19 Kasım 2026

, ,

Necati Sıtkı Hatıratı İçin Takdim Yazısı

Necati Sıtkı’nın adı, 1945’te Mısır’da “İkra serisi dâhilinde yayımlanan Rus şair Puşkin ile ilgili kitabını okuduğumda bana yabancı olan bir ad değildi. 1940’ta Nasıra kentinde bulunan lise kütüphanesinde, Beyrut’taki Darü’l-Kaşaf tarafından yayımlanan “Nazizm ve İslam Gelenekleri” adını taşıyan kitapçığını görmüştüm. O zamanlar on üç yaşındaydım ve kitapçığın İkinci Dünya Savaşı’nın (1939-1945) en yoğun döneminde Nazi propagandasını çürütme amacı güden bir katkı olduğunu düşünmüştüm.

Ancak Puşkin hakkındaki kitabı, bu büyük şairi hayatı ve eserleriyle birlikte tanıtan ve şiirlerinden seçmelerin çevirilerini sunan bir edebiyat eseriydi. Dünya edebiyatının önde gelen isimlerini tanıtma konusunda yapılmış önemli bir katkıydı. Bu kitabın girişinde dikkat çekici bir pasajda, büyük yazar Mihail Naimi’nin yazara yazdığı mektuba yer veriliyordu. Naimi o mektupta şöyle diyordu: “Eserinizin değerini artıran şey, Rus diline önemli ölçüde hâkim olmanın yanında, bilgilerinizi orijinal kaynaklardan almanızdır. Bu bana umut veriyor. Puşkin’in hayatını aktardığınıza göre şimdi de Rus edebiyatının önemli eserlerinden bazılarını Arapçaya çevirme işi için kolları sıvayacağınızı umuyorum.”

O noktada şu soru gündeme geldi: Bu yazarın Rus diline hâkimiyetinin sırrı neydi? Ülkemizde Rusça bilen ve çeviri yapan kişiler, Mihail Naimi’nin Nasıra’da Rusça dersleri verdiği enstitüde[1] eğitim görenlerdi. Biz, bu enstitünün mezunları ve öğretmenleri olan Halil Baydas, Salim Kubain ve Anton Balan’ın Rusçadan yaptıkları çevirilere vakıftık ancak Necati Sıtkı’nın mensubu olduğu kuşak, Birinci Dünya Savaşı’nın patlak vermesiyle 1914’te kalıcı olarak kapanan ve Rusya’nın o dönemde ülkemizi yöneten Osmanlı İmparatorluğu'na düşman kampta yer aldığı bu enstitü ile ilgili bir tecrübeye sahip değildi.

Necati Sıtkı, Mihail Naimi’nin kendisine duyduğu umudu yerine getirerek, “İkra” serisinde Rus edebiyatı üzerine iki kitap daha yayımladı: Çehov (Kahire, 1947) ve Maksim Gorki (Kahire, 1956). Ayrıca bundan önce de bir kitap daha yayımlamıştı: Rus Edebiyatından Seçme Hikayeler (Beyrut, 1952).

O zamanlar Kudüs’teki Arap Koleji kütüphanesinde dolaşırken otuzlarda Şam’da yayımlanan, ve “Düşünceyi özgürleştirin” şiarıyla çıkan Talya dergisinde yayımlanan birkaç makalede Necati Sıtkı’nın adıyla karşılaştım.

Bu adamın ilgi alanlarının çeşitliliği beni epey etkilemişti. İbn Haldun’un tarihi maddi olarak yorumlama girişimine dair bir makaleden, Darwin’in fikirlerine dair bir giriş yazısına, Birlik Devrimi’nden Ulusal Blok dönemine kadar Arap ulusal hareketine dair araştırmalara, Abbasi Halifeliği’nin çöküşü sırasında bilim ve bilim insanlarının maruz kaldığı zulme dair yazılara, son olarak Descartes ve Beethoven’ın Dokuzuncu Senfonisi üzerine bir makaleye kadar uzanıyordu.

Öte yandan, 1946'dan beri Mısır’da çıkan Risalet dergisinde, daha sonra Kitab dergisinde yayımlanan kısa öyküleri dikkatimi çekti. Özellikle Tel Aviv’deki Kral George Caddesi’nde garip bir şekilde duran beş çınar ağacını anlatan “Üzgün Kız Kardeşler” hikâyesi hâlâ hafızamızda kayıtlı. Bir rüyada, siyah giyinmiş beş kız kardeş belirir ve her biri Filistin tarihinin bir parçasını taşıyan kendi hikâyesini anlatır. Sıra en küçüğüne, 1917 doğumlu beşinciye geldiğinde, sessiz kalır, kız kardeşleri onu konuşmaya teşvik eder. Kız kardeş, “Gerçekten anılarım hakkında hiçbir şey bilmiyor musunuz? Neden siyah giyindik? İnsanlar neden bize Üzgün Kız Kardeşler diyor?” der. Buradaki tarihsel referans açıktır, o dönemin fırtınalı atmosferinde yazılan hikâye, şu cümleyle sona erer: “Sonbahar rüzgârları tüm şiddetiyle esiyor, cansız ve canlı her şeyi sarsıyordu. Ama o ağaçları alt edemediler, çünkü dağlar gibi sağlam duruyorlardı.”

Sonradan, kırklı yıllarda Necati Sıtkı’nın Yafa’da faaliyet yürüten Yakın Doğu Radyo İstasyonu’nda çalıştığını öğrendik. Bu radyo istasyonunun Kudüs’te de bir şubesi vardı. Ancak, bundan önceki hayatı hakkında hiçbir ayrıntı bilmiyorduk.

Belki de Filistin düşünce ve edebiyatının önde gelen isimlerinden Yakup Avdet’in Maskeli Bedevi (Amman, 1976) adlı kitabı, Necati Sıtkı’nın hayatı hakkında bazı ön bilgiler sunan ilk kaynaktır. Kitapta Kudüs’te gittiği okullardan, babasıyla birlikte Hicaz ve Kahire’ye yaptığı yolculuktan, Kudüs’e dönüşünden, 1925’te Moskova Üniversitesi’ndeki eğitiminden, tutuklanmasından, Fransa’ya, daha sonra İspanya İç Savaşı sırasında İspanya’ya yaptığı seyahatlerden bahsediliyor.

Bu bilgiler, Necati Sıtkı’nın hayatındaki önemli anlarla ilgili, hepsi de ilgi çekici. Zorlu ve çalkantılı koşullarda yaşanan olağanüstü bir hayat ve deneyim...

Bu adam, bir bilgi hazinesi ve ona dair bir şeyler okumak hem keyifli hem de faydalı.

Bu nedenle, rahmetli hocam Dr. İshak Musa Hüseyni’nin bana ilettiği bilgi üzerinden, Necati Sıtkı’nın anılarını yazdığı, bir kopyasının arkadaşım Dr. Haşim Yagi’de olduğu haberini alınca çok mutlu oldum. Bunların yayınlanmasını istiyordu. Dr. Haşim, bana bu anıların bir kopyasını iletti. Her bir büyük boy sayfa iki sayfa genişliğinde olup, toplamda 225 sayfaya ulaşıyordu. Daha sonra, Moskova’da sunduğu, “Birlikçi Darbeden Ulusal Blok Dönemine Arap Ulusal Hareketi” başlıklı üniversite tezini de ekledi ve başına cümleyi iliştirdi: “Kronolojik sıra ve düşünsel değerlendirme açısından kitabın konusuyla yakın bağlantısı nedeniyle buraya ekliyorum.”

Bu baskıdan kaç kopya yapıldığını bilmiyorum. Ancak elimdeki nüshada, özellikle birkaç sayfanın sonunda, bazı anlaşılmayan bölümler var ve baskı işlemi sırasında birkaç satır silinmiş; ancak bunlar anlatının özünü etkilemiyor.

Orijinal el yazmasını elde etmeye çalıştım. Dr. Haşim Yagi’yle tekrar temas kurdum, ancak orijinaline ulaşamadım. Daha sonra, Necati Sıtkı konusunda önemli bir akademik çalışma yürüten, Necati Sıtkı: Hayatı ve Edebiyatı (1905-1979) (Filistin Uluslararası İlişkiler Akademik Topluluğu, Kudüs, 1990) adlı bir kitap yayımlayan Dr. İbrahim Ebu Haşhaş’a ulaştım. Araştırmasını Necati Sıtkı’nın hatıratı temelinde yürütmüş olan Haşhaş, kendisinin de benim elimdekine benzer, aynı boşlukları içeren bir nüshadan istifade ettiğini söyledi.

Amman’dan döndüm. Dr. Haşim Yagi, hatıratın daha net bir versiyonunu bulma umuduyla, kütüphanesini ve belgelerini kurcalayacağına dair söz verdi. Eski el yazması araştırmacılarının yaptığı gibi, tek bir nüshaya dayanarak hasarlı sayfaları onarmaya çalışırken (bunu yapmaktan duyduğum memnuniyetsizlik ve isteksizliğe rağmen) “yirmi birinci yüzyıldayız, her türlü iletişim, çağımızın ayırt edici özelliği” diye düşünüp, ilk anı kitabım olan merhum hocam Dr. İshak Musa Hüseyni’yi hatırladım. Sadık eşi Ümmü Hatim’in onun anısına yayınladığı, Dr. İshak Musa Hüseyni ve Bir Ömrün Düşünceleri (Kudüs, 1991) adlı kitabı hatırladım. Bu kitapta, Atina’da yaşayan kızı Nuvvar’a ithaf ettiği dizeler de yer alıyor. Atina’da ayrıca Necati Sıtkı’nın kızı Hind de yaşıyor, aralarında bir bağ olmalı. Bu bağ aracılığıyla temiz bir nüsha elde edilebilir mi? Ama insanların kalacağının garantisini kim verebilir? On yıl önce neredeydiler? Araştırılması gereken bir olasılık var.

Ümmü Hatim’in Kudüs’teki evini birkaç kez aradım, ancak telefon sürekli çalmasına rağmen açılmadı. Ona ulaşmak için çeşitli yöntemler denedim. Sonunda, merhum Dr. İshak’ın oğlu Profesör Bişar Hüseyni ile iletişime geçmeyi başardım. Annesinin şu anda kız kardeşi Nuvvar ile Atina’da olduğunu söyledi ve ondan telefon numarasını aldım.

Ümmü Hatim’in sesini telefonda duymaktan çok mutlu oldum, hatıratın yayımlanması karşısında epey sevinç duyan Hind Kerime Necati Sıtkı ile iletişime geçmeyi teklif ettim. Bana net bir kopyasını gönderdi[2]; eğer elimde olsaydı, kitap çoktan yayımlanmış olurdu. Ayrıca otuz yıldır Brezilya’da yaşayan ve bir üniversitede matematik dersleri veren Dr. Said Necati Sıtkı ile de iletişime geçtim. Kendisi, kitabın başında yer alan ithafı kaleme aldı.

Bu hatıratı büyük bir iştahla okudum. Bu eser, maceralarla dolu bir yaşamın unsurlarını içeriyor, aynı zamanda, sahneye bugünün canlılığını ve tanıklığın gücünü taşıyan öznel bakış açısı üzerinden, henüz aydınlığa kavuşturulmamış olan önemli bir siyasi döneme dair güçlü bir tarihsel referans meydana getiriyor.

Yirmili yaşlarında, posta ve telgraf ofisinde çalışan genç bir Kudüslü, uzak rüzgârların savurduğu düşünsel ufuklara, özgürlük ve sosyal adalet bilimine ve umut dolu bir ufka açılır. Bu vizyonu benimseyerek, inandığı gizli bir örgütün kurulması yoluyla hedeflerine ulaşmak için çok şey feda eden bir devrimcinin macerasına atılır. Bu, modern tarihte eşi benzeri görülmemiş konular üzerine bir diyaloga yol açar: halkının yok edildiği, yersiz yurtsuz kılındığı koşullarda bir vatan yaratmaya çalışan bir göç onda dil bulur.

Küresel atmosfer, birkaç yıl önce Rusya’da gerçekleşen ve “Ekim Devrimi” olarak bilinen 1917 devriminin zaferiyle adalet ve kardeşlik umudunu güçlendirir.

Paradoks, sosyalizmin savunucularının ve destekçilerinin, iki bin yıllık bir diasporadan sonra toprağa dönme çağrısı olan Siyonist çağrı çerçevesinde bir araya gelmiş olmalarında yatmaktadır. Topraklarına sıkıca bağlı bir halkı ortadan kaldırmakla ancak gerçekleştirilebilecek milliyetçi bir hayal, herkes için adalet ve özgürlük gibi evrensel bir insanlık hayaliyle nasıl uzlaştırılabilir? Sınıfsal bir bakış açısı, ileriye adım atabilir mi?

Bu tür temel sorular üzerinden Necati Sıtkı, hatıratının ilk bölümüne “Göç ve İthal Edilen İlkeler” başlığını koyuyor.

Bu hatırat aracılığıyla, yeni ilkelere açık hale geliyor, gizli örgütlenmeye dair bir tecrübeye sahip oluyoruz. Fikirlerin bu topraklardan kaynaklanmadığını, savunucularının göçlerini kınamayan, aksine, devrimci idealleri hayatın sert gerçekleriyle uzlaştıran formüller bulmaya çalışan göçmenler olduğunu görüyoruz.

Bu genç adama cazip ve umut verici bir fırsat sunuldu: “Seyahat, öğrenim ve konaklama masraflarına katlanmadan Moskova’daki üniversitede okumak istemez miydiniz?” Genç adamın devrimci önerisi, onu sevince boğdu, öneriyi hemen kabul etti.

Ancak, bu genç adamın mensup olduğu Komünist Parti gizli bir örgüttü; bu nedenle Sovyet gemisiyle seyahat etme ve varış yerinin Sovyetler Birliği değil, İstanbul olduğunu iddia etme manevrasına başvurması gerekiyordu.

Peki, orada yaşamak ve okumak nasıl olurdu? Hatırat, bizi bu dönemin atmosferine ve ayrıntılarına taşıyor. Okura sunduğu bilgilendirici biyografinin ötesinde, Sovyetler Birliği’nin doğu cumhuriyetlerinden ve Çin, Japonya, Endonezya, Hindistan, Çinhindi, Türkiye, İran, Afganistan ve Arap ülkeleri de dâhil olmak üzere kapitalist dünyayla etkileşim halinde olan Doğu ülkelerinden gelen öğrenciler için kurulan bu komünist üniversite konusunda öğrencilere ve araştırmacılara değerli bilgiler sunuyor. Hatırat, her konuyla ilgili notlarıyla birlikte müfredatı ayrıntılı olarak anlatıyor; bu özellik, Arapça olarak yayımlanan önceki hiçbir biyografide bulunmuyor. Ayrıca Mısır’dan oraya okumaya gelen öğrenciler hakkında da bilgi ediniyoruz. Birçok teorik, toplumsal ve örgütsel meseleye değinen Hatırat, yazarın “Arap grubu” olarak adlandırdığı şeye önemli bir yer ayırıyor. Bu ülkelerdeki tarihi yerleri tartışırken yazar; yer, zaman ve ilgili edebi ve toplumsal figürleri kapsayan titiz bilgiler sunuyor.

1929’daki eve dönüş maceralıdır ve heyecanla doludur. Hatırat, genç nesillere o zamanlar sıradan insanların vapurlarla seyahat ettiğini, Sovyetler Birliği ile diğer ülkeler arasındaki sınırların, altta yatan düşmanlık ve şüphe göz önüne alındığında, hiç de kolay bir iş olmadığını hatırlatıyor. “Eğer Moskova’da geçirdiğim yıllar (1925-1929) boyunca İstanbul’da bulunduğumu kanıtlamak için işlerimi halletmem gerekseydi, bu gerçekten çok zor bir iş olurdu, zira Türk başkentinde tanıdığım kimse yok.”

İkinci Bölüm, o dönemdeki Filistin Komünist Partisi hakkında önemli bilgiler içermekte olup, partinin Yahudi liderliğini, ve ardından Arap liderliğini ayrı ayrı detaylandırmaktadır.

Ancak, 1931 yılında Necati Sıtkı, Uluslararası Sendikalar Konfederasyonu (Profintern) konferansına katılmak üzere Moskova’ya (Üçüncü Bölüm) gönderildi. Yolculuk sırasında Almanya’dan geçti ve burada o dönemdeki politik güçler arasındaki tırmanan çatışmanın bazı yönlerine tanık oldu. Yolculuk maceralarla doluydu, en zorlu olanı ise dönüş yolculuğuydu.

Dördüncü Bölüm, o dönemdeki politik ve parti faaliyetlerini karakterize eden konuları araştıran tarihçiler ve araştırmacılar için önemli bir referans. Sıtkı, 1929-1931 yılları arasında partinin karşılaştığı beş sorunu tanımlıyor: (1) Araplaştırma; (b) 1929 İsyanı; (c) Yahudi göçü; (d) tarım sorunu (toprak); ve (e) partinin Arap ulusal hareketine karşı tutumu.

Beşinci Bölüm, gizli faaliyet ve saklanma ile geçen günlere, ardından partinin gizli polis tarafından belirlenmesine, üyelerinin tutuklanmasına, bununla ilgili koşullara ve yargı sürecine değiniyor. Okur, Necati Sıtkı’nın hayatının acı verici bir yönüyle tanışıyor: kardeşi Ahmed, ona karşı tanık olarak çıkartılıyor.

Bazı kaynaklar, Ahmed Hamdi Sıtkı Emini’nin Necati Sıtkı’nın kardeşi olduğunu, KUTV’da okuduğunu, Saul takma adıyla tanındığını belirtiyor. Necati, Moskova'daki o üniversitedeki öğrencilerin gizli isimleri arasında Saul adını zikrediyor[3] ancak onun kardeşi olduğunu belirtmiyor. Necati, hatıratında bu tanıklığı şöyle anlatıyor:

“Ardından Bay Rex, Yargıç Aziz Davudi’ye şöyle dedi: ‘Bu tanık, sanık Necati Sıtkı’nın kardeşi Ahmed Sıtkı’dır. Kardeşine yöneltilen suçlamaların geçerliliğini kanıtlayan tanıklık yapmak için kendi isteğiyle mahkemeye geldi.’ Bütün gözler; hapis, aşağılanma, dayak ve zulmün acısını zaten tatmış olan zavallı, güçsüz Ahmed’e çevrildi. Tanık kürsüsüne çıktı, yemin etti ve önceden hazırlanmış metin üzerinden konuşmaya başladı: ‘Kendisi benim kardeşim, onu seviyorum, ama yıkıcı hareketlerin kollarına düştüğü için ona acıyorum. Partiden ayrılsın diye defalarca tavsiyede bulundum, ancak inatçılığı ve dik kafalılığı yüzünden tavsiyemi görmezden geldi.’ Yargıç ona şu soruyu sordu: ‘Bu tanıklığı yapmanız için baskı gördünüz mü?’ Bu soruya Ahmed, ‘Hayır. Bu ifadeyi kendi hür irademle veriyorum, tek amacım, kardeşimin cezasını hafifletmek’ cevabını verdi. Merak ediyoruz: Ahmed neden tutuklandı ve işkenceye maruz bırakılarak neden zayıf düşürüldü? Genellikle sanığın kardeşi tutuklanmazdı.”

Suçlama basit değildi. Gerçekten gizli partinin bir üyesi miydi, bu suçlamayla mı tutuklanmıştı?

Necati’nin olayı anlatış biçimi, kızgınlıktan ziyade, kardeşçe bir sevgi ve insani zaaflara dair bir anlayışı ortaya koyuyor.

Altıncı Bölüm’de Necati Sıtkı, Komintern’in talimatıyla yeni bir maceraya atılıyor: Paris’e gidiyor.

Kısa öykü yazarı, polis gözetiminden kaçışını, Filistin’den Lübnan’a kaçışını, Rasü’n-Nakura’dan uzakta, sınırı geçmek için parayla bir rehber tutmasından bahsediyor. Lübnan polisine bu gizli geçiş işlemini haklı çıkarmak için büyüleyici bir hikâye uyduruyor:

“[...] Resmi Nakura yolundan gelmedim. Çünkü kuzenimle ailesinin isteklerine karşı gelerek evlenmeye karar vermiştim, düğünümüz Beyrut’ta olacak’ dedim. Onbaşı, daha sonra çarşaf giymiş karıma şunu sordu: ‘Kuzeninizin söyledikleri doğru mu?’ O da onaylayarak başını salladı. Sonra katırcı bana yaklaştı ve fısıldadı, ‘Beyefendiye üç lira ver.’[...]”

Hatırat’ından Necati Sıtkı’nın Devlet adında bir kızı ve bir karısı olduğunu öğreniyoruz, ancak bununla ilgili sadece kimi ipuçlarına sahibiz. Konuyla ilgili şunu söylüyor: “Viyana’da karımdan ayrıldım. O, bir süre kızımız Devlet’le birlikte olmak için Moskova’ya gitti, ben ise Paris’e geçtim”. Başka bir yerde, Ukrayna asıllı ve Favf şehrinden olan karısıyla birlikte yaşadığı Kudüs’teki kiralık daireden bahsederken, Najati Sidqi, “Komintern adına yayın yapacak, Arap dünyasına yönelik Arapça bir gazete çıkarmak zorundaydım” diyordu. Bu gazete, Eylül 1933’te "Şarkü’l-Arabi" (Arap Doğu) adıyla yayınlandı, yayın hayatına Fransız Başbakanı Pierre Laval tarafından kapatıldığı 1936 yazının başlarına kadar devam etti. Gazeteyi çıkartmak kolay bir iş değildi; Bu, gizli bir operasyondu. Gazete, Arap dünyasının çeşitli bölgelerine ulaştı.

Yedinci Bölüm, maceralarla dolu. Paris’ten Moskova’ya giden yol, Nazi Almanyası’ndan geçiyor. Yetkililer, bu Filistinli tüccar yolcudan şüpheleniyorlar. Neticede yolcu, takip ediliyor, sonrasında pusuya düşürülüyor.

Hatırat’tan Moskova’da, Halid Bektaş ile Arap birliği hakkında yaptığı görüşmeye dair bilgiler ediniyoruz. Bektaş’ın konumu, Stalin’in bu birliğe karşıtlığıyla örtüşüyordu. Ayrıca, Dimitrov, Mao Zedong ve diğerlerinin katıldığı, Komintern’de gerçekleşen ve ülkedeki komünist partileri etkileyen bir duruşu ortaya koyan tartışmayı da öğreniyoruz.

Özellikle 1958’de Mısır ve Suriye arasında birleşmenin ilânından sonra bu duruş daha somut bir biçimde dillendiriliyor. Paul Farah, o dönemde Moskova’da tanıştığı Necati Sıtkı konusunda şunları söylüyor:

“Başka zamanlarda, üniversitenin kalbinde (Moskova) Yoldaş Necati Sıtkı ve Mahmud Mağribi ile görüştüm. İkisiyle de daha önce Filistin’de hiç görüşmemiştim. Necati, hümanist ve rasyonel bir vizyonla hareket eden, eğitimli bir insandı. Düşünceli, konuşmasında temkinli, dengeli, ayrıca hoş bir insandı. Sanki akademiden mezun biri vardı karşımda. Onu nadiren dikkatsizce konuşurken gördüm. Hep temkinli ve düşünceliydi. Komünist Enternasyonal’deki sorumlu konumundan dolayı bastırılmış narsisizmiyle, sizinle hemfikir olduğu veya olmadığı her an sözünüzü kesen Halid Bektaş’ın aksine, sohbet esnasında hep sabırlıydı.”[4]

Komintern yetkilileri, Necati’nin Sovyetler Birliği’nin ulus sorununa yaklaşımı hakkında bilgi edinmesini istediler, bu yüzden ona Özbekistan’ın başkenti Taşkent’i ziyaret etmesini önerdiler. Halid Bektaş da oradaydı. Necati’ye bu yolculukta eşlik etmek istedi. Hatırat, bu on günlük ziyaretin büyüleyici bir anlatımını sunuyor.

Sekizinci Bölüm’de, Necati Sıtkı’ya yeni bir ülkeye gitmesine neden yeni göreviyle ilgili bilgilere ulaşıyoruz.

Taşkent’ten dönüşünden bir hafta sonra, Komintern yetkilileri, ona o sırada iç savaşla boğuşan İspanya’ya gitmesini teklif ettiler. İspanya’daki partinin Faslılar arasında Arapça propaganda faaliyeti yürütmesi konusunda oradaki partiye yardım etmesini istediler. Ona bu tür bir faaliyetin, İspanya’nın elinde bulunan Fas’taki bağımsızlık hareketine katkıda bulunacağını, General Franco’nun ayaklarının altındaki toprağı kaydıracağını ve tüm Kuzey Afrika’nın kaderini belirleyeceğini söylediler. Necati, çatışmanın kalbine, İspanya’ya gitti. Yolculuk, maceralarıyla birlikte gerçekleşti. Bu bölüm, bu geziyle ilgili zengin bilgiler içeriyor.

Dokuzuncu Bölüm’de, Necati’nin İspanyol Komünist Partisi’nin kendisine verdiği yeni göreve başladığını görüyoruz: Aralık 1936’nın sonlarında, İspanyol Komünist Partisi Merkez Komitesi, onu, bir İspanyol yetkilisi ve Ömer Vazzani ile birlikte, genelde Kuzey Afrika’ya, özelde İspanyol Fas’ına yayın yapan gizli bir radyo istasyonu kurmak üzere Cezayir’e göndermeye karar verdi. Komintern yetkililerinin, Necati Sıtkı’nın yetenek ve becerilerini takdir ederek, ona Filistin’deki rolünün ötesine uzanan, bölgesel, hatta merkezi sorumluluklar içeren çeşitli görevler verdiklerine hiç şüphe yoktu. Sıtkı, Şarkü’l-Arabi gazetesinin baş yayın yönetmeni yapıldı.

Tüm Arap dünyasında, gittiği ülkelerde o ülkelerdeki komünist harekete liderlik etmekle görevlendirilmişti. Ayrıca İspanya’ya gönderildi. Orada Franco’nun yanında savaşan Faslılara mesaj iletmek için cephelerle temas kurdu. Daha sonra kendisine bir radyo istasyonu kurma ve yönetme yetkisi verildi.

Bu nedenle, Fransız Komünist Partisi yetkilileriyle ilişkileri gerginleştiğinde, Paris’te tecrit, düşmanlık ve kaynak eksikliği sorunuyla yüzleştiğinde, Komintern sürece müdahale ederek, oradaki tüm borçlarının ödenmesini emretti ve kendisine Lübnan’a seyahat bileti ve belirli bir miktar para sağladı.

Onuncu Bölüm, bizi Şam’a götürüyor. Burada Necati Sıtkı, kendini parti çalışmalarına adadı ve Şam’daki parti örgütünün yönetimiyle görevlendirildi. Bu bölüm, orada tanıştığı birçok ulusal şahsiyeti tanıtıyor.

Parti faaliyetlerinin Beyrut’a taşınmasına karar verilince bu şehre gitti. Faaliyetleri gazeteciliği de kapsayacak şekilde genişledi. Sevtü’ş-Şab (Halkın Sesi) ve Talya (Öncü) gazetelerine makaleler yazdı. Ancak Fransız Komünist Partisi yetkililerinin ona karşı düşmanlığı, Lübnan’a kadar onu takip etti. Beyrut’taki yoldaşlarından parti üyeliğini askıya almalarını istediler ve bu yoldaşlar Fransız KP’sinin baskısına teslim oldular.

Üyeliğin askıya alınması, ihraç veya işbirliği değil, bir tür görevden alma biçimi aldı. Bu noktada Necati Sıtkı, parti yapısı dışında bir geçim kaynağı bulmak zorunda kaldı. Gazetecilik sektöründe iş aradı.

Ancak asıl kopuş, 21 Ağustos 1939’da Hitler ve Stalin arasında imzalanan Saldırmazlık Paktı’na karşı tavır almasıyla gerçekleşti. Sıtkı, bu anlaşmayı sadece zaman kazanmak için yapılmış bir sahtekarlık olarak görürken, partideki yoldaşları bunu memnuniyetle karşılamışlardı. Daha sonra Merahil-i Musavvara (Resimli Aşamalar) dergisinde İslam ve Nazizm üzerine makaleler yayınlamaya başladı, bunları daha sonra Nazizm ve İslam Gelenekleri (Beyrut, 1940) adlı kitapçıkta bir araya getirdi.

Bu anlamda Hatırat, Filistin ve Suriye tarihinin önemli bir dönemine ve o zamanki politik duruma ışık tutmaktadır. Ayrıca çalışma, öncü faaliyetleri geniş bir alana yayılan olağanüstü bir bireyin hikâyesini de aktarmaktadır. Hatırat, hem bir belge hem de ilgi çekici bir biyografi niteliğindedir. Bu özelliğiyle Sıtkı okuru, tarihleri, isimleri, yerleri ve sayısız ayrıntıyı muhafaza etmiş olan hafızasıyla şaşırtmaktadır. Ayrıca Sıtkı, insanların yüzlerini ve biçimlerini sanki zihnin gözünden çekilmiş fotoğraflar gibi yakalama konusunda olağanüstü bir yeteneğe sahiptir.

Necati Sıtkı’nın bu olağanüstü yeteneği, Altıncı Bölüm’de Paris’te polis müfettişi tarafından takip edilmesini anlattığı bölüme açık bir biçimdea görülmektedir. “Bana gelince, müfettişi tanıyordum, zihnimde onun kusursuz bir görüntüsü vardı” diyor ve o kişiyi tüm ayrıntılarıyla anlatıyor.

Kitapta Ziyaret ettiği Özbek köy evindeki mobilyaların ayrıntılı tanımlarına, çeşitli yerlerden sahnelere, mühendislerin ve sanatçıların isimlerine vakıf oluyoruz.

Ancak özellikle şaşırtıcı olan, Sovyetler’in İspanya İç Savaşı’nı desteklemek için topladığı bağış miktarlarının, toplantı tarihlerinin, Madrid’deki Uluslararası Kuvvetler karargâhının bulunduğu sokak numarasının, Katalan Sosyalist Birliği başkanıyla yapılan görüşmenin ayrıntılarının, bir mektubun ve bir mahkeme kararının metninin ve General Franco ile savaşan Faslılara hitaben yazılmış Arapça bir broşürün metninin vb. ezberlenmiş olmasıdır.

Kızı Hind’e babasının yazılı notlardan veya günlüklerden yararlanıp yararlanmadığını sorduk. Bildiği kadarıyla, bu hatırat iki aşamada yazılmış: ilk bölüm 1958 civarında, ikinci bölüm ise 1974-1975 yılları arasında yazılmış. Ailesinin ısrarı üzerine kaleme alınan Hatırat, bu ısrar olmasa yazılmazdı.

Bu giriş çerçevesinde, Dr. İbrahim Muhammed Ebu Haşhaş’ın Necati Sıtkı ile ilgili kitabında gösterdiği çabayı takdir etmem gerekiyor. Kitap, Sıtkı’nın hayatını üç aşamada ele alıyor: çocukluk ve yetişme dönemi, politik aktivizm ve edebi üretim.

İlk aşamayı, Sıtkı’ya yakın kişilerle iletişime geçerek ve o döneme ait yönleri ortaya koyan yazılarını inceleyerek ele almaya çalışmıştır. Ayrıca, o dönemden bazı olayların “Sertifika”, “Köle Said” ve “Assi Muhammed Şami” isimli hikâyelerindeki olaylara çok benzediği görülmektedir.

İkinci aşama için hatıratını referans olarak kullandıktan sonra, Sıtkı’nın 1940 yılında ciddi mali sıkıntılar içinde Kudüs’e döndüğü üçüncü aşamaya (1939-1979) geçiş yapar. Daha sonra Yakın Doğu Radyo İstasyonu’nda çalışmaya başlayan Necati Sıtkı, buradaki yayınların çoğunda Nazizmle mücadeleye ve kötülüklerini ifşa etmeye odaklanmıştır. Radyo çalışmaları, kapsamlı edebi faaliyetlerle birleşmiştir. “İkra” " serisinden çıkan kitaplar hazırlar, çeşitli Mısır dergilerinde kısa hikâyeleri yayımlanır.

1948’de Nekbe gerçekleştiğinde, radyo istasyonu Kıbrıs’a taşındı, o da onunla birlikte Limasol’da 1950 yılına kadar yaşadı. Daha sonra Beyrut’a taşındı. Burada gazeteler için yazılar yazdı ve radyo programları üretti. 1976’da Atina’ya taşındı, 1979’daki ölümüne dek kızı Hind ile birlikte yaşadı.

Dr. Ebu Haşhaş’ın kitabının ikinci bölümü, Necati Sıtkı’nın çalışmalarının üç boyutunu ele almaktadır:

1. Bir düşünür olarak Necati Sıtkı;

2. Bir çevirmen olarak Necati Sıtkı;

3. Necati Sıtkı’nın eleştirmen kimliği.

Üçüncü bölüm, anlatı boyutuna odaklanarak, hikâyelerinde ele alınan konuları, sanatsal değerlerini inceliyor, üstün ve daha az olgun örnekler arasında ayrım yapıyor, hikâyelerin ve diyalogların dilinin analiziyle son buluyor.

Kitap, önemli eklerle sona eriyor: hikâyelerin yer, tarih ve sayfa numaralarıyla birlikte bir listesine; çeviriler ve (eleştiri, edebiyat ve sanatla ilgili) makalelerin bir listesine; ardından teorik, politik ve ekonomik konular üzerine kaleme alınmış makaleler ve çalışmaları, ayrıca sonrasında muhtelif konularla ilgili olarak yazılmış makaleleri içeren listeye yer veriliyor. Bunu, Necati Sıtkı’nın radyo eserlerinin başlıklarının bir listesi takip ediyor. Son olarak, Necati Sıtkı’nın çevirisi ile aynı edebi eserin başka bir çevirisini karşılaştıran örnekler sunuluyor. Şüphesiz ki, bu çalışma, Necati Sıtkı mirasını araştıranlara paha biçilmez bir referans kaynağı sağlıyor.

Sonuç olarak, bu hatıratın yayınlanması konusunda ilgisini ve desteğini esirgemeyen Filistin Çalışmaları Enstitüsü’ne teşekkür etmek isterim. Bu ilgi ve destek, bu çalışmanın önemini ve rolünü anlamalarının bir sonucudur.

El yazmasının elektronik dizgisinde ve ilgili tüm hususlarda Bayan Mari Haddad ve Profesör Yusuf Sadir’in teknik gayretlerini de takdir etmek gerekmektedir.

Henne Ebu Henne
Hayfa, 2001

[Kaynak:مذكرات نجاتي صدقي [“Necati Sıtkı’nın Hatıratı”], Institute for Palestine Studies, Eylül 2001, s. 1-12.]

Dipnotlar:
[1] Rusça Okulları: On dokuzuncu yüzyılın sonlarında Ruslar, Levant’ta, Celile’de, Suriye’de ve Lübnan’da bir okul ağı kurdular. Bu okulların sayısı Birinci Dünya Savaşı arifesinde (1914) yüzü aşmıştı. Bu okullar için öğretmen yetiştirmek istediler, bu nedenle, Nasıra’da (1886-1914) seçkin öğrencilerin altı yıl boyunca ücretsiz olarak eğitim gördükleri bir öğretmen koleji kurdular. Ayrıca Beyt Jala’da kadınlar için bir öğretmen koleji açıldı. Nasıra’daki okulun mezunları arasında Mihail Naimi, Nesib Arida, Halil Bidas ve daha birçok kişi vardı.

[2] Bu kopyanın da tez ekini içermediği ortaya çıktı, dolayısıyla araştırmanın yayınlandığı Talya dergisinin sayılarını arama ihtiyacı gündeme geldi. Böylece birkaç ülkeye uzanan yeni bir arama başladı. Başlangıçta Kudüs’teki Ulusal Kütüphane’de bu sayıların varlığını gösteren kartı bulduktan sonra, daha fazla araştırma sonucunda bunların mevcut olmadığı anlaşıldı ve daha fazla arama yapılması gerekti.

[3] Necati’nin kızı Hind Hanım’dan amcası Ahmed’in Rusçayı akıcı bir şekilde konuştuğunu öğrendim; bu da onun Moskova’da eğitim gördüğü görüşünü güçlendiriyor.

[4] 1934 yılının sonunda eğitim için Moskova’ya giden Paul Farah, Osmanlıcılıktan İbrani Devletine adlı kitabında, Halid Bektaş’ın Arapların birliği konusundaki görüşünü 93-94. sayfalarda şöyle aktarıyor:

“Biz, özellikle Filistinliler, onunla (Halid) bazı konularda hemfikirdik, birçok konuda ise hemfikir değildik. Hatırladığım en önemli anlaşmazlık noktalarından biri, Arapların birliği meselesiydi. Filistin fraksiyonu, Arap ülkelerinin, özellikle doğu kesiminin, sömürgeciler eliyle parçalanmasını ulusal ve toplumsal kurtuluşa bir engel olarak görerek Arapların birliğinin gerekli olduğunu söylüyordu. Her Arap ülkesindeki kurtuluş mücadelesinin, diğer şeylerin yanı sıra, Arap ülkelerinin birleşmesini hedeflemesi gerektiğine inanıyorlardı. Bu, bu halkların sınai kalkınma konusunda büyük bir zemin inşa etmelerini sağlayacak, bu da kaçınılmaz olarak şehirlerde büyük bir işçi sınıfı nüfusuna yol açacaktı. Bu nüfusun görevi, hepimizin arzuladığı Arap sosyalist toplumunu kurmak olacaktı. Bektaş, birliğin henüz erken olduğunu düşünüyordu. Ulusal kurtuluş, politik eylemin önceliğiydi. Her ülke için bağımsızlık ayrı ayrı elde edildikten sonra, tüm Arap ülkelerinde kurulacak olan birleşik sosyalist toplum aracılığıyla birliği inşa etme yönünde çalışma yürütülmeliydi.”

0 Yorum: