran boşluğu” temel almaz. Žižek, Althusser’in Devletin İdeolojik Aygıtları (DİA) teorisinin gözden kaçırdığı boşluğu görünür kılmak için, fetişist inkârın tersine çevrilmiş formülüne, yani “Çok iyi biliyorum… ama gene de…” kalıbına başvurur:

“Dolayısıyla inanç, bilginin kendi içindeki bir boşluğu, içsel bir yarılmayı tamamlar; yani burada mesele, sadece bilgi ile inanç arasındaki bir boşluktan ibaret değildir. Ekolojik felâket tehdidine karşı takındığımız tavır için de aynı durum geçerlidir: Bu, basitçe ‘Ekolojik tehdit hakkında her şeyi biliyorum ama buna gerçekten inanmıyorum” demek değildir. Aksine, ‘Her şeyi biliyorum… ama gene de buna inanıyorum’ şeklindedir; çünkü sahip olduğum bilgiyi gerçekten üstlenmiyorumdur.”[15]

Žižek’in değindiği tez, oldukça yoğun bir içeriğe sahiptir ve çeşitli şekillerde yorumlanmaya açıktır. Bir düzeyde bakıldığında ise, getirdiği eleştiri bütünüyle haklıdır. Mladen Dolar’ın görüşünden yola çıkan Žižek, öznenin ortaya çıkışının, bireyin ideolojik tevkif süreci içinde kendisini tanımasının doğrudan bir sonucu olarak düşünülemeyeceğini savunur: Özne, travmatik nesnesel bir kalıntıyla, yani tam da “özneleştirilemeyen” ya da simgesel alana dâhil edilemeyen bir fazlalıkla ilişkili olarak ortaya çıkar.[16] Bu eleştiriyi özetlemek gerekirse, Lakancıların yaklaşımı ile Althusser’inki arasındaki fark, Althusser’in özneyi imgesel düzeyde, yani imgesel bir yanlış tanıma temelinde kurgulamış olmasında yatar.

Diğer taraftan Todd McGowan, Althusser düşüncesinin ve bu düşünce ile tarihselcilik arasındaki bağın temel anahtarının, onun “başarısızlığa inanmaması” olduğunu öne sürer.[17] Tevkif süreci, içerdiği başarısızlıklarla birlikte, her zaman başarılı bir eylemdir. İşte bu yüzden McGowan’a göre, “Althusser ve tarihselcilik bağlamında ‘reddetme’ eylemi, her zaman tırnak içinde bir reddetmedir. Tevkif edilmeyi reddeden bir özne konumunda olmak bile, ideolojinin bir özne yaratarak zafer kazandığını gösterir.”[18]

Peki Lakancıların eleştirilene Altuzerci perspektif üzerinden nasıl cevap verilebilir? İnanç ile bilgi arasındaki ayrım, Althusser’in bizzat farkında olduğu bir konudur. Althusser, meşhur “İdeoloji ve Devletin İdeolojik Aygıtları” adlı makalesinde şunları söyler:

“İdeolojinin dışında (örneğin sokakta) gerçekleşiyor gibi görünen şeyler, aslında ideolojinin içinde gerçekleşir. İdeolojinin içinde gerçekleşenler ise, sanki onun dışındaymış gibi görünür. İşte bu yüzden, ideolojinin içinde yer alanlar, tanım gereği, kendilerinin ideolojinin dışında olduğuna inanırlar: İdeolojinin etkilerinden biri, ideolojinin kendi ideolojik karakterini pratik düzeyde inkâr etmesidir. İdeoloji, asla ‘Ben ideolojik bir şeyim’ demez. Kişinin ideolojinin haricinde, yani bilimsel bilgi alanında bulunması gerekir ki, ‘İdeolojinin içindeyim’ (oldukça istisnai bir durum) ya da ‘İdeolojinin içindeydim’ (genel durum) diyebilsin.”[19]

Yukarıda belirtildiği üzere, ideoloji, her zaman bilimle ilişkili olarak işler. Daha doğrusu, yalnızca bilimlerle çatışmalı bir birliktelik içinde olduğu sürece var olur.

Bu bağlamda, “bilim insanı bile, kendi bilim dalı düzeyinde ideolojik bir yanılsamadan kopsa dahi, toplumsal varoluşunun geri kalanında ideolojiden tamamen kaçamaz (örneğin, bizzat bilim insanı, bir ‘bilim ideolojisine’ ya da başka bir deyişle, ‘kendiliğinden bir felsefeye’ açık hale gelebilir).”[20]

Mladen Dolar ile Žižek’in görüşlerinin aksine, ben Robert Pfaller’ın Althusser savunusunu temel alacağım.[21] Pfaller’a göre, ideolojik tevkifte herhangi bir başarısızlıktan söz etmek imkânsızdır; zira başarısızlık, bizzat tevkif işleminin içine kazınmıştır. Başka bir deyişle başarısızlık, tevkifin başarılı olma biçiminin bir parçasıdır. Pfaller’ın sözleriyle, “ideolojide yalnızca hayali veya fantazmatik bir içerikle (ki bu da ‘gerçek öznelliğin’ boşluğunu doldurur) uğraşmak zorunda değiliz; ideoloji, aynı zamanda herhangi bir ideolojik içerikten tamamen farklı görünen bir boşluğun ortaya çıkmasıdır.”[22] Bu bağlamda, ideolojinin dışında bir şey yoktur, çünkü “boşluk, halen daha bir kimliktir ve bir ‘sıfır-tevkif’, ‘tevkifin ötesinde bir tevkif halen daha tevkiftir. İşte Althusser'in Lacan’ın aksine ‘gerçek öznellik’ kavramını teorik bir kavram olarak kabul etmeyi reddetmesinin nedeni muhtemelen burasıdır.”[23] Pfaller'dan bir alıntı daha:

“Eğer bir ‘gerçek özne’ varsa, o, her daim söylenen düzey ile söylem düzeyi arasındaki ayrımın teorik aracıyla bulunamaz. Söylem düzeyinde gizli olan şey, bazen gene öznenin ta kendisidir, söylenmiş olanın bulunduğu düzlemi terk ederek aşmayı umduğumuz hayali öznedir.”[24]

Neticede, Althusser'in kendisi de tevkifin “tanınacak kadar ‘somut’, ancak düşünülebilir ve düşünülen, bir bilgiye yol açan kadar soyut” olduğunu söylemiyor mu?

 

Bu noktada Althusser'in kendi metnine geri dönelim. Ona göre:

“ideoloji, benim tevkif ya da çağırma dediğim, gündelik sıradan bir olay dâhilinde polisin ‘hey sen oradaki’ diye bağırması üzerinden tasavvur edebileceğimiz işlem aracılığıyla bireyler içinden özneleri seçip kendi ‘safına katacak’ ya da bireyleri öznelere dönüştürecek bir işlem olarak işler ya da eyler.

Hayal ettiğim teorik sahnenin sokakta geçtiğini varsayarsak, çağrılan kişi arkasını dönecektir. Bu basit yüz seksen derecelik fiziksel dönüşümle özne haline gelir. Neden? Çünkü gerçekte kendisine seslenildiğini, gerçekten çağrılanın (başkası değil de) kendisi olduğunu fark etmiştir. Deneyimler gösteriyor ki, çağırmanın pratik telekomünikasyonu hedefindeki kişiyi asla es geçmez. Sözlü çağrı veya ıslık, çağrılan kişi her zaman gerçekten kendisinin çağrıldığını anlar. Gene de bu garip bir olgu ve çok sayıda insanın ‘vicdan azabı’ çekmesine rağmen, yalnızca ‘suçluluk duyguları’ ile açıklanamaz.

Elbette, küçük teorik tiyatromun rahatlığı ve açıklığı için olayları bir dizi halinde, bir öncesi ve bir sonrası ile, dolayısıyla, zamansal bir ardışıklık şeklinde sunmak zorunda kaldım. Ortalıkta dolaşıp duran bireyler var. Bir yerlerden (genellikle arkalarından) bir ses duyuyorlar: ‘Hey sen oradaki!’ (Dokuz defa ses edilse bile her seferinde doğru kişi bakıyor). O kişi arkasını dönüyor, ses edilenin kendisi olduğuna inanıyor, bundan şüphe ediyor, birilerinin kendisine ses ettiğini biliyor, yani, gerçekten kendisinin çağrıldığını anlıyor. Ama gerçekte bu şeyler herhangi bir ardışıklık olmadan gerçekleşiyor. İdeolojinin varlığı ve bireylerin özne olarak çağrılması veya tevkif edilmesi aynı şeydir.”[25]

Neticede Althusser'in metninde ve tezinde Lakancı bir eğilim olduğunu biliyoruz. Ancak dikkat çekici olan, Althusser'in 1966’da yazdığı başka bir metindir: Söylemler Teorisi Üzerine Üç Not.

Bu, Altuzercilerin neredeyse hiç yorumlamadıkları bir metin. Bu metinde Althusser, her birinin belirli bir öznellik biçimine karşılık geldiği veya varsaydığı dört söylem önerir. Bu söylemler şunlardır: bilimsel, estetik, ideolojik ve bilinçaltına ait söylem.[26] Althusser, eşit öneme sahip olmayan tüm bu söylem biçimlerini ve öznelliği ayrıntılı olarak ele alır.

Benim anlayışıma göre, ideolojik ve bilinçaltı söylemler diğer ikisine göre önceliklidir. Ancak Althusser, ideolojik söylem üzerine yazarken şöyle der:

“Bana göre, lch-Spaltung ile bağlantılı olarak ‘bilinçaltının öznesi’nden bahsetmek yersiz görünüyor. Bölünmüş veya parçalanmış bir özne yoktur, aksine, tümüyle başka bir şey var. Ich’in yanında bir Spaltung var, yani kelimenin tam anlamıyla bir uçurum, bir uçurum kenarı, bir yokluk, bir eksiklik. Bu uçurum bir özne değil, ancak bir öznenin yanında, lch’in yanında açılan şeydir ki bu da gerçekten bir öznedir (ve ideolojinin alanına girer).[27]

Althusser devamında şunları söyler:

“Bu Spaltung[28] (yarılma), bilinçdışı söylemi, ideolojik söylemin bir öğesi ya da daha doğrusu yapısal kategorisi olan Ich’e (benlik/özne) bir uçurum ya da eksiklik biçiminde bağlayan, kendine özgü bir fark ilişkisi veya eklemlenmedir. Başka bir deyişle Lacan, öznenin bölünmesi kavramı aracılığıyla, özneye içkin bir uçurum ya da eksiklik tesis ediyor gibidir. ‘Bilinçdışının öznesi’ diye bir şey yoktur; ancak bilinçdışı, Ich (ideolojik özne) ile kurduğu bu uçurumsal ilişki sayesinde var olabilir. Öznenin eksikliği, bizzat bir ‘özne’ olarak adlandırılamaz; gene de (ideolojik) özne, Freud’un ikinci topografyasında, özne olmayan, tümüyle başka bir şey olan bu eksiklik aracılığıyla özgün bir biçimde ima edilir ya da yansıtılır.”

Bir bakıma burada iki farklı Althusser’den söz edebiliriz: Biri, “dört söylem” bağlamındaki Althusser, diğeri ise “ideolojik özne” üzerine odaklanan Althusser. Lakancı-Zizekçi perspektiften bakıldığında, yapının içinde, bir anlamda Zizekçi özneye karşılık gelen bir boşluk/açıklık tespit edebiliriz. Bunun siyasi sonuçlarına ise daha sonra değineceğiz.

Jean-Jacques Lecercle, “tevkif” kavramına dilbilimsel bir yorum getirmiştir. Bu yorum, ona “yalnızca ideolojinin dil olduğunu öne sürmekle kalmayıp, tekil olarak ele alınan bu gizemli ideolojiyi tanımlama” imkânı da tanır: İdeoloji, tevkif zinciri boyunca dolaşan bir güçtür; ifadelerle taşınan ve yalnızca belirli bir konuşma edimini nitelemekle kalmayıp, öznelerin üretiminde maddi bir etkiye sahip olan “illoküsyonel” (söz eylemsel) bir güçtür.[29] Lecercle’e göre tevkif zinciri şu şekilde işler: kurum → ritüel → pratik → konuşma edimi → özne.[30] Bu da Lecercle’i şu sonuca ulaştırır:

“Özne, yalnızca ideoloji tarafından tevkif edilmekle kalmaz ki bu, Althusser’in teorisinin çekirdeğini teşkil eder, aynı zamanda kendisini dile getiren dil tarafından da ‘özneleştirilir’.”[31]

Özet anlamında Altuzerci projeye ilişkin geçici bir tez öne sürebiliriz: Altuzerci felsefenin bütününe dair sınırlar, “tevkif edilen” öznenin katılığı üzerinden somut bir biçimde açığa çıkar. Şimdi de “tevkif” kavramına, sinema teorisi ile ilgili çalışmalarda teorileştirildiği biçimiyle bakalım.

Laura Mulvey, “Görsel Haz ve Anlatı Sineması”[32] adlı makalesinde, klasik Hollywood sinemasındaki toplumsal cinsiyet temsili ve erkeklik üzerine durur. Mulvey’e göre sinema, erkek izleyicileri “tevkif eder”, böylece sinema üzerinde bir “erkek etkisi” yaratır. Dolayısıyla, sinema üzerindeki bu erkek etkisi, daha en başından “ataerkilliğin dili”[33] içine hapsolmuştur.

Diğer taraftan Stephen Prince, sinematik kodları ayrıntılandırırken şunu söyler:

“Optik gibi araçları sembolik kodlar olarak ele almak, teorisyenlerin sinematik söylemin inşasına, yani sinemada Altuzerci-Lakancı terimlerle ‘öznelerin tevkif edilmesi’ olarak anlaşılabilecek karmaşık bir göstergebilimsel sistemin kullanımına odaklanmalarını sağlamıştır.”[34]

Bu bağlamda sinema, bir dil gibi görülmeli, “yalnızca gerçek manada farklı ilişkilerin hüküm sürdüğü” bir anlam yaratma söylemi olarak anlaşılmalıdır. Prince’e göre, eğer sinema bir söylem olarak ele alınırsa, ideolojiyle “simbiyotik bir ilişki” kurar ve onun aktarımı için etkili bir araca dönüşür. İşte bu noktada sinema teorisi, sinemanın gerçekliğe dair o aldatıcı ve şeffaf görünümünün ardında işleyen ideolojiyi çözmeye odaklanmaya başlamıştır. Üstelik bu gerçeklik görünümü; ideolojik etkiler yaratması (örneğin, tarihsel veya kültürel olanı doğalmış gibi göstermesi) ve idealize edilmiş, sahte özne bütünlükleri oluşturması nedeniyle şüpheli kabul edilmiştir.[35] Bu anlamda, Althusser için ideoloji (Devletin İdeolojik Aygıtları aracılığıyla) tevkif edilen öznelere bir kimlik kazandırırken, sinema da bireyi, tıpkı Devletin İdeolojik Aygıtları’nın kendi “bireylerini” özne olarak konumlandırmasına benzer (hatta belki de aynı) bir biçimde konumlandırır.

Agon Hamza

Dipnotlar:
1. Althusser 2001, s. 175.

2. Althusser 2001, s. 155.

3. A.g.e.

4. A.g.e., s. 181.

5. Althusser 2007, s. 185.

6. A.g.e., s. 185. Bu notla ilgili olarak Althusser “tüm klasik felsefenin özne ve nesne kategorilerini temel aldığını” söyler.

7. Althusser 2001, s. 175.

8. Ideology and Ideological State Apparatuses: (notes towards an investigation)

9. Althusser 2008, s. 99.

10. Althusser 2001, s. 45.

11. Dolar 1993, s. 78.

12. Zupančič 2000, s. 41–42.

13. Pfaller 1998, s. 229.

14. Žižek 2014, s. 51.

15. A.g.e., s. 52.

16. Žižek 2000, s. 115.

17. McGowan 2014.

18. A.g.e.

19. Althusser 2014, s. 264–246.

20. Pfaller 1998, s. 230–231.

21. Gene de Althusser’in tevkif anlayışının en gelişkin biçimi şu çalışmada yer almaktadır: Pêcheux (1982).

22. A.g.e., s. 240–241.

23. A.g.e., s. 240.

24. A.g.e.

25. Althusser 2001, s. 118.

26. Althusser 2003a, s. 75.

27. A.g.e., s. 78.

28. Althusser 2003a, s.78

29. Lecercle 2006, s. 165.

30. Lecercle 2006, s. 165.

31. Lecercle 2006, s. 165.

32. Mulvey 2009, s. 771–772.

33. A.g.e., s. 712.

34. Prince 2009, s. 89.

35. A.g.e.

0 Yorum: