Necati
Sıtkı’nın adı, 1945’te Mısır’da “İkra serisi dâhilinde yayımlanan Rus şair
Puşkin ile ilgili kitabını okuduğumda bana yabancı olan bir ad değildi. 1940’ta
Nasıra kentinde bulunan lise kütüphanesinde, Beyrut’taki Darü’l-Kaşaf tarafından yayımlanan
“Nazizm ve İslam Gelenekleri” adını taşıyan kitapçığını görmüştüm. O zamanlar on
üç yaşındaydım ve kitapçığın İkinci Dünya Savaşı’nın (1939-1945) en yoğun döneminde Nazi
propagandasını çürütme amacı güden bir katkı olduğunu düşünmüştüm.
Ancak
Puşkin hakkındaki kitabı, bu büyük şairi hayatı ve eserleriyle birlikte tanıtan
ve şiirlerinden seçmelerin çevirilerini sunan bir edebiyat eseriydi. Dünya
edebiyatının önde gelen isimlerini tanıtma konusunda yapılmış önemli bir
katkıydı. Bu kitabın girişinde dikkat çekici bir pasajda, büyük yazar Mihail
Naimi’nin yazara yazdığı mektuba yer veriliyordu. Naimi o mektupta şöyle diyordu:
“Eserinizin değerini artıran şey, Rus diline önemli ölçüde hâkim olmanın
yanında, bilgilerinizi orijinal kaynaklardan almanızdır. Bu bana umut veriyor. Puşkin’in
hayatını aktardığınıza göre şimdi de Rus edebiyatının önemli eserlerinden
bazılarını Arapçaya çevirme işi için kolları sıvayacağınızı umuyorum.”
O
noktada şu soru gündeme geldi: Bu yazarın Rus diline hâkimiyetinin sırrı neydi?
Ülkemizde Rusça bilen ve çeviri yapan kişiler, Mihail Naimi’nin Nasıra’da Rusça
dersleri verdiği enstitüde[1] eğitim görenlerdi. Biz, bu enstitünün mezunları
ve öğretmenleri olan Halil Baydas, Salim Kubain ve Anton Balan’ın Rusçadan
yaptıkları çevirilere vakıftık ancak Necati Sıtkı’nın mensubu olduğu kuşak, Birinci
Dünya Savaşı’nın patlak vermesiyle 1914’te kalıcı olarak kapanan ve Rusya’nın o
dönemde ülkemizi yöneten Osmanlı İmparatorluğu'na düşman kampta yer aldığı bu
enstitü ile ilgili bir tecrübeye sahip değildi.
Necati
Sıtkı, Mihail Naimi’nin kendisine duyduğu umudu yerine getirerek, “İkra” serisinde
Rus edebiyatı üzerine iki kitap daha yayımladı: Çehov (Kahire, 1947) ve Maksim
Gorki (Kahire, 1956). Ayrıca bundan önce de bir kitap daha yayımlamıştı: Rus
Edebiyatından Seçme Hikayeler (Beyrut, 1952).
O
zamanlar Kudüs’teki Arap Koleji kütüphanesinde dolaşırken otuzlarda Şam’da yayımlanan,
ve “Düşünceyi özgürleştirin” şiarıyla çıkan Talya dergisinde yayımlanan
birkaç makalede Necati Sıtkı’nın adıyla karşılaştım.
Bu
adamın ilgi alanlarının çeşitliliği beni epey etkilemişti. İbn Haldun’un tarihi
maddi olarak yorumlama girişimine dair bir makaleden, Darwin’in fikirlerine dair
bir giriş yazısına, Birlik Devrimi’nden Ulusal Blok dönemine kadar Arap ulusal
hareketine dair araştırmalara, Abbasi Halifeliği’nin çöküşü sırasında bilim ve
bilim insanlarının maruz kaldığı zulme dair yazılara, son olarak Descartes ve
Beethoven’ın Dokuzuncu Senfonisi üzerine bir makaleye kadar uzanıyordu.
Öte
yandan, 1946'dan beri Mısır’da çıkan Risalet dergisinde, daha sonra Kitab
dergisinde yayımlanan kısa öyküleri dikkatimi çekti. Özellikle Tel Aviv’deki
Kral George Caddesi’nde garip bir şekilde duran beş çınar ağacını anlatan “Üzgün
Kız Kardeşler”
hikâyesi hâlâ hafızamızda kayıtlı. Bir rüyada, siyah giyinmiş beş kız kardeş belirir
ve her biri Filistin tarihinin bir parçasını taşıyan kendi hikâyesini anlatır. Sıra en küçüğüne, 1917 doğumlu beşinciye
geldiğinde, sessiz kalır, kız kardeşleri onu konuşmaya
teşvik eder. Kız kardeş, “Gerçekten anılarım hakkında hiçbir şey bilmiyor
musunuz? Neden siyah giyindik? İnsanlar neden bize Üzgün Kız Kardeşler diyor?”
der. Buradaki tarihsel referans açıktır, o dönemin fırtınalı atmosferinde
yazılan hikâye, şu cümleyle sona erer: “Sonbahar rüzgârları tüm şiddetiyle
esiyor, cansız ve canlı her şeyi sarsıyordu. Ama o ağaçları alt edemediler,
çünkü dağlar gibi sağlam duruyorlardı.”
Sonradan,
kırklı yıllarda Necati Sıtkı’nın Yafa’da faaliyet yürüten Yakın Doğu Radyo
İstasyonu’nda çalıştığını öğrendik. Bu radyo istasyonunun Kudüs’te de bir
şubesi vardı. Ancak, bundan önceki hayatı hakkında hiçbir ayrıntı bilmiyorduk.
Belki
de Filistin düşünce ve edebiyatının önde gelen isimlerinden Yakup Avdet’in Maskeli
Bedevi (Amman, 1976) adlı kitabı, Necati Sıtkı’nın hayatı hakkında bazı ön
bilgiler sunan ilk kaynaktır. Kitapta Kudüs’te gittiği okullardan, babasıyla
birlikte Hicaz ve Kahire’ye yaptığı yolculuktan, Kudüs’e dönüşünden, 1925’te
Moskova Üniversitesi’ndeki eğitiminden, tutuklanmasından, Fransa’ya, daha sonra
İspanya İç Savaşı sırasında İspanya’ya yaptığı seyahatlerden bahsediliyor.
Bu
bilgiler, Necati Sıtkı’nın hayatındaki önemli anlarla ilgili, hepsi de ilgi
çekici. Zorlu ve çalkantılı koşullarda yaşanan olağanüstü bir hayat ve deneyim...
Bu
adam, bir bilgi hazinesi ve ona dair bir şeyler okumak hem keyifli hem de
faydalı.
Bu
nedenle, rahmetli hocam Dr. İshak Musa Hüseyni’nin bana ilettiği bilgi
üzerinden, Necati Sıtkı’nın anılarını yazdığı, bir kopyasının arkadaşım Dr.
Haşim Yagi’de olduğu haberini alınca çok mutlu oldum. Bunların yayınlanmasını
istiyordu. Dr. Haşim, bana bu anıların bir kopyasını iletti. Her bir büyük boy
sayfa iki sayfa genişliğinde olup, toplamda 225 sayfaya ulaşıyordu. Daha sonra,
Moskova’da sunduğu, “Birlikçi Darbeden Ulusal Blok Dönemine Arap Ulusal Hareketi”
başlıklı üniversite tezini de ekledi ve başına cümleyi iliştirdi: “Kronolojik
sıra ve düşünsel değerlendirme açısından kitabın konusuyla yakın bağlantısı
nedeniyle buraya ekliyorum.”
Bu
baskıdan kaç kopya yapıldığını bilmiyorum. Ancak elimdeki nüshada, özellikle
birkaç sayfanın sonunda, bazı anlaşılmayan bölümler var ve baskı işlemi
sırasında birkaç satır silinmiş; ancak bunlar anlatının özünü etkilemiyor.
Orijinal
el yazmasını elde etmeye çalıştım. Dr. Haşim Yagi’yle tekrar temas kurdum,
ancak orijinaline ulaşamadım. Daha sonra, Necati Sıtkı konusunda önemli bir
akademik çalışma yürüten, Necati Sıtkı: Hayatı ve Edebiyatı (1905-1979)
(Filistin Uluslararası İlişkiler Akademik Topluluğu, Kudüs, 1990) adlı bir
kitap yayımlayan Dr. İbrahim Ebu Haşhaş’a ulaştım. Araştırmasını Necati Sıtkı’nın
hatıratı temelinde yürütmüş olan Haşhaş, kendisinin de benim elimdekine benzer,
aynı boşlukları içeren bir nüshadan istifade ettiğini söyledi.
Amman’dan
döndüm. Dr. Haşim Yagi, hatıratın daha net bir versiyonunu bulma umuduyla,
kütüphanesini ve belgelerini kurcalayacağına dair söz verdi. Eski el yazması
araştırmacılarının yaptığı gibi, tek bir nüshaya dayanarak hasarlı sayfaları
onarmaya çalışırken (bunu yapmaktan duyduğum memnuniyetsizlik ve isteksizliğe
rağmen) “yirmi birinci yüzyıldayız, her türlü iletişim, çağımızın ayırt edici
özelliği” diye düşünüp, ilk anı kitabım olan merhum hocam Dr. İshak Musa Hüseyni’yi
hatırladım. Sadık eşi Ümmü Hatim’in onun anısına yayınladığı, Dr. İshak Musa
Hüseyni ve Bir Ömrün Düşünceleri (Kudüs, 1991) adlı kitabı hatırladım. Bu
kitapta, Atina’da yaşayan kızı Nuvvar’a ithaf ettiği dizeler de yer alıyor.
Atina’da ayrıca Necati Sıtkı’nın kızı Hind de yaşıyor, aralarında bir bağ
olmalı. Bu bağ aracılığıyla temiz bir nüsha elde edilebilir mi? Ama insanların
kalacağının garantisini kim verebilir? On yıl önce neredeydiler? Araştırılması
gereken bir olasılık var.
Ümmü
Hatim’in Kudüs’teki evini birkaç kez aradım, ancak telefon sürekli çalmasına rağmen
açılmadı. Ona ulaşmak için çeşitli yöntemler denedim. Sonunda, merhum Dr. İshak’ın
oğlu Profesör Bişar Hüseyni ile iletişime geçmeyi başardım. Annesinin şu anda
kız kardeşi Nuvvar ile Atina’da olduğunu söyledi ve ondan telefon numarasını
aldım.
Ümmü
Hatim’in sesini telefonda duymaktan çok mutlu oldum, hatıratın yayımlanması
karşısında epey sevinç duyan Hind Kerime Necati Sıtkı ile iletişime geçmeyi
teklif ettim. Bana net bir kopyasını gönderdi[2]; eğer elimde olsaydı, kitap
çoktan yayımlanmış olurdu. Ayrıca otuz yıldır Brezilya’da yaşayan ve bir
üniversitede matematik dersleri veren Dr. Said Necati Sıtkı ile de iletişime
geçtim. Kendisi, kitabın başında yer alan ithafı kaleme aldı.
Bu
hatıratı büyük bir iştahla okudum. Bu eser, maceralarla dolu bir yaşamın
unsurlarını içeriyor, aynı zamanda, sahneye bugünün canlılığını ve tanıklığın gücünü
taşıyan öznel bakış açısı üzerinden, henüz aydınlığa kavuşturulmamış olan
önemli bir siyasi döneme dair güçlü bir tarihsel referans meydana getiriyor.
Yirmili
yaşlarında, posta ve telgraf ofisinde çalışan genç bir Kudüslü, uzak rüzgârların
savurduğu düşünsel ufuklara, özgürlük ve sosyal adalet bilimine ve umut dolu
bir ufka açılır. Bu vizyonu benimseyerek, inandığı gizli bir örgütün kurulması
yoluyla hedeflerine ulaşmak için çok şey feda eden bir devrimcinin macerasına
atılır. Bu, modern tarihte eşi benzeri görülmemiş konular üzerine bir diyaloga
yol açar: halkının yok edildiği, yersiz yurtsuz kılındığı koşullarda bir vatan
yaratmaya çalışan bir göç onda dil bulur.
Küresel
atmosfer, birkaç yıl önce Rusya’da gerçekleşen ve “Ekim Devrimi” olarak bilinen
1917 devriminin zaferiyle adalet ve kardeşlik umudunu güçlendirir.
Paradoks,
sosyalizmin savunucularının ve destekçilerinin, iki bin yıllık bir diasporadan
sonra toprağa dönme çağrısı olan Siyonist çağrı çerçevesinde bir araya gelmiş
olmalarında yatmaktadır. Topraklarına sıkıca bağlı bir halkı ortadan
kaldırmakla ancak gerçekleştirilebilecek milliyetçi bir hayal, herkes için
adalet ve özgürlük gibi evrensel bir insanlık hayaliyle nasıl uzlaştırılabilir?
Sınıfsal bir bakış açısı, ileriye adım atabilir mi?
Bu
tür temel sorular üzerinden Necati Sıtkı, hatıratının ilk bölümüne “Göç ve
İthal Edilen İlkeler” başlığını koyuyor.
Bu
hatırat aracılığıyla, yeni ilkelere açık hale geliyor, gizli örgütlenmeye dair
bir tecrübeye sahip oluyoruz. Fikirlerin bu topraklardan kaynaklanmadığını,
savunucularının göçlerini kınamayan, aksine, devrimci idealleri hayatın sert
gerçekleriyle uzlaştıran formüller bulmaya çalışan göçmenler olduğunu
görüyoruz.
Bu
genç adama cazip ve umut verici bir fırsat sunuldu: “Seyahat, öğrenim ve
konaklama masraflarına katlanmadan Moskova’daki üniversitede okumak istemez
miydiniz?” Genç adamın devrimci önerisi, onu sevince boğdu, öneriyi hemen kabul
etti.
Ancak,
bu genç adamın mensup olduğu Komünist Parti gizli bir örgüttü; bu nedenle
Sovyet gemisiyle seyahat etme ve varış yerinin Sovyetler Birliği değil,
İstanbul olduğunu iddia etme manevrasına başvurması gerekiyordu.
Peki,
orada yaşamak ve okumak nasıl olurdu? Hatırat, bizi bu dönemin atmosferine ve
ayrıntılarına taşıyor. Okura sunduğu bilgilendirici biyografinin ötesinde,
Sovyetler Birliği’nin doğu cumhuriyetlerinden ve Çin, Japonya, Endonezya,
Hindistan, Çinhindi, Türkiye, İran, Afganistan ve Arap ülkeleri de dâhil olmak
üzere kapitalist dünyayla etkileşim halinde olan Doğu ülkelerinden gelen
öğrenciler için kurulan bu komünist üniversite konusunda öğrencilere ve
araştırmacılara değerli bilgiler sunuyor. Hatırat, her konuyla ilgili notlarıyla
birlikte müfredatı ayrıntılı olarak anlatıyor; bu özellik, Arapça olarak yayımlanan
önceki hiçbir biyografide bulunmuyor. Ayrıca Mısır’dan oraya okumaya gelen
öğrenciler hakkında da bilgi ediniyoruz. Birçok teorik, toplumsal ve örgütsel meseleye
değinen Hatırat, yazarın “Arap grubu” olarak adlandırdığı şeye önemli bir yer
ayırıyor. Bu ülkelerdeki tarihi yerleri tartışırken yazar; yer, zaman ve ilgili
edebi ve toplumsal figürleri kapsayan titiz bilgiler sunuyor.
1929’daki
eve dönüş maceralıdır ve heyecanla doludur. Hatırat, genç nesillere o zamanlar
sıradan insanların vapurlarla seyahat ettiğini, Sovyetler Birliği ile diğer
ülkeler arasındaki sınırların, altta yatan düşmanlık ve şüphe göz önüne
alındığında, hiç de kolay bir iş olmadığını hatırlatıyor. “Eğer Moskova’da
geçirdiğim yıllar (1925-1929) boyunca İstanbul’da bulunduğumu kanıtlamak için
işlerimi halletmem gerekseydi, bu gerçekten çok zor bir iş olurdu, zira Türk
başkentinde tanıdığım kimse yok.”
İkinci
Bölüm, o dönemdeki Filistin Komünist Partisi hakkında önemli bilgiler içermekte
olup, partinin Yahudi liderliğini, ve ardından Arap liderliğini ayrı ayrı
detaylandırmaktadır.
Ancak,
1931 yılında Necati Sıtkı, Uluslararası Sendikalar Konfederasyonu (Profintern)
konferansına katılmak üzere Moskova’ya (Üçüncü Bölüm) gönderildi. Yolculuk
sırasında Almanya’dan geçti ve burada o dönemdeki politik güçler arasındaki
tırmanan çatışmanın bazı yönlerine tanık oldu. Yolculuk maceralarla doluydu, en
zorlu olanı ise dönüş yolculuğuydu.
Dördüncü
Bölüm, o dönemdeki politik ve parti faaliyetlerini karakterize eden konuları
araştıran tarihçiler ve araştırmacılar için önemli bir referans. Sıtkı, 1929-1931
yılları arasında partinin karşılaştığı beş sorunu tanımlıyor: (1) Araplaştırma;
(b) 1929 İsyanı; (c) Yahudi göçü; (d) tarım sorunu (toprak); ve (e) partinin
Arap ulusal hareketine karşı tutumu.
Beşinci
Bölüm, gizli faaliyet ve saklanma ile geçen günlere, ardından partinin gizli
polis tarafından belirlenmesine, üyelerinin tutuklanmasına, bununla ilgili
koşullara ve yargı sürecine değiniyor. Okur, Necati Sıtkı’nın hayatının acı
verici bir yönüyle tanışıyor: kardeşi Ahmed, ona karşı tanık olarak çıkartılıyor.
Bazı
kaynaklar, Ahmed Hamdi Sıtkı Emini’nin Necati Sıtkı’nın kardeşi olduğunu, KUTV’da
okuduğunu, Saul takma adıyla tanındığını belirtiyor. Necati, Moskova'daki o
üniversitedeki öğrencilerin gizli isimleri arasında Saul adını zikrediyor[3]
ancak onun kardeşi olduğunu belirtmiyor. Necati, hatıratında bu tanıklığı şöyle
anlatıyor:
“Ardından Bay Rex, Yargıç
Aziz Davudi’ye şöyle dedi: ‘Bu tanık, sanık Necati Sıtkı’nın kardeşi Ahmed Sıtkı’dır.
Kardeşine yöneltilen suçlamaların geçerliliğini kanıtlayan tanıklık yapmak için
kendi isteğiyle mahkemeye geldi.’ Bütün gözler; hapis, aşağılanma, dayak ve
zulmün acısını zaten tatmış olan zavallı, güçsüz Ahmed’e çevrildi. Tanık
kürsüsüne çıktı, yemin etti ve önceden hazırlanmış metin üzerinden konuşmaya
başladı: ‘Kendisi benim kardeşim, onu seviyorum, ama yıkıcı hareketlerin
kollarına düştüğü için ona acıyorum. Partiden ayrılsın diye defalarca tavsiyede
bulundum, ancak inatçılığı ve dik kafalılığı yüzünden tavsiyemi görmezden geldi.’
Yargıç ona şu soruyu sordu: ‘Bu tanıklığı yapmanız için baskı gördünüz mü?’ Bu
soruya Ahmed, ‘Hayır. Bu ifadeyi kendi hür irademle veriyorum, tek amacım,
kardeşimin cezasını hafifletmek’ cevabını verdi. Merak ediyoruz: Ahmed neden
tutuklandı ve işkenceye maruz bırakılarak neden zayıf düşürüldü? Genellikle
sanığın kardeşi tutuklanmazdı.”
Suçlama
basit değildi. Gerçekten gizli partinin bir üyesi miydi, bu suçlamayla mı
tutuklanmıştı?
Necati’nin
olayı anlatış biçimi, kızgınlıktan ziyade, kardeşçe bir sevgi ve insani zaaflara
dair bir anlayışı ortaya koyuyor.
Altıncı
Bölüm’de Necati Sıtkı, Komintern’in talimatıyla yeni bir maceraya atılıyor:
Paris’e gidiyor.
Kısa
öykü yazarı, polis gözetiminden kaçışını, Filistin’den Lübnan’a kaçışını, Rasü’n-Nakura’dan
uzakta, sınırı geçmek için parayla bir rehber tutmasından bahsediyor. Lübnan
polisine bu gizli geçiş işlemini haklı çıkarmak için büyüleyici bir hikâye
uyduruyor:
“[...] Resmi Nakura
yolundan gelmedim. Çünkü kuzenimle ailesinin isteklerine karşı gelerek
evlenmeye karar vermiştim, düğünümüz Beyrut’ta olacak’ dedim. Onbaşı, daha
sonra çarşaf giymiş karıma şunu sordu: ‘Kuzeninizin söyledikleri doğru mu?’ O
da onaylayarak başını salladı. Sonra katırcı bana yaklaştı ve fısıldadı, ‘Beyefendiye
üç lira ver.’[...]”
Hatırat’ından
Necati Sıtkı’nın Devlet adında bir kızı ve bir karısı olduğunu öğreniyoruz,
ancak bununla ilgili sadece kimi ipuçlarına sahibiz. Konuyla ilgili şunu
söylüyor: “Viyana’da karımdan ayrıldım. O, bir süre kızımız Devlet’le birlikte
olmak için Moskova’ya gitti, ben ise Paris’e geçtim”. Başka bir yerde, Ukrayna
asıllı ve Favf şehrinden olan karısıyla birlikte yaşadığı Kudüs’teki kiralık
daireden bahsederken, Najati Sidqi, “Komintern adına yayın yapacak, Arap
dünyasına yönelik Arapça bir gazete çıkarmak zorundaydım” diyordu. Bu gazete,
Eylül 1933’te "Şarkü’l-Arabi" (Arap Doğu) adıyla yayınlandı, yayın
hayatına Fransız Başbakanı Pierre Laval tarafından kapatıldığı 1936 yazının
başlarına kadar devam etti. Gazeteyi çıkartmak kolay bir iş değildi; Bu, gizli
bir operasyondu. Gazete, Arap dünyasının çeşitli bölgelerine ulaştı.
Yedinci
Bölüm, maceralarla dolu. Paris’ten Moskova’ya giden yol, Nazi Almanyası’ndan
geçiyor. Yetkililer, bu Filistinli tüccar yolcudan şüpheleniyorlar. Neticede yolcu,
takip ediliyor, sonrasında pusuya düşürülüyor.
Hatırat’tan
Moskova’da, Halid Bektaş ile Arap birliği hakkında yaptığı görüşmeye dair
bilgiler ediniyoruz. Bektaş’ın konumu, Stalin’in bu birliğe karşıtlığıyla
örtüşüyordu. Ayrıca, Dimitrov, Mao Zedong ve diğerlerinin katıldığı, Komintern’de
gerçekleşen ve ülkedeki komünist partileri etkileyen bir duruşu ortaya koyan
tartışmayı da öğreniyoruz.
Özellikle
1958’de Mısır ve Suriye arasında birleşmenin ilânından sonra bu duruş daha
somut bir biçimde dillendiriliyor. Paul Farah, o dönemde Moskova’da tanıştığı Necati
Sıtkı konusunda şunları söylüyor:
“Başka zamanlarda,
üniversitenin kalbinde (Moskova) Yoldaş Necati Sıtkı ve Mahmud Mağribi ile
görüştüm. İkisiyle de daha önce Filistin’de hiç görüşmemiştim. Necati, hümanist
ve rasyonel bir vizyonla hareket eden, eğitimli bir insandı. Düşünceli,
konuşmasında temkinli, dengeli, ayrıca hoş bir insandı. Sanki akademiden mezun
biri vardı karşımda. Onu nadiren dikkatsizce konuşurken gördüm. Hep temkinli ve
düşünceliydi. Komünist Enternasyonal’deki sorumlu konumundan dolayı bastırılmış
narsisizmiyle, sizinle hemfikir olduğu veya olmadığı her an sözünüzü kesen Halid
Bektaş’ın aksine, sohbet esnasında hep sabırlıydı.”[4]
Komintern
yetkilileri, Necati’nin Sovyetler Birliği’nin ulus sorununa yaklaşımı hakkında
bilgi edinmesini istediler, bu yüzden ona Özbekistan’ın başkenti Taşkent’i
ziyaret etmesini önerdiler. Halid Bektaş da oradaydı. Necati’ye bu yolculukta
eşlik etmek istedi. Hatırat, bu on günlük ziyaretin büyüleyici bir anlatımını
sunuyor.
Sekizinci
Bölüm’de, Necati Sıtkı’ya yeni bir ülkeye gitmesine neden yeni göreviyle ilgili
bilgilere ulaşıyoruz.
Taşkent’ten
dönüşünden bir hafta sonra, Komintern yetkilileri, ona o sırada iç savaşla
boğuşan İspanya’ya gitmesini teklif ettiler. İspanya’daki partinin Faslılar
arasında Arapça propaganda faaliyeti yürütmesi konusunda oradaki partiye yardım
etmesini istediler. Ona bu tür bir faaliyetin, İspanya’nın elinde bulunan Fas’taki
bağımsızlık hareketine katkıda bulunacağını, General Franco’nun ayaklarının
altındaki toprağı kaydıracağını ve tüm Kuzey Afrika’nın kaderini
belirleyeceğini söylediler. Necati, çatışmanın kalbine, İspanya’ya gitti.
Yolculuk, maceralarıyla birlikte gerçekleşti. Bu bölüm, bu geziyle ilgili
zengin bilgiler içeriyor.
Dokuzuncu
Bölüm’de, Necati’nin İspanyol Komünist Partisi’nin kendisine verdiği yeni
göreve başladığını görüyoruz: Aralık 1936’nın sonlarında, İspanyol Komünist
Partisi Merkez Komitesi, onu, bir İspanyol yetkilisi ve Ömer Vazzani ile
birlikte, genelde Kuzey Afrika’ya, özelde İspanyol Fas’ına yayın yapan gizli
bir radyo istasyonu kurmak üzere Cezayir’e göndermeye karar verdi. Komintern
yetkililerinin, Necati Sıtkı’nın yetenek ve becerilerini takdir ederek, ona
Filistin’deki rolünün ötesine uzanan, bölgesel, hatta merkezi sorumluluklar
içeren çeşitli görevler verdiklerine hiç şüphe yoktu. Sıtkı, Şarkü’l-Arabi
gazetesinin baş yayın yönetmeni yapıldı.
Tüm
Arap dünyasında, gittiği ülkelerde o ülkelerdeki komünist harekete liderlik
etmekle görevlendirilmişti. Ayrıca İspanya’ya gönderildi. Orada Franco’nun
yanında savaşan Faslılara mesaj iletmek için cephelerle temas kurdu. Daha sonra
kendisine bir radyo istasyonu kurma ve yönetme yetkisi verildi.
Bu
nedenle, Fransız Komünist Partisi yetkilileriyle ilişkileri gerginleştiğinde,
Paris’te tecrit, düşmanlık ve kaynak eksikliği sorunuyla yüzleştiğinde,
Komintern sürece müdahale ederek, oradaki tüm borçlarının ödenmesini emretti ve
kendisine Lübnan’a seyahat bileti ve belirli bir miktar para sağladı.
Onuncu
Bölüm, bizi Şam’a götürüyor. Burada Necati Sıtkı, kendini parti çalışmalarına
adadı ve Şam’daki parti örgütünün yönetimiyle görevlendirildi. Bu bölüm, orada
tanıştığı birçok ulusal şahsiyeti tanıtıyor.
Parti
faaliyetlerinin Beyrut’a taşınmasına karar verilince bu şehre gitti.
Faaliyetleri gazeteciliği de kapsayacak şekilde genişledi. Sevtü’ş-Şab
(Halkın Sesi) ve Talya (Öncü) gazetelerine makaleler yazdı. Ancak
Fransız Komünist Partisi yetkililerinin ona karşı düşmanlığı, Lübnan’a kadar
onu takip etti. Beyrut’taki yoldaşlarından parti üyeliğini askıya almalarını
istediler ve bu yoldaşlar Fransız KP’sinin baskısına teslim oldular.
Üyeliğin
askıya alınması, ihraç veya işbirliği değil, bir tür görevden alma biçimi aldı.
Bu noktada Necati Sıtkı, parti yapısı dışında bir geçim kaynağı bulmak zorunda
kaldı. Gazetecilik sektöründe iş aradı.
Ancak
asıl kopuş, 21 Ağustos 1939’da Hitler ve Stalin arasında imzalanan Saldırmazlık
Paktı’na karşı tavır almasıyla gerçekleşti. Sıtkı, bu anlaşmayı sadece zaman
kazanmak için yapılmış bir sahtekarlık olarak görürken, partideki yoldaşları
bunu memnuniyetle karşılamışlardı. Daha sonra Merahil-i Musavvara
(Resimli Aşamalar) dergisinde İslam ve Nazizm üzerine makaleler yayınlamaya
başladı, bunları daha sonra Nazizm ve İslam Gelenekleri (Beyrut, 1940)
adlı kitapçıkta bir araya getirdi.
Bu
anlamda Hatırat, Filistin ve Suriye tarihinin önemli bir dönemine ve o zamanki politik
duruma ışık tutmaktadır. Ayrıca çalışma, öncü faaliyetleri geniş bir alana
yayılan olağanüstü bir bireyin hikâyesini de aktarmaktadır. Hatırat, hem bir
belge hem de ilgi çekici bir biyografi niteliğindedir. Bu özelliğiyle Sıtkı okuru,
tarihleri, isimleri, yerleri ve sayısız ayrıntıyı muhafaza etmiş olan
hafızasıyla şaşırtmaktadır. Ayrıca Sıtkı, insanların yüzlerini ve biçimlerini
sanki zihnin gözünden çekilmiş fotoğraflar gibi yakalama konusunda olağanüstü
bir yeteneğe sahiptir.
Necati
Sıtkı’nın bu olağanüstü yeteneği, Altıncı Bölüm’de Paris’te polis müfettişi
tarafından takip edilmesini anlattığı bölüme açık bir biçimdea görülmektedir. “Bana
gelince, müfettişi tanıyordum, zihnimde onun kusursuz bir görüntüsü vardı”
diyor ve o kişiyi tüm ayrıntılarıyla anlatıyor.
Kitapta
Ziyaret ettiği Özbek köy evindeki mobilyaların ayrıntılı tanımlarına, çeşitli
yerlerden sahnelere, mühendislerin ve sanatçıların isimlerine vakıf oluyoruz.
Ancak
özellikle şaşırtıcı olan, Sovyetler’in İspanya İç Savaşı’nı desteklemek için
topladığı bağış miktarlarının, toplantı tarihlerinin, Madrid’deki Uluslararası
Kuvvetler karargâhının bulunduğu sokak numarasının, Katalan Sosyalist Birliği
başkanıyla yapılan görüşmenin ayrıntılarının, bir mektubun ve bir mahkeme
kararının metninin ve General Franco ile savaşan Faslılara hitaben yazılmış
Arapça bir broşürün metninin vb. ezberlenmiş olmasıdır.
Kızı
Hind’e babasının yazılı notlardan veya günlüklerden yararlanıp yararlanmadığını
sorduk. Bildiği kadarıyla, bu hatırat iki aşamada yazılmış: ilk bölüm 1958
civarında, ikinci bölüm ise 1974-1975 yılları arasında yazılmış. Ailesinin
ısrarı üzerine kaleme alınan Hatırat, bu ısrar olmasa yazılmazdı.
Bu
giriş çerçevesinde, Dr. İbrahim Muhammed Ebu Haşhaş’ın Necati Sıtkı ile ilgili
kitabında gösterdiği çabayı takdir etmem gerekiyor. Kitap, Sıtkı’nın hayatını
üç aşamada ele alıyor: çocukluk ve yetişme dönemi, politik aktivizm ve edebi
üretim.
İlk
aşamayı, Sıtkı’ya yakın kişilerle iletişime geçerek ve o döneme ait yönleri
ortaya koyan yazılarını inceleyerek ele almaya çalışmıştır. Ayrıca, o dönemden
bazı olayların “Sertifika”, “Köle Said” ve “Assi Muhammed Şami” isimli
hikâyelerindeki olaylara çok benzediği görülmektedir.
İkinci
aşama için hatıratını referans olarak kullandıktan sonra, Sıtkı’nın 1940
yılında ciddi mali sıkıntılar içinde Kudüs’e döndüğü üçüncü aşamaya (1939-1979)
geçiş yapar. Daha sonra Yakın Doğu Radyo İstasyonu’nda çalışmaya başlayan Necati
Sıtkı, buradaki yayınların çoğunda Nazizmle mücadeleye ve kötülüklerini ifşa
etmeye odaklanmıştır. Radyo çalışmaları, kapsamlı edebi faaliyetlerle
birleşmiştir. “İkra” " serisinden çıkan kitaplar hazırlar, çeşitli Mısır
dergilerinde kısa hikâyeleri yayımlanır.
1948’de
Nekbe gerçekleştiğinde, radyo istasyonu Kıbrıs’a taşındı, o da onunla birlikte
Limasol’da 1950 yılına kadar yaşadı. Daha sonra Beyrut’a taşındı. Burada
gazeteler için yazılar yazdı ve radyo programları üretti. 1976’da Atina’ya
taşındı, 1979’daki ölümüne dek kızı Hind ile birlikte yaşadı.
Dr.
Ebu Haşhaş’ın kitabının ikinci bölümü, Necati Sıtkı’nın çalışmalarının üç
boyutunu ele almaktadır:
1.
Bir düşünür olarak Necati Sıtkı;
2.
Bir çevirmen olarak Necati Sıtkı;
3.
Necati Sıtkı’nın eleştirmen kimliği.
Üçüncü
bölüm, anlatı boyutuna odaklanarak, hikâyelerinde ele alınan konuları, sanatsal
değerlerini inceliyor, üstün ve daha az olgun örnekler arasında ayrım yapıyor, hikâyelerin
ve diyalogların dilinin analiziyle son buluyor.
Kitap,
önemli eklerle sona eriyor: hikâyelerin yer, tarih ve sayfa numaralarıyla
birlikte bir listesine; çeviriler ve (eleştiri, edebiyat ve sanatla ilgili)
makalelerin bir listesine; ardından teorik, politik ve ekonomik konular üzerine
kaleme alınmış makaleler ve çalışmaları, ayrıca sonrasında muhtelif konularla
ilgili olarak yazılmış makaleleri içeren listeye yer veriliyor. Bunu, Necati
Sıtkı’nın radyo eserlerinin başlıklarının bir listesi takip ediyor. Son olarak,
Necati Sıtkı’nın çevirisi ile aynı edebi eserin başka bir çevirisini
karşılaştıran örnekler sunuluyor. Şüphesiz ki, bu çalışma, Necati Sıtkı
mirasını araştıranlara paha biçilmez bir referans kaynağı sağlıyor.
Sonuç
olarak, bu hatıratın yayınlanması konusunda ilgisini ve desteğini esirgemeyen Filistin
Çalışmaları Enstitüsü’ne teşekkür etmek isterim. Bu ilgi ve destek, bu
çalışmanın önemini ve rolünü anlamalarının bir sonucudur.
El
yazmasının elektronik dizgisinde ve ilgili tüm hususlarda Bayan Mari Haddad ve
Profesör Yusuf Sadir’in teknik gayretlerini de takdir etmek gerekmektedir.
Henne Ebu Henne
Hayfa,
2001
[Kaynak:مذكرات نجاتي صدقي [“Necati Sıtkı’nın Hatıratı”],
Institute for Palestine Studies, Eylül 2001, s. 1-12.]
Dipnotlar:
[1] Rusça Okulları: On dokuzuncu yüzyılın sonlarında Ruslar, Levant’ta,
Celile’de, Suriye’de ve Lübnan’da bir okul ağı kurdular. Bu okulların sayısı Birinci
Dünya Savaşı arifesinde (1914) yüzü aşmıştı. Bu okullar için öğretmen
yetiştirmek istediler, bu nedenle, Nasıra’da (1886-1914) seçkin öğrencilerin
altı yıl boyunca ücretsiz olarak eğitim gördükleri bir öğretmen koleji
kurdular. Ayrıca Beyt Jala’da kadınlar için bir öğretmen koleji açıldı. Nasıra’daki
okulun mezunları arasında Mihail Naimi, Nesib Arida, Halil Bidas ve daha birçok
kişi vardı.
[2]
Bu kopyanın da tez ekini içermediği ortaya çıktı, dolayısıyla araştırmanın
yayınlandığı Talya dergisinin sayılarını arama ihtiyacı gündeme geldi.
Böylece birkaç ülkeye uzanan yeni bir arama başladı. Başlangıçta Kudüs’teki
Ulusal Kütüphane’de bu sayıların varlığını gösteren kartı bulduktan sonra, daha
fazla araştırma sonucunda bunların mevcut olmadığı anlaşıldı ve daha fazla
arama yapılması gerekti.
[3]
Necati’nin kızı Hind Hanım’dan amcası Ahmed’in Rusçayı akıcı bir şekilde
konuştuğunu öğrendim; bu da onun Moskova’da eğitim gördüğü görüşünü
güçlendiriyor.
[4] 1934 yılının sonunda eğitim için Moskova’ya giden Paul Farah, Osmanlıcılıktan İbrani Devletine adlı kitabında, Halid Bektaş’ın Arapların birliği konusundaki görüşünü 93-94. sayfalarda şöyle aktarıyor:
“Biz, özellikle Filistinliler, onunla (Halid) bazı konularda hemfikirdik, birçok konuda ise hemfikir değildik. Hatırladığım en önemli anlaşmazlık noktalarından biri, Arapların birliği meselesiydi. Filistin fraksiyonu, Arap ülkelerinin, özellikle doğu kesiminin, sömürgeciler eliyle parçalanmasını ulusal ve toplumsal kurtuluşa bir engel olarak görerek Arapların birliğinin gerekli olduğunu söylüyordu. Her Arap ülkesindeki kurtuluş mücadelesinin, diğer şeylerin yanı sıra, Arap ülkelerinin birleşmesini hedeflemesi gerektiğine inanıyorlardı. Bu, bu halkların sınai kalkınma konusunda büyük bir zemin inşa etmelerini sağlayacak, bu da kaçınılmaz olarak şehirlerde büyük bir işçi sınıfı nüfusuna yol açacaktı. Bu nüfusun görevi, hepimizin arzuladığı Arap sosyalist toplumunu kurmak olacaktı. Bektaş, birliğin henüz erken olduğunu düşünüyordu. Ulusal kurtuluş, politik eylemin önceliğiydi. Her ülke için bağımsızlık ayrı ayrı elde edildikten sonra, tüm Arap ülkelerinde kurulacak olan birleşik sosyalist toplum aracılığıyla birliği inşa etme yönünde çalışma yürütülmeliydi.”


0 Yorum:
Yorum Gönder