Bu
makale, hem Afrika kıtasında hem de diasporada Pan-Afrikanist hareketin en
ilham verici ve etkili figürlerinden biri olan, Kvame Ture adıyla da bilinen Stokely
Carmichael’ın yaşamını ele almaktadır. Bu devrimci, dünya genelindeki Afrika
halklarının mücadelelerine muazzam katkılarda bulunmuştur. O, Afrikalıların hem
yerel hem de uluslararası düzeydeki her türlü sömürüye karşı tam özgürlüğüne ve
birliğine kendini adamış, yorulmak bilmez bir örgütçüydü.
Carmichael,
kurumsal yapılardan ziyade taban düzeyindeki birliğe öncelik vererek, Afrika
birliği için sosyalist bir yolu benimsemişti. Sınıf mücadelesi olmaksızın
birliğin yetersiz kalacağı konusundaki net duruşu, onu kıtadaki ve Karayipler’deki
hükümetlerle karşı karşıya getirmişti. Bu hükümetlerin birçoğu, onun ülkelerine
seyahat etmesine mani oldular.
Carmichael,
dünyada yalnızca iki ekonomik sistemin (kapitalizm ve sosyalizm) var olduğunu her
fırsatta dile getirmiştir: “Biz Afrikalılar kapitalizme güvenmemeliyiz; çünkü
o, merkantilist dönemde Siyahi kölelerin sırtına basarak gelişmiştir.”
Diasporadaki
Afrikalıların çoğu, kapitalist düzenin en alt basamağında yaşıyor; sağlık,
eğitim, barınma, istihdam ve diğer haklardan yoksunluk çekiyordu. Bu doğrultuda
Carmichael, kapitalizmin Afrikalılar veya gezegendeki insanların büyük
çoğunluğu için işe yaramadığını vurguluyordu. Afrika neoliberal sistemden
kurtarılmadıkça, Afrikalılar asla gerçek bir güce sahip olamayacaklardı.
Carmichael,
(Kuzey Afrika’yı da kapsayan) Pan-Afrikanist birlik fikrine yürekten bağlıydı.
Ture’ye yöneltilen en yaygın sorulardan biri, Kuzey Afrika “halkları” ile
ilgiliydi. O, Kuzey Afrika’daki yeni-sömürgeci ve baskıcı hükümetlerin, Afrika’nın
geri kalanındaki yeni-sömürgeci ve baskıcı hükümetlerden ne daha iyi ne de daha
kötü olduğu konusunda her zaman çok netti. Özgürlüğe giden Pan-Afrikanist yol,
yalnızca Sahra Altı Afrika’nın değil, tüm Afrika’nın “tam” özgürlüğünü
gerektiriyordu. Bu durum, onun Kuzey Afrika ülkeleriyle ve Frantz Fanon’un
uğruna mücadele ettiği Cezayir Ulusal Kurtuluş Cephesi gibi devrimci hareket ve
partilerle kurduğu tarihsel birliktelikte de açıkça görülmekteydi.[1]
Dünyanın
dört bir yanında hem Afrikalılar hem de Afrikalı olmayanlar Stokely
Carmichael’a güveniyordu. Cezayir’deki Ulusal Kurtuluş Cephesi (FLN); Gine’deki
Demokratik Parti (PDG)[2], Gine-Bissau’daki Gine ve Yeşil Burun Adaları’nın
Bağımsızlığı için Afrika Partisi (PAIGC)[3], Kamerun’daki Kamerun Halkları
Birliği (UPC)[4] ve Senegal’deki Senegal Ulusal Cephesi (FNS); Azanya/Güney
Afrika’daki Siyahi Bilinç Hareketi (BCM), Azanya Halk Örgütü (AZAPO), Azanya
Pan-Afrikalı Kongresi (PAC) ve Afrika Ulusal Kongresi (ANC)[5] ile Angola’daki
Angola’nın Bağımsızlığı İçin Halk Hareketi (MPLA)[6], Mozambik’teki Mozambik
Kurtuluş Cephesi (Frelimo)[7], Namibya’daki Güney Batı Afrika Halkı Örgütü (SWAPO)[8],
Zimbabve’deki Zimbabve Afrika Ulusal Birliği-Yurtsever Cephesi (ZANU-PF)[9],
Eritre’deki Eritre Halk Kurtuluş Cephesi EPLF[10] ve Gambiya’daki Halkın
Demokratik Bağımsızlık ve Sosyalizm Örgütü (PDIOS)[11] gibi yirminci yüzyılın
önde gelen kurtuluş hareketlerinin çoğunda çalıştı, bunların mücadelelerine
katıldı, ayrıca mücadelesi ve faaliyetleri, Grenada’daki NDM gibi Afrika
diasporası örgütlerine ve dünyanın dört bir yanından daha az bilinen pek çok
başka örgüt ve güce kadar uzandı.
Asıl
adı Stokely Carmichael olan Kvame Ture, 29 Haziran 1941’de, o dönemde İngilizlerin
elinde bulunan Batı Hint Adaları’nın bir parçası olan Trinidad’ın başkenti Port
of Spain’in Belmont semtinde dünyaya geldi. Annesi May Charles, Panama’da
Montserrat ve Antigua kökenli bir ailenin çocuğu olarak doğmuştu. Babası ise
Barbados ve Tobago kökenli bir Trinidadlı inşaat işçisiydi. Carmichael üç
yaşındayken annesi ABD’ye gitmek üzere adadan ayrıldı, kısa bir süre sonra
babası da onun peşinden geldi. Böylece Ture, bir sendikacı olarak işçi lideri
Tubal Urrea ile birlikte yürüttüğü çalışmalardan etkilenmiş olan teyzesi Elaine’in
bakımına bırakıldı.
Carmichael,
11 yaşındayken ABD’deki ailesinin yanına gitmek üzere Trinidad’dan ayrıldı.
1956’da New York’taki Bronx Bilim Lisesi’ne kaydoldu; burada radikal sol
görüşlü bir grup öğrenciyle tanışmasının ardından politik ve toplumsal bilinci
gelişti. Carmichael, diasporadaki Afrikalı-Amerikalıların yaşadığı yoksulluk ve
eşitsizliği çözümlemeye dayalı Marksist bir analiz geliştirmeye işte bu dönemde
başladı.
Ayrıca,
Harlem’in ana caddesi olan 125. Cadde’ye açılan Stapleder Sokağı’ndaki Siyahi
konuşmacılar, Ture’ye bambaşka bir deneyim sundular. Bunlar, Siyahi kitleleri
kurtuluşları için Afrika’ya yönelmeye çağıran Marcus Garvey’nin başlattığı
hareketin kalıntılarıydı. Afrika’nın tarihinden, kültüründen, özgürlük
mücadelelerinden ve sömürgecilik öncesi dönemdeki parlak geleceğinden
bahsediyorlardı.
Ture,
1960 yılında Washington’daki Howard Üniversitesi’ne kaydoldu, kısa bir süre
sonra, genç Siyahi öğrencilerden oluşan önemli bir yurttaş hakları örgütü olan
Öğrencilerin Sivil İtaatsizlik Koordinasyon Komitesi’ne (SNCC) katıldı. Sadece
beyazlara ayrılmış otobüslere binerek, ırk ayrımcılığına karşı koymaya
çalışırken; düzenli olarak göz yaşartıcı gaz, havlayan köpekler ve tutuklanma
tehdidiyle karşı karşıya kalıyorlardı.
Ture,
SNCC bünyesindeki çalışmalarına devam edebilmek için Harvard Üniversitesi’nden
gelen burs teklifini geri çevirdi. Hitabet yeteneği ve örgütlenme becerileri
sayesinde, kısa sürede yakın dostu ve akıl hocası Dr. Martin Luther King Jr.’dan
sonra en önde gelen yurttaş hakları liderlerinden biri haline geldi. Zamanla
SNCC, “Savaşa Gitmeyeceğiz” başlıklı bildiriler dağıtarak, Vietnam Savaşı’nı eleştiren
ilk yurttaş hakları hareketi oldu. SNCC’nin bu tutumu, örgüt içinde giderek
güçlenen, ülke içindeki ırkçılık ile yurt dışındaki emperyalizm; Amerika’daki özgürlük ve
adalet mücadelesi ile Afrika, Asya ve Güney Amerika’yı etkisi altına alan, Malcolm
X’in “renkli dalga” adını verdiği kurtuluş hareketleriyle somut bağlar kurmayı amaçlayan bir hareketin yansımasıydı.
Carmichael’ın devrimci bilinci böylesi bir dönemde gelişti. Frantz Fanon'un
yazılarından etkilenerek, her türlü kitlesel eylemden korkan veya bunu reddeden
bir liderliğe sahip Ulusal Siyahi İnsanların İlerlemesi Derneği (NAACP) gibi
Siyahi örgütlerinin reformist yaklaşımını eleştirmeye başladı.[12] Carmichael’ın
SNCC kürsüsünden NAACP’ye yönelttiği eleştirilerin önemi, Siyahi kitlelerin “eskinin
hukuk temelli ajit-prop yöntemleri”ni terk ettiği bir dönemle örtüşmesinden
kaynaklanıyordu. Kitleler, Siyahi halkın artık yozlaşmış olarak gördüğü eski
liderliğin üstlenmekten korktuğu türden (altmışlardaki yurttaş hakları hareketinin
gerçekleştirdiği) eylemler için harekete geçiyordu.
1941
yılında, Afrikalı-Amerikalı kitleler, Washington’a yürümeye hazırdı ve bu anı
bekliyordu. Yürüyüşün organizatörü Randolph’a güveniyorlardı. Ancak Roosevelt
yönetiminin baskısı ve NAACP liderliğinin duyduğu korku nedeniyle yürüyüş;
Randolph, NAACP’den Walter White ve Sosyalist Parti üyesi Frank Crosworth
tarafından iptal edildi. Bu iptal kararı, Afrikalı-Amerikalı kitlelerde bir
ihanet duygusu yarattı. Carmichael NAACP'yi eleştirdiğinde, Afrikalı-Amerikalı
kitlelerin NAACP liderliğine duyduğu güvensizliği ve “eski kadrolar”ın sivil
özgürlükleri elde etmek için gereken kitlesel eylemlere liderlik etme
konusundaki yetersizliğini yansıtıyordu. Carmichael, altmışlarda Afrikalı-Amerikalı
öncü hareketinin gelişimine katkıda bulunan devrim niteliğinde bir yaklaşım
ortaya koydu. 1966 yılına gelindiğinde, hayal kırıklığı süreci başlamıştı.
Amerikan demokrasisine ve Yurttaş Hakları Hareketi’nin şiddet karşıtlığı
konusundaki sarsılmaz kararlılığına olan inancını yitiren Ture, “Artık dile
getirmeye başlayacağımız şey ‘Siyahi Güç’tür” diyerek tavrını ortaya koydu.
Siyahların
kendi kaderini tayin hakkını, siyasi güç ve örgütlenme hakkını aciliyetle talep
etti. Bu talep, küresel çapta yankı bulan ve geniş kapsamlı sonuçlar doğuran
bir çağrıydı. Takip eden yıllarda Avrupa, Karayipler, hatta Yeni Zelanda ile
Hindistan gibi uzak coğrafyalar da dâhil olmak üzere, dünyanın çeşitli
bölgelerinde “Siyahi Güç” hareketleri ortaya çıktı.
Fakat
Ture, bizzat ABD’de çok sert tepkilerle karşılaştı. Peniel Joseph, Stokely:
A Life [“Stokely’nin Hayatı”] adlı kitabında, Ture’nin Malcolm X’inkine
denk, hatta zaman zaman onu aşan bir politik şöhret düzeyine ulaştığını”
belirtir.
Stokely
Carmichael, “kurumsal ırkçılık” terimini ilk kez ortaya atan ve dile getiren
kişiydi. Bu terimi ilk defa 1967’de yayımlanan Black Power: The Politics of
Liberation [“Siyahi Güç: Kurtuluş Politikası”] adlı kitabında kullanmıştı.
Kitabında, bireysel ırkçılığın açık doğası gereği genellikle kolayca tespit
edilebildiğini, buna karşılık, kurumsal ırkçılığın “daha az belirgin ve daha
örtük” karakteri nedeniyle hemen göze çarpmadığını söylüyordu. Kurumsal
ırkçılık, “toplumda saygı gören, bu nedenle [bireysel ırkçılığa kıyasla]
kamuoyu nezdinde çok daha az kınanan kurumsal güçlerin eylemlerinden”
kaynaklanıyordu.
“Beyaz teröristler, bir
Siyahi kilisesini bombalayıp beş Siyahi çocuğu öldürdüğünde, bu, toplumun büyük
kesimi tarafından geniş çapta kınanan bir bireysel ırkçılık eylemi olarak
görülür. Ancak aynı şehirde, misal, Alabama eyaletinin Birmingham şehrinde her
yıl 500 Siyahi çocuk yeterli gıda, barınma ve tıbbi bakım eksikliği nedeniyle
öldüğünde, binlercesi Siyahi cemaatindeki yoksulluk ve ayrımcılık yüzünden
fiziksel, duygusal ve zihinsel yaralar aldığında, işte bu kurumsal ırkçılıktır.”
Siyah
bir aile, beyazların yaşadığı bir mahalleye taşındığında taşlanıyor, evleri
yakılıyor ya da evden zorla çıkarılıyorsa, bu aile çoğu insanın kınadığı bariz
bir bireysel ırkçılık eyleminin kurbanı olmuş demektir. Ancak Siyahileri;
gecekondu bölgesinin ağaları, tüccarlar, tefeciler ve ayrımcı emlakçıların
gündelik sömürüsüne açık, köhne ve sefil konutlarda hapseden şey, kurumsal
ırkçılıktır. Toplumsa ya bu son durumdan habersizmiş gibi davranmakta ya da
aslında bu konuda anlamlı bir şeyler yapmaktan aciz kalmaktadır.
Malcolm
X ve Martin Luther King Jr.’a düzenlenen suikastların ardından Stokely
Carmichael, SNCC’nin büyük kısmının bağlı kaldığı asimilasyoncu mücadele
anlayışını reddetti. 1967’de örgütten ayrıldı ve Huey B. Newton liderliğindeki
Kara Panter Partisi ile bağ kurdu. Bu dönemde Siyahi özgürlük hareketi içinde
bir tür devrimci yeniden canlanma yaşanıyordu. Meşru müdafaa girişimleri ve
Siyahların yönetimindeki gıda ve eğitim programları gibi somut ilerlemeler,
Kara Panterleri ABD güvenlik kurumlarının, bilhassa FBI’ın Karşı İstihbarat
Programı’nın (COINTELPRO) başlıca hedefi haline getirmişti.[13] FBI Direktörü
J. Edgar Hoover, çeşitli Afrikalı-Amerikalı örgütlerini birleştirebilecek
tehlikeli bir “mesih”in, kurtarıcının ortaya çıkma ihtimaline karşı uyarıda
bulunuyor, Stokely Carmichael’ın “gerçek bir tehdit” oluşturacak karizmaya
sahip olduğunu öne sürüyordu. Nitekim, Panterlere yönelik baskı önemli ölçüde
tırmandı. Fred Hampton, soğukkanlılıkla katledildi; Eldridge Cleaver ve Huey
Newton ise tutuklandı. Stokely Carmichael da sürekli taciz ve tehditlere maruz
kaldı. Bu durum, onu 1969’da ABD’yi terk edip Gine’ye yerleşmeye mecbur bıraktı.
Carmichael’ın Afrika’ya taşınmasının ardında, herhangi birimizi önemli hayat değişiklikleri ve kararlar almaya iten faktörlerle aynı etkenler
yatıyordu. 25-26 yaşlarındayken, SNCC ve KPP bünyesindeki deneyimleri onu şu noktaya getirmişti: “Kendi kaderimizi tayin etme gücüne sahip
olmadığımız sürece, Afrika halkı adına hiçbir ilerleme kaydedilemez.” 1968’de Newton'ın
doğum günü partisinde yaptığı konuşmada bu düşüncelerini açıkça dile getirdi ve
şu soruları sordu: Mücadelemizde Afrika’nın rolü nedir? Çözümümüz kapitalist mi
yoksa sosyalist mi? Zihnini meşgul eden düşünceler ve sorular bunlardı.
1967’de
Vietnam’ı ziyaret etti ve Ho Chi Minh ile görüştü. Carmichael, Vietnamlı lidere
ne yapılması gerektiğini düşündüğünü sorduğunda, Ho Chi Minh şu cevabı verdi: “Sen
Afrikalısın; neden Afrika’ya gitmiyorsun?”
Ertesi
yıl, Ho Chi Minh’in sözlerinden etkilenen Carmichael, Kvame Nkruma ve Seku Ture
ile görüşmek umuduyla, Gine-Konakri’ye gitti. Nkruma, 1968 yılında Gine’de eş
başkan sıfatıyla görev yapıyordu. 1966’da Gana devlet başkanlığı görevinden
zorla uzaklaştırılmış olan Nkruma’nın Gine’deki rolü, Afrika’nın birliği idealini
savunmaya ve yaymaya devam etmekti.
Pan-Afrika
Kongreleri’nin kurucusu Dr. William Du Bois’un eşi Shirley Grahame-Du Bois’un
aracılığıyla Nkruma, genç Stockley’yi kabul etti ve ona üç yıl önce Malcolm X’e
yönelttiği soruyu sordu: “Gine’de kalıp sekreterim olarak çalışmak ve
Pan-Afrika programını hayata geçirmeme yardımcı olmak ister misin?” Stockley,
Nkruma’nın ölümünden sonra yayımlanan ve Afrika devriminin nasıl
gerçekleştirileceğine dair düşüncelerindeki önemli değişimi açıkça ortaya koyan
A Manual of Revolutionary Warfare [“Devrimci Savaşın El Kitabı”] adlı
eserini okuduktan sonra bu teklifi kabul etti. Nkruma, Afrikalı devrimcileri
Pan-Afrika Devrimci Partisi (P-APRP) adlı bir Pan-Afrika siyasi partisi çatısı
altında birleştirecek bir strateji geliştirdi. Bu hedefe ulaşmanın yolu,
Pan-Afrika Siyasi Koordinasyon Komitesi (P-ACPC) ile Afrika devriminin silahlı
aşamasına öncülük edecek olan Pan-Afrika Devrimci Ordusu’nun (P-APRA)
kurulmasıydı.
Stockley,
kitabın tamamını bir gecede okuduktan sonra, Nkruma, ondan bu süreci Afrika
diasporası içinde inşa etme yönünde çalışmasını istedi. Nkruma’nın ayrıca
Amílcar Cabral ile ilgili başka görevleri de vardı; Seku Ture, Cabral’a
Gine-Bissau’nun Bağımsızlığı için Afrika Partisi’ni (PAIGC) kurması amacıyla
Gine’de bir eğitim üssü sağlamıştı. PAIGC, Nkruma’nın Gine ve Gine-Bissau
Halkları Afrika-Amerikan Konfederasyonu (A-ACPC) ile Afrika-Amerika Halkları
Reform Partisi’ne (A-APRP) katılmasını öngördüğü Afrika partilerinden biriydi.
Stockley,
Cabral, Nkruma ve diğer isimler, A-APRP’ye katılmak üzere çağrılan ilk çalışma
ve inceleme grubunu oluşturdular. Carmichael, Gine’deki seyahati sırasında
halkın alçakgönüllülüğü ve misafirperverliğinin yanı sıra, kendisini büyüleyen
geleneksel danslardan da epey etkilendi. Eşi Güney Afrikalı şarkıcı Miriam
Makeba, balafon ve kora gibi yerel çalgıların ezgilerini şarkılarına dâhil etti.
Yemyeşil manzaralar ve Ture’nin “Afrikalı insanlığı” olarak adlandırdığı kavram
üzerlerinde derin bir iz bırakmış; bu da onları Fouta Djallon dağlarındaki
verimli bir vadide bir ev inşa etmeye yöneltmişti. Ancak Gine’deki yaşamlarının
henüz birinci yılında, Carmichael üzerinde silinmez bir iz bırakacak çok önemli
bir olay meydana geldi.
Eşi
Makeba ile birlikte Konakri’deki deniz kenarı evlerinde yatmak üzere
hazırlanırlarken silah sesleri duydular ve gemilerden inen adamların kumsalda
hareket ettiğini hissettiler. Bir darbe girişiminden şüphelenerek, endişe
içinde radyodan gelecek haberleri beklemeye başladılar. Söz konusu olay,
Portekiz’in ülkeye yönelik askeri işgaliydi; saat 04.00’te evlerinden ayrılarak
Tanzanya büyükelçisinin konutuna doğru yola çıktılar.
Çatışmalar,
işgalin hedeflerinden biri olan ve komşu Gine-Bissau’daki Portekiz yönetimine
karşı bağımsızlık hareketini Konakri’den yöneten Amílcar Cabral’ın Gine ve
Yeşil Burun Adaları’nın Bağımsızlığı için Afrika Partisi’nin (PAIGC) karargâhına
ateş açılmasıyla şiddetlendi. Kadın-erkek herkes, ülkelerini işgale karşı
savunmak için sokaklara döküldü, Seku Ture, vatandaşları işgalcilere karşı
savaşmaya çağırdı. Öfkeli kalabalıklar, bazıları halk arasına yeniden karışmaya
çalışan muhalifler olan şüpheli isyancıların peşine düştü. Yedi gün süren bir
insan avının ardından Gine halkı, zafer kazandı ve Portekiz saldırısını
püskürttü. Sonraki yıllarda Gine’yi istikrarsızlaştırmaya yönelik çok sayıda
girişime tanıklık edildi. İlerleyen süreçte Fransız istihbarat servisi (Service
de Documentation Extérieure et de Contre-Espionnage -SDEC) başkanı Maurice
Robert, Seku Ture’nin iktidarı döneminde “ülkede istikrarsızlık ortamı yaratmak”
amacıyla Gineli muhalifleri eğittiklerini itiraf etti. Robert, 2004 yılında
verdiği bir röportajda şunları söyledi: “Seku Ture rejimini
istikrarsızlaştırmamız, zayıflatıp gözden düşürmemiz ve muhalefetin yönetimi
devralmasını kolaylaştırmamız gerekiyordu.” Kendisini neredeyse öldürecek olan
bıçaklı bir saldırganı bertaraf ettikten, özellikle Konakri’de Amílcar Cabral’a
düzenlenen suikasta tanık olduktan sonra Carmichael, kendisi gibi sömürgecilik
karşıtı eylemcileri bekleyen akıbeti anladı.
Frantz
Fanon’un eserlerinden etkilenen Kvame Ture, Seku Ture rejimi tarafından
gerçekleştirilen tasfiyeleri, “yan hasar”a yol açsa bile, devrimci şiddetin
meşru biçimleri olarak yorumladı. Gine, pek çok açıdan, onun siyasetinin
merkezinde yer alan, bir yanda emperyalizm, yeni sömürgecilik ve beyaz
üstünlükçülüğüne ait güçlerin diğer yanda Pan-Afrikanizm, Siyahi Güç ve
anti-emperyalizm güçlerinin durduğu varoluş mücadelesinin somut bir tezahürü
haline geldi. Onun için yalnızca iki seçenek vardı: Ya devrimin yanındaydınız
ya da ona karşı.
Ture,
tasfiye kurbanlarının ailelerinin yaşadığı zorlukları, her ne kadar bu destek
çoğu zaman sağlanamasa da bazı durumlarda onlara maddi destek verilmesi
gerekliliğini bizzat kabul ediyordu.
O
zamana kadar bilinen adıyla Stokely Carmichael, 1979 yılında ismini Kvame Ture
olarak değiştirdi. 1983’te İngiltere'ye yaptığı ziyaret, orada yaşayan Afrika
kökenli topluluk üzerinde derin bir etki yarattı. Ziyaret, ne yazık ki birkaç
yıl önce hayatını kaybeden Lester Lewis liderliğindeki Hackney Siyahiler
Derneği tarafından organize edilmişti. Turne kapsamında Liverpool,
Wolverhampton, Manchester, Maidstone, Derby, Nottingham, Leicester, Birmingham
ve Londra’ya ziyaretler gerçekleştirildi. Bu turnenin başarısı, Kvame’nin
İngiltere’ye geri dönüp orada AAPRP'yi (Afrikalı Tüm Halkların Devrimci Partisi)
kurma kararı almasını sağladı; ancak Muhafazakâr hükümet, onun ülkeye tekrar
girişini yasakladı.
Bu
dönemde Kvame Ture, hem kıta genelinde hem de dünya çapında kurtuluş
örgütleriyle kayda değer bağlar kurdu. Bu sayede yerel Afrika topluluklarının
sömürgeciliğe, ırk ayrımcısı rejime ve diktatörlüklere karşı yürüttüğü
mücadeleleri anlatabileceği küresel platformlar oluşturdu ve bu mücadelelerin
uluslararasılaşmasına katkıda bulundu. Kvame’nin 1983’teki ziyaretinin ardından
İngiltere’ye girişi yasaklandığında, AAPRP; ANC, PAC/A, AZAPO, PAIGC, EPLF ve
Amerikan Yerlileri Hareketi (AIM) dâhil olmak üzere çeşitli örgütlere kürsü
platform sağlama imkânı buldu. Ayrıca İrlandalı Cumhuriyetçiler (Wolfton),
Filistin Kurtuluş Örgütü (Filistinliler) ve Küba halkına uygulanan ambargo
konularında da faaliyetler yürüttü.
1984
yılında Seku Ture aniden hayatını kaybetti. Bunu, günler sonra Albay Lansana
Conté liderliğinde gerçekleşen bir askeri darbe izledi. İktidardaki parti (PDG)
yasaklandı, merkez komitesinin yüzde 90’ı tutuklandı. Yeni bir eşi ve henüz
bebek olan bir oğlu bulunan Ture, hayati bir tehlike altındaydı. Ancak Gine’de
kalma kararı, onun orada yalnızca Nkruma veya Seku Ture vesilesiyle
bulunmadığını; aynı zamanda Afrika devrimine gönülden bağlı olduğunu, hiçbir
devlet ayrıcalığı olmaksızın, Afrika birliği için mücadele etmeye hazır
olduğunu ortaya koyuyordu. Ture, zorlu bir mücadeleyle karşı karşıyaydı; fakat
kalma kararı, onu Gine halkının gözünde sevilen bir figür haline getirdi. Tüm
risklere rağmen Ture, PDG’yi yeniden yapılandırmak için gizlice çalışmaya
başladı. Hatıratında şunları söylüyor: “Avlanmak ve baskı görmek zordu. Üstelik
bu kez beyaz ırkçılardan değil, gerici siyahi kuklalardan görüyorduk”.
Ağustos
1986’da tutuklanıp hapse atılması uluslararası bir kampanyayı tetikledi,
Pan-Afrika Devrimci Partisi (P-APRP) ağlarını hızla harekete geçirdi.
Protestocular ayrıca Washington’daki Gine büyükelçiliği önünde ve Siyahi
belediye başkanlarının evlerinde oturma eylemleri düzenlediler. Filistin
Kurtuluş Örgütü ve Kübalılar, duruma müdahale etmeye çalışırken, yurttaş hakları
savunucusu Jesse Jackson ve Büyükelçi Andrew Young, onun serbest bırakılması
için yoğun lobi faaliyetleri yürüttüler. Dört gün sonra Ture yeniden
özgürlüğüne kavuştu. Gine, yüzünü Batı’ya döndü. Bu durum, beraberinde çok
ihtiyaç duyulan yatırımları getirse de, yolsuzluk, yoksulluk ve işsizlikte de
keskin bir artışa yol açtı.
1990
yılında Fransa, ülkeye ekonomik liberalleşme ve çok partili siyaset dayattı. Talimata
uyulmaması durumunda yardımları keseceği tehdidinde bulundu. Ture ve Konde,
1993 yılında partinin yeniden canlanmasına öncülük ettiler. Ture, partinin
merkez komitesine girdi. Küba büyükelçiliği irtibat sorumlusu görevini üstlendi.
O dönemde Gine’de yaşayan ve PDG’nin gençlik kanadının kurucularından olan Seku
Mbake’nin anılarına göre Ture, mahalle mahalle dolaşarak çalışma ve eğitim
grupları oluşturuyor, “PDG programını kitlelere yayıyordu.”
1996
yılında, kendisi ABD’deyken PDG Devlet Başkanı Lansana Konte rejimiyle siyasi
bir ittifak kurdu. Ture, bunu bir ihanet ve devrimci hedeflerinden bir sapma
olarak gördü. “Neoliberalizmin Afrika halkının hayallerini yerle bir edeceğini,
askeri diktatörlüklerin kıtada bu ideolojinin en iyi temsilcileri olacağını”
söyledi etti. O, bu durumu Sovyetler Birliği’nin çöküşünün süregelen etkilerine
bağladı. Her ne kadar “ehven-i şer” olarak görse de Sovyetler’in varlığıyla Siyahi
dünyada kol gezen yeni sömürgeciliğe ve emperyalizme karşı bir siper işlevi gördüğünü
düşünüyordu.
Kvame
Ture, SNCC ve Kara Panter Partisi bünyesinde yürüttüğü çalışmaların en yüce
ifadesinin Afrika’nın birliği olduğunu fark ettiği uzun devrimci yolculuğunun
ardından 1998 yılında hayata veda etti. Kvame’nin uğruna yaşadığı ve uğruna
öldüğü tek şey özgürlüktü. O özgürlüğü elde etmek için net bir yol haritası
çizmiş, nihai hedefi olan Afrika’nın bilimsel sosyalizm temelinde tam
özgürlüğüne kavuşması ve birleşmesi uğruna yorulmaksızın çalışmıştı.
Kvame
Ture, kendini sosyalizme adamış bir kişiydi ve Afrika kültürünün temelindeki
ilkeler ile sosyalizm arasında hiçbir çelişki olmadığını açıkça ortaya
koymuştu. 1968’de Gine’nin Konakri kentinde kurulan ilk A-APRP çalışma
grubundan 2022’ye gelindiğinde, A-APRP artık dünya geneline yayılmış durumda.
Bugün, pek çok yerde A-APRP şubeleri faaliyet yürütüyor, örgütleniyor. O, artık
salt bir vizyon değil, gerçeklik.
Eylül
2018’de A-APRP’nin 50. yıl dönümü kutlamalarına katıldığımda buna bizzat tanık
oldum. Etkinlikte; Gine-Bissau’daki Gine ve Yeşil Burun Adaları’nın Bağımsızlığı
İçin Afrika Partisi’nden (PAIGC) bir heyet (Gine Kadınlar Birliği [UDEMU] ve
Amilcar Cabral Afrika Gençlik Örgütü yöneticileri ile birlikte), Nijerya’daki
Amilcar Cabral İdeoloji Enstitüsü’nden bir heyet ve Azanya Halk Kongresi’nden
(Güney Afrika) bir başka heyet hazır bulunuyordu. Pan-Afrika Devrimci Partisi’ni
tanıtmak için çalışan Azanya Halk Örgütü ve diğer birçok Afrikalı devrimci
örgüt de katılımcılar arasındaydı.
Bugün
Kvame Ture’nin arşivi, hayatının son on yılını geçirdiği mahallenin çok
uzağında olmayan bir apartman dairesinde muhafaza edilmektedir. Kutular; gazete
kupürleri, belgeler, mektuplar ve kendisine gönderilen yazışmalarla dolup
taşmaktadır.
Ture,
kendisine yazan herkese cevap vermekten asla imtina etmemiştir. Bu dairede
ayrıca Ture’nin çok okuyan biri olduğunu da görüyorsunuz. Ahşap raflarda
Eduardo Galeano ve Walter Rodney’den Frantz Fanon ve C.L.R. James’in eserlerine
kadar uzanan; ekonomi politik, tarih, felsefe ve devrimci edebiyat üzerine sayısız
kitaba rastlıyorsunuz.
Carmichael’ın
altmışlarda yurttaş haklar mücadelesi verdiği Afrikalı-Amerikalı cemaati,
homojen bir toplumsal sınıf değildi. Bu, ideolojik çatışmalar içinde farklı ve
zaman zaman birbiriyle çelişen sosyo-politik ittifaklar ortaya koyan, çeşitlilik
gösteren bir topluluktu. Carmichael ya da Kvame Ture, Afrika’nın birliği ve
sosyalizmin kol kola girdiği müşterek mücadelenin bir ürünüydü.
Crespo Diallo
28
Eylül 2023
Kaynak
Dipnotlar:
[1] Fransızca adıyla Front de libération nationale (“Ulusal Kurtuluş
Cephesi”) olarak bilinen FLN, Cezayir’de bağımsızlık öncesinde Ulusal Kurtuluş
Ordusu’nun siyasi kanadı olarak faaliyet gösteren sosyalist bir siyasi
partiydi. Parti, 1,5 milyondan fazla Cezayirlinin şehit düştüğü, Cezayir
halkının Fransız sömürgeciliğinden bağımsızlık kazanmak için birleştiği
Bağımsızlık Savaşı’nın patlak verdiği tarih olan 1 Kasım 1954’ten önce,
faaliyetlerine gizlice başlamıştı.
[2]
Gine Demokratik Partisi (PDG), Haziran 1947’de Afrika Demokratik Birliği’nin
bir kolu olarak kurulan, Gine’deki bir siyasi partiydi. Parti, 19 Ekim 1958’de
bağlarını kopardı ve Fransa’ya karşı yürütülen bağımsızlık hareketine öncülük
etti.
[3]
Portekizce adıyla Partido Africano para a Independência da Guiné e Cabo
Verde (Gine ve Yeşil Burun Adaları’nın Bağımsızlığı için Afrika Partisi)
olarak bilinen PAIGC, Gine-Bissau’da faaliyet gösteren bir siyasi partiydi. Başta
Portekiz’den bağımsızlık için barışçıl bir kampanya yürütmek amacıyla kurulan
parti, altmışlarda ve Portekiz sömürgeciliğinin sona ermesine doğru silahlı
mücadeleye yöneldi. Parti, doksanların başında çok partili demokrasiye geçilene
dek varlığını sürdüren tek partili bir sosyalist devlet yapısı kurdu.
[4]
Kamerun Halkları Birliği (UPC), 10 Nisan 1947’de kurulan ve Fransız
sömürgeciliği ile yerel diktatörlüklere karşı çetin bir mücadele yürüten
Kamerunlu bir siyasi partidir.
[5]
Afrika Ulusal Kongresi (ANC), Mayıs 1994’te ırk ayrımcısı rejimin sona
ermesinden bu yana Güney Afrika’da iktidarda olan siyasi partidir; Azanya
Pan-Afrikanist Kongresi (PAC/A) ise ANC’den ayrıldıktan sonra 1959 yılında
kurulmuştur; altmışların ortalarında Güney Afrika’da ortaya çıkan Siyahi Bilinç
Hareketi (BCM) ve 1978’de Güney Afrika’da kurulan bir kurtuluş hareketi ve
siyasi parti olan Azanya Halk Örgütü (AZAPO).
[6]
Angola’nın Bağımsızlığı İçin Halk Hareketi–İşçi Partisi (MPLA); Portekizce
adıyla Movimento Popular de Libertação de Angola-Partido do Trabalho,
1956 yılında Angola’da kurulan bir siyasi partidir. Parti, Angola’nın 1975’te
Portekiz’den bağımsızlığını kazanmasından bu yana ülkeyi yönetmektedir. MPLA,
1961’den ülkenin bağımsızlığına kavuştuğu tarihe kadar Portekiz sömürgeciliğine
karşı yürütülen bağımsızlık savaşında yer almıştır. Bağımsızlık sonrasında
parti, 1975’te başlayıp 2002’de sona eren ve UNITA ile FELD’e (Angola Kurtuluş
Cephesi) karşı yürütülen Angola İç Savaşı’nın taraflarından biri olmuştur.
[7]
Mozambik Kurtuluş Cephesi (FRELIMO): Mozambik’te Portekiz sömürgeciliğine karşı
silahlı mücadele yürüten parti. 1962 yılında MANU, UDENAMO ve UNAMI'nin
birleşmesiyle kurulmuştur.
[8]
SWAPO (Güney Batı Afrika Halk Örgütü), başlangıçta Marksist eğilimli bir
sendika iken daha sonra silahlı mücadele hareketine ve ülkenin 1990’da
bağımsızlığını kazanmasının ardından siyasi bir partiye dönüşen Namibyalı bir
örgüttür.
[9]
ZANU-PF (Zimbabve Afrika Ulusal Birliği – Yurtsever Cephe), 22 Aralık 1987’de
kurulan Zimbabveli bir siyasi partidir.
[10]
Eritre Halk Kurtuluş Cephesi (EPLF), Eritre’nin Etiyopya’dan bağımsızlığı için
savaşan silahlı bir örgüttü. 1970 yılında Eritre Kurtuluş Cephesi’nden ayrılan
solcu bir grup olarak ortaya çıkmıştır. Eritre’nin 1994’te bağımsızlığını
kazanmasının ardından örgüt, Isaias Afwerki liderliğindeki iktidar partisi olan
Demokrasi ve Adalet İçin Halk Cephesi’ne (PFDJ) dönüşmüştür. [11] Bağımsızlık
ve Sosyalizm İçin Halkın Demokratik Örgütü (PDOIS), 31 Temmuz 1986’da
kurulmuştur. Örgüt, daha önceki bir grup olan Gambiya’da Yeni Sömürgeciliğe ve
Kapitalizme Karşı Bağımsızlık İçin Halk Hareketi’nden (PMINCC) doğmuştur.
[12]
Ulusal Siyahi İnsanların İlerlemesi Derneği (NAACP), ABD’deki Afrikalı-Amerikalılara
yönelik olarak kurulmuş bir yurttaş hakları örgütüdür. Örgüt; Moorfield Story,
Mary White Ovington ve Du Bois tarafından 1909 yılında kurulmuştur. Örgütün
misyonu, tüm ırklar için siyasi, eğitsel, sosyal ve ekonomik eşitliği sağlamak
ve ırk ayrımcılığını ortadan kaldırmaktır.
[13] Cointelpro Projesi: Soğuk Savaş döneminde ABD Federal Soruşturma Bürosu (FBI) tarafından ülkedeki muhalif örgüt ve hareketleri izlemek, bunlara sızmak, haklarında soruşturma yürütmek ve itibarsızlaştırmak amacıyla gerçekleştirilen bir dizi gizli ve zaman zaman yasa dışı operasyon. FBI kayıtları; Cointelpro Projesi’nin, büro tarafından “yıkıcı” olarak nitelendirilen örgüt ve şahısları hedef aldığını göstermektedir. Bu hedef kitle; ABD Komünist Partisi üyelerini, ABD’nin Vietnam Savaşı’na müdahil olmasına karşı çıkan örgütleri, yurttaş hakları veya “Siyahi Güç” hareketi mensuplarını (Martin Luther King Jr., İslam Milleti ve Kara Panter Partisi’ni), ayrıca çevre, hayvan hakları ve yerli halk hareketlerini, Porto Rikolu bağımsızlık gruplarını ve “Yeni Sol” hareketinin parçası olan örgütleri kapsamaktaydı.


0 Yorum:
Yorum Gönder