“Kurtuluş teolojisi”, altmışların sonlarında ve yetmişlerin
başlarında Latin Amerika’da ortaya çıkan bir teoloji türüne verilen isimdi.
Teoloji, papazların faaliyete geçmesini ve Katolik Kilisesi’nin kendisinin
radikal bir şekilde yeniden değerlendirilmesini savunuyordu. Kilise ve din
adamları, tarihsel düzlemde kölelik, fetih, sömürgecilik ve yeni sömürgecilikle
birlikte var olmuş veya bunları ahlaki olarak onaylamıştı. Altmışların sonlarına
gelindiğinde, bu durum, artık siyaseten, hele ki ahlaken tahammül edilebilir
olmaktan çıkmıştı. Asya, Afrika ve Latin Amerika’da sömürge karşıtı savaşlar ve
ulusal kurtuluş mücadeleleri patlak vermiş, bu mücadeleler, “Üçüncü Dünya”,
eşitlik, dayanışma ve egemenliğe dayalı bir dünya inşa etmeyi amaçlayan
anti-emperyalist bir projeyi ifade etmeye başlamıştı.
Bu devrimci zamanların ortasında, halk arasında
Vatikan II olarak bilinen İkinci Vatikan Konsili (1962-65) toplandı ve bu
konsilden daha “dünyevi” bir Katolik Kilisesi çağrısı çıktı. Üçüncü Dünya’ya
mensup din adamları, “daha dünyevi” bir Kilise’nin sadece rahiplerin daha az
süslü kıyafetler giydiği ve ayinleri Latince yerine yerel dillerde yaptığı bir
Kilise olmadığını açıkça ortaya koydular. “Daha dünyevi” bir Kilise, dünyanın
en önemli sorunlarıyla, özellikle de yoksullukla ciddi bir şekilde hesaplaşan
bir Kilise olmalıydı.
1968’de Latin Amerika Piskoposları, Vatikan II’nin
“ruhunu” somutlaştırmak için Kolombiya’nın Medellín kentinde bir araya
geldiler. Bu konferanstan, yoksulluğu ahlaki veya teorik açıdan aşağılık
insanların kaderi olarak reddeden bildiriler çıktı. Bunun yerine, yoksulluğun
bir tür “kurumsallaşmış şiddet” olduğu, yoksulluğu ortadan kaldırmayı topluca
seçmediğimiz sürece hayatlarımızın “toplumsal günah” mertebesinde yaşandığı
sonucuna vardılar. Doğru bir tercih yapacaklarsa Hristiyanlar “yoksulları seçmelilerdi”
(Ellacuría ve Sobrino, 1994).
Bu görüş ve sezgiler, Perulu rahip Gustavo Gutiérrez’in
hareketin simge metni haline gelen Kurtuluş Teolojisi (1971) adlı
eserinde titizlikle ortaya kondu. Gutiérrez için, yoksulluk ve diğer toplumsal
sorunları teknokratik ve maneviyattan yoksun “kalkınma” terimleriyle ele almak
yetmiyordu. Bunun yerine Gutiérrez, yalnızca baskıcı ekonomik ve siyasi
yapılardan kurtuluşu değil, aynı zamanda günahtan kurtuluşu da kastederek, “kurtuluş”
çağrısında bulundu.
Kurtuluş, Gutiérrez'in (ateist) Ernesto Che Guevara’nın
(1965) “yeni sosyalist insan” kavramıyla bilinçli olarak diyaloga soktuğu “yeni
bir insanlık” projesine denk gelmektedir. Bu yeni insanlık, çıplakları
giydirme, açları doyurma, yabancıları ağırlama ve hastalara bakma konusunda
Hristiyan çağrısına cevap veren bir insanlık olacaktır.[1] Aslında Gutiérrez'e
göre, Marksist toplum ve siyaset teorisinin analitik değeri ne olursa olsun,
kurtuluş teolojisi ve pratiği, Kitab-ı Mukaddes metinleri ve kurtuluşa dair
ütopik umutla beslenmelidir. Kurtuluş teolojisi, ezilen halkının feryadını
duyan ve onları esaretinden kurtaran bir Tanrı’nın Mısır’dan Çıkış anlatısına;
yoksulların sömürülmesini kınayan ve İsrailoğullarını yetimlere, dullara ve
yabancılara bakmaya çağıran Eski Ahit peygamberlerine (yani Amos, Yeremya,
İşaya, vb.); “komşunu sev” öğretisine vurgu yapan, yozlaşmış elitler ve
emperyal bir güç tarafından hapsedilen, işkence gören ve idam edilen mütevazı
bir işçinin (marangozun) bedeninde vücut bulmayı seçen bir Tanrı’yı anlatan
İncillere; mallarını paylaşan ve birlikte yaşayan Havarilerin İşleri’ne
bakabilir.
Somut olarak bu, rahiplerin sahaya sürülmesi ve yeni
bir Kilise’nin inşa edilmesi anlamına geliyordu. Kurtuluş teolojisiyle canlanan
bir Kilise, adaletsizlikleri peygamberlere has bir şekilde kınayan ve
bilinçlendirmek için müjdeyi yayan, Paulo Freire’nin Ezilenlerin Pedagojisi’nden
(1968) olduğu kadar Kitab-ı Mukaddes’ten de ilham alan bir Kilise olacaktı.
Halk ve yoksul sınıflar, sefaletlerinin yapısal olarak tetiklendiğini ve
baskıcı bir şekilde dayatıldığını; bu sefaletin, herkesin suretinde ve
benzerliğinde yaratıldığı Tanrı’ya karşı bir suç olduğunu; umut ve sevgiyle
yönetilen bir dünya inşa etme kapasitesine sahip olduklarını öğreneceklerdi.[2]
Buna göre din adamları, “ruhen yoksul” olmaya çağrıldılar.[3] Gutiérrez’e
(1971) göre bu, sadece dünyevi mallardan vazgeçmek ve kendini Tanrı’ya teslim
etmek değil, yoksullarla dayanışma içinde yaşamak ve yoksulluğa karşı sesini
yükseltmek anlamına geliyordu. Kilise’nin de yapısını yeniden gözden geçirmesi
bekleniyordu; bu, mülklerini satmak, yetkisini merkezden uzaklaştırmak veya
kadınları rahip olarak atamak anlamına gelse bile. Nitekim, kurtuluş
teolojisinin meyveleri arasında bir “halk kilisesi” kurma hareketi de vardı.
Hristiyan kitle çalışmaları yetmişler ve seksenler boyunca, bilhassa Brezilya,
El Salvador ve Nikaragua’da gelişti. Taban örgütlenmesi ve laik liderliğiyle,
ekonomik olarak marjinalleştirilmiş aileleri ve mahalleleri bir araya getirerek
sorunlarını kurtuluş pratiği ışığında tartışıp çözmelerini sağladılar. Artık
kişi, bir cemaat üyesi veya mağdur değil, güçsüzleri güçlendiren çalışma, dua,
müzakere ve “kurtarıcı” işlere katılan bir laik din görevlisiydi. Brezilyalı
teolog Leonardo Boff’un (1985) belirttiği gibi, bu topluluklar, sadece
yoksullar için değil, yoksulların ve yoksullarla birlikte bir Kilise
oluşturuyordu.
Büyük çoğunluğu Katolik ve eşitsizliğin hüküm sürdüğü bir
ülke olarak Brezilya, tahmini 70.000 taban topluluğu ve Kardinal Paulo Evaristo
Arns (Dom Paulo olarak bilinir) kadar cesur ve öne çıkan savunucularıyla
kurtuluş teolojisi için verimli bir zemin oluşturdu. Brezilya’daki Kilise,
ulusal güvenlik devletinin insan hakları ihlallerini kınadı ve siyasi olarak
zulüm görenler için bir sığınak haline geldi. Salvador Allende’nin Halk Birliği
koalisyonu (1970-1973) dönemindeki Şili de, açıkça sosyalizmi tercih eden
seksen Katolik rahip ( Seksenler Grubu”) de dâhil olmak üzere, ilerici
Hristiyanların yeteneklerini ve desteklerini memnuniyetle karşıladı.
Nikaragua’daki Sandinista Devrimi (1979-1990) ile birlikte
kurtuluş teolojisi, hükümet görevlerinde yer aldı; rahip Miguel D'Escoto
Dışişleri Bakanı, Ernesto Cardenal Kültür Bakanı oldu. Aynı şekilde, bu durum
Sandinist duvar resimlerinde, şiirlerinde ve müziklerinde de sanatsal olarak
ifade buldu; örneğin Cardenal’ın Mücadele ve Kurtuluş Mezmurları (1964)
ve Carlos Mejía Godoy’un yeni şarkı tarzındaki Misa campesina nicaragüense (Nikaragua
Köylülerinin Ayini). Haiti’de ise kurtuluş teolojisi, 1990 yılında başkan
seçilen Salesçiler tarikatı üyesi rahip Jean-Bertrand Aristide’de (1990) etkili
bir hatip buldu.
Ancak ne Kilise hiyerarşisi ne de siyasi ve ekonomik
elitler, Marksist analiz ve sosyalist politikalarla iç içe geçmiş bir teolojiye
sıcak baktılar. Eleştirmenler bunu, en iyi ihtimalle inancı siyasetle kirleten,
en kötü ihtimalle ise “sınıf mücadelesini” ve şiddeti onaylayan bir teoloji
olarak nitelendirdiler. Gerilla güçlerine katılan ve çatışmada ölen Kolombiyalı
rahip Camilo Torres (1966), bir tür skandal olarak ele alındı. Vatikan
yetkilisi Kardinal Joseph Ratzinger (daha sonra Papa XVI. Benedict), 1984’te “Kurtuluş
Teolojisinin Bazı Yönleri Üzerine Talimat” adlı meşhur belgesini yayınlayarak,
kurtuluş teolojisinin ortaya koyduğu “ciddi sapmalar”a ve kurbanı olduğu
Marksist “günah”a karşı uyardı. Sovyet Polonya’sından gelen Papa II. John Paul
da kurtuluş teolojisine sıcak bakmayan isimlerdendi. 1983’te Sandinist
Nikaragua’ya yaptığı ziyarette, Ernesto Cardenal’i herkesin gözü önünde
azarladı. Bu görüntü, dünya genelinde şirketlerin finanse ettiği medya kuruluşlarında
geniş yankı buldu. Aynı Papa, 1985’te Leonardo Boff’u susturdu. Ancak en önemli
icraatları, Latin Amerika genelinde muhafazakâr piskoposlar ataması oldu
(Berryman 1987, s. 108-110).
Ancak, kurtuluş teolojisinin Kilise hiyerarşisinin
ötesine uzanan zulmü ve baskısı çok daha acımasızdı. Altmışlarla seksenler arası
dönemde Latin Amerika genelinde kurtuluş teolojisine sempati duyan birçok radyo
istasyonu, bülten, piskopos, rahip ve rahibe bombalı saldırılara uğradı,
sansürlendi, tacizlerle yüzleşti, sınır dışı edildi, hapse atıldı, işkence
gördü, ortadan kayboldu veya suikasta kurban gitti. Bu durumun El Salvador’da
olduğu kadar derinden hissedildiği bir yer yoktu. Burada, Başpiskopos Oscar
Romero, 1980’de ayin sırasında vurularak öldürüldü. 1980’de üç Amerikalı rahibe
ve bir misyoner, tecavüze uğrayıp öldürüldü. Cizvit teologu ve rektör Ignaio
Ellacuría, 1989’da Orta Amerika Üniversitesi’nde beş rahiple birlikte
öldürüldü. Kurtuluş teolojisini ABD de desteklemiyordu. Ronald Reagan’ın dış
politikası kurtuluş teolojisini “özel mülkiyete ve üretken kapitalizme karşı
bir silah” olarak tarif ediyordu (Berryman 1987, s. 4).
Bununla birlikte, Latin Amerika kurtuluş teolojisi zengin
bir mirasa sahip. Bunun ardından Yahudi kurtuluş teolojisi (Ellis 1989),
Filistin kurtuluş teolojisi (Ateek 2017), İslami kurtuluş teolojisi (Dabashi
2008), Latin Amerikalı kadınların feminizmi anlamında mujerista ve
feminist teoloji (Aquino 1993; Isasi-Díaz 1996), siyahi kurtuluş teolojisi
(Cone 1970 ve 1975), Kore’de minjung teolojisi (Kim & Kim 2013) ve
Hindistan’da Dalit teolojisi (Rajkumar 2016) gibi çeşitli akımlar ortaya çıktı.
Kurtuluş teolojisi, resmi olarak ateist olan Küba’da
bile Fidel Castro’yla temas kurdu. Brezilyalı rahip Frei Betto’nun devrimci
ikonla yaptığı röportaj, Fidel ve Din (1985), uluslararası çok satan kitaplar
listesine girdi. Bu röportajda, Cizvit eğitimi almış bir isim olarak Fidel,
Hristiyanlığın başkalarına hizmet, alçakgönüllülük, sadelik, şefkat ve şehadet
ilkelerinin kapitalizmden çok komünizmle ortaklaştığını söylüyor.
Doksanların başlarında Küba laik bir devlet ilan
edildi, ateizm artık Küba Komünist Partisi’ne katılmak için bir ön koşul
olmaktan çıktı. Hugo Chávez, daha sonra Venezuela’nın Bolivarcı Devrim’ini
Simón Bolívar, Karl Marx ve Kurtarıcı İsa tarafından ideolojik ve manevi açıdan
beslenen bir devrim olarak tanımlayacaktı.
Gustavo Gutiérrez’in yazıları ve örnek yaşamı, tıp
doktoru Paul Farmer’ı, Küresel Güney’in hastalarına hizmet eden ve onlara yardım
sunan sosyal adalet temelli bir kuruluş olan Sağlıkta Ortaklar’ın (1987-) kuruluşuna
ilham verdi. Brezilya’da Kardinal Arns, Frei Betto ve ilerici Katolikler,
sosyal refah politikalarıyla milyonlarca insanı sefaletten kurtaran İşçi
Partisi’ne ahlaki danışman ve savunucu olarak hizmet ettiler. Frei Betto,
Gustavo Gutiérrez, Jon Sobrino (El Salvador’da) ve Leonardo Boff gibi teologlar
ve rahipler yazmaya ve kamuoyu önünde konuşmaya halen daha devam ediyorlar.
Özellikle Boff (1997), “yeryüzünün çığlığına” tanıklık eden bir kurtuluş
teolojisi çağrısında bulundu. Bu çığlık, Kilise tarihinde ilk Latin Amerikalı
Papa olan (2013’te göreve başlayan) Papa Francis tarafından işitildi. Açıktan
kurtuluş teolojisiyle bağlantılı olmasa da, Papa’nın Laudato Si [“Sana
Şükürler Olsun” -2015] isimli ansiklopedisi, kapitalist dünya sistemini
“yapısal olarak sapkın” olarak nitelendirir ve “iyi niyetli insanları”, “Tanrı’nın
mahlukatını” (yani hayvanları ve çevreyi) Assisili Aziz Francis gibi sevgiyle
kucaklamayı başaramayan, hakikate “meydan okuyan bir piyasa”dan ve “teknokratik
paradigma”dan kendilerini kurtarmaya çağırır.
Bununla birlikte, İncil ve Hristiyanlığın yeşil
politikalar için bir öncü olup olmayacağı tartışmalıdır. Diğer kozmolojiler ve
manevi gelenekler, çok daha zengin kaynaklar olduğunu kanıtlamıştır. Ekvador’un
buen vivir/sumak kawsay (“İyi Yaşam”, Acosta 2013) ve Bolivya’nın vivir
bien/suma qamaña (“İyi Yaşamak”, Huanacuni 2010) hareketleri, “iyi yaşamak”
ve Paçamama (Toprak Ana) ile uyumlu bir şekilde yaşamak için post-kapitalist
ufukları daha ikna edici bir şekilde ortaya koymuştur. Bu da, tesadüf eseri
değil, yoksullar arasında Amerikan yerlileri ve Afrika diasporik dinlerinin
geliştiği bir bölgede, kurtuluş teolojisinin Hristiyanlığa olan takıntısı
hakkında soru işaretleri doğurmaktadır.
Eleştirmenler, Latin Amerika kurtuluş teolojisinin
henüz ciddi teolojik araştırmalar ve özgürleştirici pratikler için Lucumí (Küba
ve Porto Riko), Candomblé (Brezilya) veya Vodou (Haiti) gibi kaynaklara anlamlı
bir şekilde bakmadığını söylemişlerdir (Torre 2004). Bu inançların,
köleleştirilmiş Afrikalıların ve Amerika’daki torunlarının tarihiyle bu kadar
yakından bağlantılı olması önemsiz bir ayrıntı değildir. Bu, nesiller boyunca
toplumsal olarak damgalanmış ve ekonomik olarak sömürülenleri onurlandıran ve
güçlendiren bir dindarlığı ifade eder.
Kurtuluş teolojisi de "erkeksi" profilinden
yeterince kurtulamamıştır. Teologlarının, peygamberlerinin ve şehitlerinin
neredeyse tamamı erkektir. Dahası, eğilim, kadınları ve Meryem Ana’yı (annelik)
bakım, bağlılık ve şefkat alanıyla sınırlandırmak olmuştur; yani “kadınlık”
kavramına özcü bir açıklama getirilmiştir (Boff 1987). Feminist teologlar ise
bunun aksine, İncil’deki kadın peygamberler ve kadın müritler (yani Miriam,
Debora, Judith, Mecdelli Meryem) hakkında daha incelikli açıklamalar sunmuş,
meslektaşlarını ve laik akrabalarını cinsellik, kadınların üreme hakları ve
kadınların rahip olarak atanması gibi Katolik Kilisesi hiyerarşisi ve teoloji
seminerlerinde inatla “tabu” olan konularla daha ciddi bir şekilde yüzleşmeye
çağırmışlardır (Aquino & Rosado-Nunes 2007).
Kurtuluş teolojisinin yirmi birinci yüzyıl Küresel
Güney’i için etkili bir teoloji olarak yeniden canlandırılıp
canlandırılamayacağı tartışma konusudur. Sahte siyaset olduğu eleştirilerine cevaben,
birçok taraftarı, onu gerçek bir teoloji olarak meşrulaştırmaya çalışmıştır.
Arjantinli teolog Iván Petrella’nın (2004) dediği gibi, bu, kurtuluş
pratiğinden ziyade kutsal metin yorumuyla daha çok ilgilenen bir teolojiye
dönüşmüştür. (Üst) orta sınıf aydınlarca ve Küresel Kuzey’deki kurumlarca
benimsenmiş olması da aynı derecede dikkat çekicidir.
Petrella’nın belirttiği gibi, kurtuluş teolojisi,
kimlik politikalarıyla daha yakından ilişkilidir, politik ekonomi analizini ve
kurtuluşun “maddi” ufuklarını neredeyse tamamen reddetmiştir. Bununla birlikte,
kurtuluş teolojisi, eleştirel teori ve Küresel Güney’in “direnişçi hayal gücü”
için önemli bir referans noktası olmaya devam etmektedir (Mahler 2017). Zira,
bu hayal gücü, artık eskisi gibi ateist Marksizm veya seküler burjuva
liberalizmiyle iç içe değildir. Bugün kurtuluş pratiği ve “sömürgecilikten
arındırma seçenekleri” (Mignolo 2011) her zamankinden daha ilgi çekici bir
şekilde postsekülerdir.
Eric Morales-Franceschini
9 Mayıs 2018
Kaynak
Dipnotlar:
[1] Kitab-ı Mukaddes’e göre (Matta 25: s. 31-40)
bunlar, tüm milletlerin cennete girmeye değer olup olmadığı konusunda
yargılanırken başvurulan ölçütlerdir.
[2] Genesis 1: s. 26-27.
[3] Burada İsa’nın Dağdaki Vaaz’ına ve Dini
Mutluluklar denilen sekiz başlığın ilkine atıfta bulunuluyor: “Ruhen fakir
olanlar kutsanmıştır, zira cennet onlarındır.” (Matta 5:3)
Kaynakça:
Acosta, Alberto. 2013. El Buen Vivir: Sumak Kawsay,
una oportunidad para imaginar otro mundo. Barselona: Icaria.
Aquino, María Pilar. 2002 [1993]. Our Cry for Life:
Feminist Theology from Latin America. Çeviri: Dinah Livingstone. New York:
Orbis Books.
Yayına Hz.: Aquino, María Pilar & María José
Rosado-Nunes, 2007. Feminist Intercultural Theology: Latina Explorations for
a Just World. New York: Orbis Books.
Aristide, Jean-Bertrand. 1990. In the Parish of the
Poor. Çeviri: Amy Wilentz. New York: Orbis Books.
Ateek, Naim Stifan. 2017. A Palestinian Theology of
Liberation: The Bible, Justice, and the Palestine-Israel Conflict. New
York: Orbis Books.
Betto, Frei. 2006 [1985]. Fidel and Religion:
Conversations with Frei Betto on Marxism and Liberation Theology. Çeviri:
Mary Todd. New York: Ocean Press.
Berryman, Phillip. 1987. Liberation Theology: The
Essential Facts About the Revolutionary Movement in Latin America and Beyond.
New York: Pantheon Books.
Boff, Leonardo. 1986 [1985]. Church, Charisma, and
Power: Liberation Theology and the Institutional Church. Çeviri: John
Diercksmeier. New York: Crossroad.
_____. 1989 [1987]. The Maternal Face of God. Çeviri:
Robert R. Barr ve John W. Diercksmeier. San Francisco: Harper & Row.
_____. 1997 [1995]. Cry of the Earth, Cry of the
Poor. Çeviri: Phillip Berryman. New York: Orbis Books.
Cardenal, Ernesto. 1971 [1964]. Psalms of Struggle
and Liberation. Çeviri: Emile McAnany. New York: Herder and Herder.
_____. 2010 [1975 v1, 1977 v2]. The Gospel of
Solentiname. Çeviri: Donald Walsh. New York: Orbis Books.
Cone, James. 1970. A Black Theology of Liberation.
Philadelphia: J.P. Lippinicott Company.
____. 1975. God of the Oppressed. New York:
Seabury Press.
Dabashi, Hamid. 2008. Islamic Liberation Theology:
Resisting the Empire. New York: Routledge.
Yayına Hz.: Ellacuría, Igancio & Jon Sobrino, 1994
[1990]. Mysterium liberationis: Fundamental Concepts of Liberation Theology.
Çeviri: the Spanish Ministry of Culture. New York: Orbis Books.
Ellis, Marc. 1989. Toward a Jewish Theology of
Liberation. New York: Orbis Books.
Freire, Paulo. 2000 [1968]. Pedagogy of the
Oppressed. Çeviri: Myra Bergman Ramos. New York: Bloomsbury.
Gutiérrez, Gustavo. 1973 [1971]. A Theology of
Liberation: History, Politics, and Salvation. Çeviri: Sister Caridad Inda ve
John Eagleson. New York: Orbis Books.
_____. 1984 [1983]. We Drink from our Own Wells:
The Spiritual Journey of a People. Çeviri: Orbis Books. New York: Orbis
Books.
Guevara, Ernesto. 2013 [1965]. “Socialism and Man in
Cuba.” Che Guevara Reader: Writings on Politics and Revolution içinde. Yayına
Hz. ve Çeviren: David Deutschmann. New York: Ocean Press.
Huanacuni, Fernando. 2010. Vivir bien/buen vivir:
filosofía, políticas, estrategias y experiencias regionales. La Paz:
Instituto Internacional de Integración.
Hinkelammert, Franz. 1986 [1977]. Ideological
Weapons of Death: A Theological Critique of Capitalism. Çeviri: Phillip
Berryman. New York: Orbis Books.
Isasi-Díaz, Ada María. 1996. Mujerista Theology: A
Theology for the Twenty-First Century. New York: Orbis Books.
Yayına Hz.: Kim, Yung Suk & Jin-Ho Kim, 2013. Reading
Minjung Theology in the Twenty-First Century: Selected Writings by Ahn Byung-Mu
and Modern Critical Responses. Eugene: Wipf and Stock Publishers.
Mahler, Anne Garland. 2017. “Global South.” Oxford
Bibliographies in Literary and Critical Theory, Yayına Hz.: Eugene O'Brien.
Erişim tarihi: 1 Mayıs 2018.
Mignolo, Walter. 2011. The Darker Side of
Modernity: Global Futures, Decolonial Options. Durham: Duke University
Press.
Petrella, Iván. 2004. The Future of Liberation
Theology: An Argument and Manifesto. Farnham: Ashgate.
_____, Yayına Hz.: Petrella, Iván, 2005. Latin
American Liberation Theology: The Next Generation. New York: Orbis Books.
Rajkumar, Peniel. 2016. Dalit Theology and Dalit
Liberation: Problems, Paradigms and Possibilities. New York: Routledge.
Romero, Oscar. 2004. The Violence of Love. Edited
and translated by James Brockman. New York: Orbis Books.
Sobrino, Jon. 1993 [1991]. Jesus the Liberator: A
Historical-Theological Reading of Jesus of Nazareth. Çeviri: Paul Burns ve
Francis McDonagh. New York: Orbis Books.
Torre, Miguel de la. 2004. Santeria: The Beliefs and Rituals of a Growing Religion in America. Grand Rapids: Eerdmans Publishing.
0 Yorum:
Yorum Gönder