Epistemolojik Kopuş

Önceki bölümde yer alan ideoloji tanımının ardından, şimdi sormamız gereken soru şudur: İdeoloji nasıl işler?

Althusser’e göre ideoloji, her zaman bilimlerin karşısında, onlara zıt bir biçimde işler. Fransız epistemolog Gaston Bachelard’dan esinlenen Althusser, ilk olarak Marx’ın çalışmalarını dönemlere ayırmak için kullandığı “epistemolojik kopuş” kavramından yararlanır. Bir bilim felsefecisi olan Gaston Bachelard’ın Bilimsel Zihnin Oluşumu adlı eseri, Althusser’in de dâhil olduğu savaş sonrası Fransız epistemologlar kuşağı üzerinde büyük bir etki yaratmıştır.

Bachelard’a göre bilimsel bilgi, engeller temelinde anlaşılmalı, ortaya konmalıdır. Bilimsel bilgi, (yaygın) kanaatlerin tamamen zıddıdır, çünkü “kanaatler üzerine hiçbir şey inşa edilemez: işe önce onları yıkarak başlamak gerekir.”[1]

Bilimsel bilgi bağlamında kanaatler, aşılması gereken ilk engeldir. Başka bir deyişle bilimsel zihin, tam olarak kavrayamadığımız nesneler hakkında kanaat sahibi olmak gibi, kanaatlerle herhangi bir uzlaşmaya girilmesine izin vermez. Zira “bilimsel bir zihin için her bilgi, bir soruya verilmiş cevaptır. Eğer ortada bir soru yoksa, bilimsel bir bilgi de olamaz.”[2] Bu anlamda, bilimsel bilgi açısından genel bilgi ya da genel kanaat bir engel teşkil eder. Diğer bir deyişle Bachelard’a göre, bilimsel düşüncenin gerçekten bilimsel olabilmesi için, çeşitli epistemolojik engellerden oluşan aşamalardan geçmesi gerekir. Yani epistemolojik engel, bilimi (veya bilimsel bilgiyi) bilim öncesi geçmişinden ayıran kopuş momentidir.

Peki, Althusser bu kavramı nasıl yorumladı? Althusser bu kavramı, Marx’ın “ideolojik” dönemi ile “bilimsel” dönemini birbirinden ayırmak, başka bir deyişle, “idealist-ideolojik” Marx ile (özellikle Kapital’deki) “bilimsel” Marx arasında bir ayrım yapmak için kullanmıştır. Bu da Althusser’in “ideoloji eleştirisi”nin temelini oluşturur. Althusser, Marx’ın külliyatında epistemolojik bir kopuşun olup olmadığını, eğer varsa, bu kopuşun tam olarak nerede gerçekleştiğini sorgulayarak işe başlar. Şöyle der:

“Marx’ın bizzat bu kopuşu doğruladığı ve 1845 yılına, Alman İdeolojisi dönemine yerleştirdiği alıntı (‘eski felsefi vicdanımızla hesaplaşmaya karar verdik’), söz konusu kopuşun varlığına dair bir kanıt ya da yerinin tanımı olarak değil, incelenmesi, yanlışlanması veya doğrulanması gereken bir beyan olarak ele alınmalıdır.”[3]

Althusser’in yaklaşımına göre, bu kopuşun yerini bizzat Marx, kendi yaşamı boyunca yayımlanmamış olan Alman İdeolojisi adlı eserinde belirlemiştir. Ancak Althusser’e göre Feuerbach Üzerine Tezler, “bu kopuşun başlangıç sınırını; yeni teorik bilincin, eski bilinç ve eski dil içinde, yani zorunlu olarak muğlak ve dengesiz kavramlar biçiminde kendini göstermeye başladığı noktayı” işaret eder.[4]

Bu bağlamda, Marx’ın çalışmalarındaki epistemolojik kopuş Feuerbach Üzerine Tezler ile başlamış, Alman İdeolojisi ile hayata geçirilmiştir.[5] Peki, Marx’ın külliyatındaki “epistemolojik kopuş” gerçekte ne anlama gelir? Bu noktada, Althusser’den daha uzun bir alıntı yapmak yerinde olacaktır:

“Bu ‘epistemolojik kopuş’, birbirinden farklı iki teorik disiplini eş zamanlı olarak ilgilendirir. Marx, tarih teorisini (tarihsel materyalizm) kurarken, aynı zamanda eski ideolojik felsefesiyle bağını koparmış ve yeni bir felsefe (diyalektik materyalizm) inşa etmiştir. Tek bir kopuşla gerçekleşen bu ikili temellendirmeyi ifade etmek için, geleneksel olarak kabul görmüş terminolojiyi (tarihsel materyalizm, diyalektik materyalizm) bilinçli bir şekilde kullanıyorum. Ayrıca, bu istisnai durumun beraberinde getirdiği iki önemli soruna da işaret etmeliyim.

Elbette, yeni bir felsefenin doğuşu yeni bir bilimin ki bu bilim tarihin bilimidir, kuruluşuyla eş zamanlıysa, çok kritik bir teorik sorun ortaya çıkar: Tarihin bilimsel teorisinin kurulması, hangi ilkesel zorunluluk gereği, felsefede teorik bir devrimi de kendiliğinden beraberinde getirmelidir? Bu durum, aynı zamanda önemli bir pratik sonucu da beraberinde getirir: Yeni felsefe, yeni bilimin içinde yalnızca örtük bir biçimde var olduğundan, kendisini bu bilimle karıştırma eğilimi gösterebilir. Alman İdeolojisi, felsefeyi, daha önce belirttiğimiz gibi, bilimin silik bir gölgesine, hatta pozitivizmin boş bir genelliğine indirgeyerek bu karışıklığı meşrulaştırır. Bu pratik sonuç, Marksist felsefenin kökenlerinden günümüze uzanan dikkat çekici tarihini anlamak için anahtarlardan biridir.”[6]

Althusser, Marx’ın külliyatındaki kopuşa işaret etmekte haklıdır; ancak gözden kaçırdığı nokta, bilim ile ideoloji arasındaki ayrımın bizzat kendisinin, son tahlilde, tipik bir ideolojik duruş olduğudur. Althusser’in göremediği şey, söz konusu kopuşa yol açan ve bizzat Hegel’den esinlenen eğilimin kendisidir. Başka bir deyişle, Marx’ın ekonomi politik eleştirisi ya da daha kesin bir ifadeyle, Kapital’i ancak Marx’ın Hegel’in Mantık Bilimi’ni yeniden okumasından sonra kaleme alınabilirdi.

Bu anlamda bir “epistemolojik kopuş” gerçekleşmiştir; ancak bu kopuş, Althusser’in düşündüğünün tam tersi nedenlerle meydana gelmiştir. Buradan hareketle, öne sürmek istediğim tezi şöyle formüle edebilirim: Evet, Marx’ın çalışmalarında bir “epistemolojik kopuş” vardır; fakat bu kopuş, son tahlilde, onun “ekonomi politik eleştirisini” kavramsallaştırmasına imkân sağlayan bir kırılmadır.

Althusser, Marx’ın Kapital’de kullandığı “bilim” kavramının Darwin’den ve fizikten geldiğini varsaymış olsa da, bu kavram, aslında Hegel’in Mantık Bilimi’nde kullandığı bilim anlayışıyla çok daha iyi açıklanabilir. Hegel, Mantık Bilimi’ne, bilimsel bir araştırmanın yalnızca bir öz ve bir varlık dâhil hiçbir şeyi önceden varsaymayan bir süreç olmadığını; aksine, ortaya konan şeyle birlikte gelen ön kabulleri, yani onun “ontolojik taahhütlerini” inceleyen bir süreç olduğunu belirterek başlar. Marx’ın Kapital’de yaptığı tam olarak budur: Analiz etmeye çalıştığı nesneyi tarafsız bir gözlemci olarak inceleyen bir fizikçi ya da biyologu taklit etmek yerine, Kapital mantığının bizzat ortaya koyduğu ön kabulleri çözümlemektedir. Marx’ın kendine has bilim anlayışı, metaya kendi hikâyesini anlatma imkânı tanıyan bir bilimdir. Galile’den bu yana gezegenlerin “dilsiz” olmasını şart koşan bilim anlayışından ise bütünüyle farklıdır.

Şimdi, Althusser’in bu kavramı nasıl kullandığını daha yakından inceleyelim. Balibar’ın belirttiği gibi: “Bana öyle geliyor ki, gerçekte bu, Althusser’in 1960 ile 1965 yılları arasında ortaya koyduğu özgün bir kavramdır. Bachelard’a kuşkusuz ‘bir şeyler’ borçlu olan ve bazı ortak felsefi ön kabullere dayanan, ancak aslında bambaşka bir nesneye sahip olan ve tamamen farklı bir araştırma alanı açan bir kavramdır.”[7]

Nitekim Kapital, “Marx’ın değerlendirilmesine aracılık etmesi gereken” eserdir ve Althusser’in en çok çaba sarf ettiği çalışma da budur: O, Marx’ın “bilimsel eseri”ni özellikle de Kapital’ini kendi (Althusser’in) bilimsel projesine en uygun düşecek felsefi tezlerle buluşturmak niyetindedir. Bu girişimde Althusser’in görevi, “Marx’ın Kapital’de yazdıklarıyla en iyi örtüşen felsefe türünü belirlemek”ti[8], bu da bir “Marksist felsefe”yle değil, “Marksizm için bir felsefe”yle sonuçlanacaktı. İşte, felsefe alanında Marksist olmanın zorluğuna dair o meşhur ifadesinin kökeni de buradadır. Sonuç olarak, Marksizm için bir felsefe inşa etmenin olası yollarından biri, ideoloji eleştirisinden geçer. Burada sorulması gereken mantıksal soru şudur: Althusser’e göre felsefenin işlevi nedir?

Felsefenin temel görevi, bilimsel pratik ile ideolojik önermeler arasına sınır çizgileri çekmektir. Felsefe, bilimler ve ideolojilerle olan ikili ilişkisi üzerinden tanımlanır. Bu bağlamda felsefe, düşünceyi bölen bir etkinliktir. Düşünce alanı içinde sınırları, ayrımları ve bölünmeleri düşünür. Dolayısıyla felsefe, müdahale ettiği sorunların bizzat kendilerinin “doğru” bir biçimde formüle edilmesinin önünü açmaya katkıda bulunan tezler ortaya koyarak müdahaleci bir rol üstlenir.

Althusser’e göre felsefe, (birer duruş olarak anlaşılması gereken) tezler öne sürerek felsefi kategoriler üretir. Althusser, felsefeyi “son tahlilde, teori alanındaki sınıf mücadelesi” olarak tanımladığında oldukça kesin bir ifade kullanır: Felsefe; maddeye, bedenlere ya da doğrudan sınıf mücadelesine değil, teori alanına müdahale ederek işlev görür. Bu müdahale, teorik etkiler uyandırır veya üretir. Başka bir deyişle, “felsefenin muamması; müdahale ettiği gerçeklik (bilimler alanı + teorik ideolojiler + felsefe) ile bu müdahalenin ortaya çıkardığı sonuç (bilimsel olan ile ideolojik olan arasındaki ayrım) arasındaki farkta gizlidir.” Bu kaçınılmaz sonuç, onun “felsefe-etkisi” olarak adlandırdığı şeydir: Bu anlamda felsefe ne bilimleri ne de siyaseti düşünür.

Felsefe işlev itibarıyla “bilimleri kendine köle etmek yerine onlara hizmet etmelidir.” Bunu Badiou’nün terminolojisiyle ifade etmek gerekirse, felsefenin görevi, sınıf mücadelesinin yol açtığı olayların sonuçlarını dile getirmek ve eleştirmektir.

Bu nedenle, son tahlilde felsefede olan her şeyin “sadece teoride politik sonuçları değil, aynı zamanda politikada da, politik sınıf mücadelesinde politik sonuçları vardır”[9]

Bütün bunları dikkate alarak, iki farklı gerçekliğe (bilimsel ve ideolojik) müdahale içseldir ve felsefe etkileri kendi içlerinde değişiklikler üretir. Bu temelde, Althusser’in ideoloji eleştirisi teorisini nasıl düşünmeliyiz?

Burada, bir bakıma, ideoloji eleştirisi teorisinin tamamının bu tezin hizmetinde olduğunu savunmak istiyorum; bu tez, Marksizmi yeniden düşünme fikrinde, onu doğru olduğunu kanıtlamanın, tamamlamanın ve Marksizmi yeniden okuma projesiyle uyumlu hale getirmenin bir aracı olarak tasarlanmıştır.

Felsefedeki tüm Marksist girişim, bilim ile ideoloji arasında ayrım yapma olasılığı üzerine kuruludur. Bu ayrım, sadece gerçekliklerinde değil, aynı zamanda Marx'ın kendi çalışmalarına da atıfta bulunur. Bu tez, Althusser’i şu sonuca götürmüştür: “Marx, bir tarih teorisi ve ideoloji ile bilim arasındaki tarihsel ayrımın bir felsefesini kurmadan Marx olamazdı.”[10] Bu bağlamda benim iddiam şu. Althusser'in felsefi Marx'ı felsefi olarak okuma projesi “ideoloji eleştirisi” anlayışı üzerine kurulu.

Agon Hamza

Dipnotlar:
1. Bachelard 2002, s. 25.

2. A.g.e.

3. Althusser 2005, s. 32.

4. A.g.e., s. 33.

5. Her ne kadar Marx’ın asarında “epistemolojik kopuş”un olduğu konusunda bir uzlaşma varmış gibi görünse de birçok yazar kopuşun tam nerede yaşandığı konusunda bir anlaşmazlık içindedir. Moishe Postone’a göre, “epistemolojik kopuş çok sonra, Marx politik eleştirisi için Hegel’in Mantık Bilimi eserine geri döndüğü vakit gerçekleşmiştir.

6. A.g.e., s. 33–34.

7. Balibar 1978, s. 208.

8. Althusser 2006, s. 258.

9. Althusser 1976, s. 38.

10. Althusser ve Balibar 2009, s. 17.