İdeolojinin Tanımı

Daha önce de dile getirdiğimiz üzere, Althusser’in genel Marksizm teorisine yaptığı en önemli katkılardan biri, ideoloji kavramına yeniden can katmış olmasıdır. Karl Marx’ın kendisi, “ideoloji” sözcüğünü hem bir terim hem de eleştirel bir kavram olarak çok nadir kullanmıştır. Bu bağlamda, Marx’ın külliyatında sistematik bir ideoloji teorisi bulunmadığı gibi, aynı zamanda ideoloji, hem bir kavram hem de bir terim olarak, Marx’ın felsefi yazılarında olumsuz bir anlama sahiptir.

Bununla birlikte Marx, meta fetişizmi üzerine yazdığı alt bölümde, ideoloji eleştirisi teorisine dair, genel nitelikte de olsa, en tutarlı geliştirme sayılabilecek bir taslak sunar. Bu durum, günümüzde oldukça meşhur olan şu ifadeyle en iyi şekilde özetlenebilir: “Bunu, farkında olmaksızın yaparlar.”[1]

Slavoj Žižek, Marx açısından buradaki yanlış algının veya yanılgının, bilgi alanında değil, varlık alanında gerçekleştiğini belirtir.[2] Žižek şöyle der:

“Belirleyici bir adım attık. Marx’ın ‘bunu bilmiyorlar ama yapıyorlar’ şeklindeki formülünü okumak için yeni bir yol bulduk: Yanılsama, bilgi tarafında değil, bizzat gerçekliğin, yani insanların eylemlerinin kendi içindedir.”[3]

Bir süreliğine Marx’ın düşünce dünyasında kalalım. Marksist felsefeciler ve teorisyenler, ideolojiyi “yanlış bilinç” olarak tanımlama fikrini sıklıkla Marx’a atfederler. Yaygın anlatıya göre, Marx ve Engels ideolojiyi Alman İdeolojisi adlı eserlerinde tanımlamışlardır. Ancak sorun şudur ki, Marx, bunu hiçbir zaman söylememiştir. Hatta Marx’ın kendisi “yanlış bilinç” ifadesini neredeyse hiç kullanmamıştır. Bu ifadeyi kullanan, daha doğrusu, literatüre kazandıran kişi Engels’tir.

Engels, 1893 yılında Franz Mehring’e yazdığı bir mektupta ideolojiyi, “sözde düşünürün bilinçli bir şekilde, ancak yanlış bir bilinçle gerçekleştirdiği bir süreç” olarak tanımlar.[4] “Yanlış bilinç” kavramıyla ilgili sorun, basitçe ifade etmek gerekirse, yalnızca gerçekliği yanlış algılaması değil, aynı zamanda tüm ideolojik mücadelelerin (sınıf mücadelesi, politik ve ekonomik adaletsizlikler, sömürü biçimleri vb.) bir aldatmaca meselesine indirgenmesidir. İdeoloji teorisine dair çığır açıcı tezleri bu bağlamda okumalıyız.

Althusser’in ilk görevi, ideoloji kavramını hem psikolojik bir nitelemeden hem de bireysel deneyim alanından kurtarmaktı. Althusser, ideolojinin maddi bir varlığa sahip olduğunu, yalnızca pratikler içinde hüküm sürdüğünü iddia ettiğinde, ideolojinin alabildiğine “geleneksel” olan kavranış biçimleriyle (gerçekliğin yanlış veya çarpıtılmış temsilleri; gerçekliğe dair ampirik açıdan hatalı değerlendirmeler vb.) köprüleri atmış oldu. Althusser’in kavramsallaştırmasında durum böyle değildir.

Şimdi, ideolojinin biçimsel ve sistematik tanımlarına geçelim. İdeolojinin, gerçekliğin bir çarpıtılması olmadığını daha önce belirtmiştik. Aslına bakılırsa ideoloji, gerçekliğin içinde var olur; ancak o, “bireylerin kendi gerçek varoluş koşullarıyla kurdukları hayali ilişkiyi temsil eder.”[5] Bu, Althusser’in temel ideoloji tanımıdır. Bunu, Marx ve Engels’in Alman İdeolojisi adlı eserlerinde yer alan, Althusser’in ifadesiyle, pozitivist kavramsallaştırmaya, yani ideolojinin saf bir yanılsama ya da bir rüya olarak görüldüğü yaklaşıma karşıt bir zeminde anlamalıyız. Bu bizi tekrar “yanlış bilinç” kavramına geri getirir.

Althusser’e göre ideolojiyi bir rüya veya yanılsama düzeyine indirgediğimizde, gerçekliğin ideolojinin dışında kaldığını; başka bir deyişle, gerçeklik ile yanılsama arasında keskin bir ayrım bulunduğunu varsaymış oluruz. Althusser’in, ideolojiye dair bu anlayışı, “Freud öncesi yazarlarda rüyanın teorik statüsü” ile kıyaslaması şaşırtıcı değildir, zira bu yazarlara göre rüya, “günlük kalıntıların”, rastgele bir düzenleme ve tertiple, hatta bazen “tersine dönmüş” bir biçimde, yani bir “düzensizlik” içinde ortaya çıkan, tamamen hayali, yani hiçbir gerçekliği olmayan bir sonucuydu. “Onlar için rüya, hayali olandı; gözler kapandığında, tek tam ve olumlu gerçeklik olan gündüz gerçekliğinden arta kalan parçaların gelişigüzel bir biçimde ‘bir araya getirilmesiyle’ (bricolé) oluşan, boş ve hükümsüz bir şeydi.”[6]

Bu bağlamda, Alman İdeolojisi adlı eserde felsefe ve ideolojinin konumu bu şekildedir. Marx için o noktada (zira daha önce de belirttiğimiz gibi, Marx’ın felsefeye yönelik tutumu zaman içinde değişmiştir), felsefe, ideolojinin ta kendisidir.

Althusser, ideolojinin “hayali bir ilişkiyi temsil ettiğini” yazdığında, bunu Lakancı anlamda, gerçekliğin yaşanmış bir deneyimi olan “muhayyel” kavramı üzerinden okumamalıyız. Althusser’in kendi ifadeleriyle:

“İnsanların ideoloji içinde kendilerine temsil ettikleri şey, kendi gerçek varoluş koşulları ya da gerçek dünyaları değil; her şeyden önce, bu varoluş koşullarıyla kurdukları ilişkidir. Gerçek dünyanın her türlü ideolojik, yani hayali temsilinin merkezinde yer alan şey, işte bu ilişkidir.”[7]

Burada ideolojiye yönelik olumsuz bir yaklaşım söz konusu, yani burada ideolojinin ne olmadığını ortaya koymuş olduk.

Althusser’in ideoloji teorisindeki temel referans noktası, ekonomiyle olan ilişkisi bağlamında ele alınmalıdır. Onun en önemli metni olan İdeoloji ve Devletin İdeolojik Aygıtları’nın, yeniden üretim analiziyle başlaması şaşırtıcı değildir. Althusser, söze Marx’a atıfta bulunarak başlar:

“Bir ulusun bir yıl değil, birkaç hafta bile olsa çalışmayı bıraktığı takdirde yok olacağını her çocuk bilir. Gene her çocuk bilir ki, farklı ihtiyaçlara karşılık gelen ürünler, toplumun toplam emeğinden farklı ve niceliksel olarak belirlenmiş paylara ihtiyaç duyar. Toplumsal emeğin belirli oranlarda dağıtılması zorunluluğunun, toplumsal üretimin herhangi bir biçimiyle ortadan kaldırılamayacağı, yalnızca görünüş biçiminin değişebileceği aşikârdır. Hiçbir doğa yasası ortadan kaldırılamaz.”[8]

Marx’ın burada ifade ettiği şudur: Toplumsal formasyonların varlıklarını sürdürebilmeleri için yalnızca üretime devam etmeleri kafi gelmez, aynı zamanda üretim koşullarını da yeniden üretmeleri gerekir. Marx, çoğu zaman göz ardı edilen Kapital’in ikinci cildinde, sermaye üretim sürecinden “onun emek ve kendi kendini genişletme süreci” olarak bahseder.[9]

Sermayenin yeniden üretimi iki unsurdan oluşur: doğrudan üretim ve dolaşım. Marx’ın yazdığı gibi, “sürekli yenilenen üretim süreci, sermayenin dolaşım alanında her defasında yeniden geçirdiği dönüşümlerin koşuludur.”[10] Bu bağlamda, konuyu tam olarak kavrayabilmek için meseleye “yerel” bir düzeyde (örneğin bir firma ölçeğinde) değil, “küresel” bir perspektiften bakmamız gerekir. Marx’a göre, toplumun toplam ürünü (dolayısıyla, toplam üretim süreci) “iki büyük bölüme” ayrılabilir:

1. Üretim araçları: üretimi besleyen tüketime girmesi zorunlu olan ya da en azından girebilecek biçimdeki metalar; ve

2. Tüketim araçları: kapitalist sınıfın ve işçi sınıfının bireysel tüketimine giren biçimdeki metalar.[11]

Althusser’in şematik sunum biçimini takip edelim. Buradan hareketle, Althusser’in “her toplumsal formasyonun varlığını sürdürebilmesi için, kendi üretici güçlerini ve mevcut üretim ilişkilerini yeniden üretmesi gerektiği” tezine ulaşabiliriz. Üretici güçler, yeniden üretimi “iş gücüne, kendisini yeniden üretebilmesi için gerekli maddi araçların, yani ücretlerin sağlanmasıyla” güvence altına alınan iş gücünü kapsar. Ücretler, her işletmenin muhasebe kayıtlarında yer alır; ancak bunlar “ücret sermayesi” olarak görünür, iş gücünün maddi yeniden üretiminin bir koşulu olarak değil.[12]

Marx’a göre “ücret sermayesi”nin değişken bir sermaye olduğunu belirtmeliyiz.[13] Bu anlamda ücretler, yalnızca, iş gücünün yeniden üretimi için gerekli olan emek miktarı tarafından yaratılan değerin bir kısmını temsil eder. Özetle Althusser, “iş gücünün yeniden üretiminin, yalnızca becerilerinin yeniden üretimini değil, aynı zamanda kurulu düzenin kurallarına boyun eğmesinin, yani işçiler açısından egemen ideolojiye boyun eğmenin yeniden üretimini de gerektirdiğini” söyler.[14] Başka bir deyişle, iş gücünün yeniden üretimi için gerekli olan zemin, ideolojidir.

Özetle, her toplumsal oluşumun varlığını sürdürebilmesi ve üretim faaliyetine devam edebilmesi için, üretim araçlarını ve iş gücünü yeniden üretmesi gerektiğini söyleyebiliriz. Peki, üretim ilişkilerinin yeniden üretimi nasıl sağlanır ve mümkün kılınır? Bu durum, büyük ölçüde “hukuki-politik ve ideolojik üst yapı” aracılığıyla güvence altına alınır. Althusser’in yaptığı gibi, betimsel olanın ötesine geçerek şunu ifade etmeliyiz: “Bu süreç, büyük ölçüde, Devlet iktidarının Devlet aygıtları (bir yanda Devletin Baskı Aygıtı, diğer yanda Devletin İdeolojik Aygıtları) aracılığıyla kullanılmasıyla güvence altına alınır.”[15] Dolayısıyla, çözümlemenin nihai aşamasında ideoloji, üretim ilişkilerinin yeniden üretimi anlamına gelir. İdeolojiyi asıl politik kılan şey, onun kapitalist üretim örgütlenmesinin sürekliliğine temel oluşturan toplumsal zemini, aşkın ve değişmez bir olasılık ufku olarak yeniden üretmesidir.

Buradan hareketle, sinema teorisi ve film üretimi arasında bir paralellik kurabilir miyiz? Cahiers du Cinéma dergisinin yayın yönetmenleri Jean-Luc Comolli ve Jean Paul Narboni’ye göre, film üretimi, belirli bir ekonomik sistemin (yani kapitalizmin) içinde gerçekleşir ve mevcut ekonomik ilişkiler sistemi bağlamında anlaşılmalıdır. Bu biçimsel anlamda film bir üründür, yani bir metadır. Bunun yanı sıra, (üst yapının bir parçası olması hasebiyle) ideolojik bir ürün olan film, yalnızca egemen ideolojiyi değil, aynı zamanda egemen ideolojinin var olabildiği dünyayı (gerçekliği) de yeniden üretir. Bu konuya dair daha ayrıntılı bir açıklama bir sonraki bölümde sunulacaktır.

Agon Hamza

Dipnotlar:
1. Marx 1975, s. 166–167.

2. Detaylı bir analiz için bkz.: Hajdini 2014, s. 162–177.

3. Žižek 1989, s. 32.

4. Engels to Franz Mehring. Şu hususu eklemek gerek. Bu terim sonrasında Georg Lukács tarafından da kullanılmıştır, ama Lukács, Engels’in yaklaşımına itiraz eden değerlendirmesinde şunu söyler: “Diyalektik yöntem, bize bu bilincin ‘yanlışlığını’ ortaya koymamıza, yanlışın karşısına eğilmez bükülmez bir doğruyu çıkartma imkân vermez. Bilâkis, bu yöntem, bizim tarihsel süreçteki bir aşama ve tarihsel bütünlüğün bir veçhesi olarak bu ‘yanlış bilinci’ somutta sorgulamamızı şart koşar.” [Lukács 1971, s. 50.]

5. Althusser 2014, s. 256.

6. A.g.e., s. 254.

7. A.g.e., s. 257.

8. Marx to Kugelmann, 11 Temmuz 1868.

9. Marx 1978, s. 427.

10. 6. A.g.e.

6. A.g.e., s. 471. Marx “yeniden üretim şemaları”nı s. 471–474’te tarif eder.

12. Althusser 2001.

13. Kapital’in ikinci cildinde Marx “değişken sermaye, her daim ücretlere yatırılmış para-sermaye gibi yeni görünür.” Marx 1978, s. 141.

14. Althusser 2001.

15. Althusser 2001, s. 100.