Bu
noktada dümenimizi meta analizine kırmak bize, gerçekliğin dönüşümüne dair bir
bakış açısı sunmanın yanı sıra, sinemanın da bizim için oluşturduğu perspektifi
anlamamıza imkân sağlar.
Sinema
teorisyenleri Comolli ve Narboni, filmin “değişim değerine sahip” bir meta
olduğunu, ancak “sistemin maddi bir ürünü olması hasebiyle, aynı zamanda
sistemin ideolojik bir ürünü” haline geldiğini söylüyorlar.[1] Bu, filmin çifte
niteliğiyle ilgili bir meseledir.
1.
Belirli bir ekonomik biçimlenme içinde üretilmiş bir meta, yani bir ürün
olarak; tıpkı üretilen diğer tüm metalar gibi, bir iş gücünün varlığını
gerektirir. Üretildiği andan itibaren ise, söz konusu sosyo-ekonomik
biçimlenmenin ideolojik bir ürününe dönüşür.
2.
Bu nispeten daha kritik olan yön dâhilinde film denilen ürün, kapitalist üretimin
örgütlenmesinin aldığı biçim içinde ortaya çıkar.
Bu
bağlamda, film, bir ekonomik sistemin (yani kapitalizmin) parçası olduğu
ölçüde, aynı zamanda ideolojik bir sistemin de parçasıdır. Althusser, “gerçek
sanatı ideolojiler arasında” sınıflandırmasa da, sanatın kendine has
özelliğinin “bize gerçekliğe gönderme yapan bir şeyi ‘göstermek’ (nous
donner à voir), ‘algılatmak’ ve ‘hissettirmek’” olduğunu söyler.[2] Ancak
Althusser, başka bir noktaya daha değinir: İdeoloji, “tüm insani faaliyetlerin
içine sızdığına” ve “insan varoluşunun bizzat ‘yaşanmış’ deneyimiyle özdeş”
olduğuna göre, büyük romanlarda ideolojinin bize “gösterilme” biçimi,
bireylerin “yaşanmış” deneyimlerini içerik olarak barındırır.[3] Bu anlamda
film ve sinema, bireylerin belirli bir gerçeklikle kurdukları yaşanmış
deneyimlerdir.
İşte
eleştirmenin rolü tam da burada devreye girer. Sinema eleştirmeni, yalnızca söz
konusu filmdeki (veya sinemasal türdeki) ideolojiyi görünür kılmakla kalmaz,
aynı zamanda filmi var eden ideolojik koordinatların bizzat kendisini
dönüştürmeye de hizmet eder.
Pasolini’nin
bizzat bir film eleştirmeni olması tesadüf değildir; bu yönüyle o, film
eleştirmenliğinden yönetmenliğe geçiş yapan Fransız Yeni Dalgası (Nouvelle
Vague) deneyimiyle de paralellik gösterir.
Bu
bağlamda film, Marksist anlamda ikili bir niteliğe sahip bir meta olarak ele
alınır. Michael Heinrich, metayı, kullanım değeri ve değişim değeri üzerinden
analiz eder.
Bir
şeyin meta olarak tanımlanabilmesi için onun değişime konu olması, yani
kullanım değerinin yanı sıra bir de değişim değerine sahip bulunması gerekir.
Bir şeyin kullanım değeri, onun yararlılığından başka bir şey değildir; örneğin
bir sandalyenin kullanım değeri, üzerine oturulabilir olmasından ibarettir.
Kullanım değeri, nesnenin değişime konu olup olmadığından bağımsızdır.[4]
Bir
şeyin meta olması, yani kullanım değerinin yanı sıra bir değişim değerine de
sahip bulunması, “nesnelerin ‘doğal’ bir özelliği değil, toplumsal bir
özelliğidir.”[5] Karl Marx’ın ifadesiyle:
“Kullanım değerleri,
yalnızca kullanım veya tüketim sürecinde gerçekleşmez [verwirklicht].
Bunlar, toplumsal biçimi ne olursa olsun, zenginliğin maddi içeriğini
oluştururlar.”[6]
Bu
noktada, bir metanın doğal biçimi ile toplumsal biçimi arasındaki ayrımı yapmak
gerekir. Bunu sinematografik pratiğe uyarlayacak olursak, filmlerde doğal olan
hiçbir şeyin bulunmadığını söyleyebiliriz; yani kamera ve diğer teknik üretim
unsurları (kurgu, yapım sonrası süreçler vs.), sinema düzleminde “nesnel
gerçekliği” aktarma işlevine sahip değildir.
Hepimiz
Lacan’ın fetişist inkâr formülünü biliriz: je sais bien, mais quand même (“gayet
iyi biliyorum, ama gene de...”). Sinematografik deneyimin bütünü bu formüle
dayanır: Bir izleyici olarak, perdedekilerin yalnızca görüntülerden ibaret
olduğunu çok iyi bilirim; buna rağmen, karakterlerle ve durumlarla özdeşleşir,
hatta zaman zaman onlarla empati kurarım.
Marx’a
göre meta, “emek ürünlerinden geriye kalan tortudur:
“her birinde, hayaletimsi
bir nesnellik dışında hiçbir şey kalmamıştır; bunlar, yalnızca homojen
insan emeğinin, yani, harcanma biçimine bakılmaksızın sarf edilmiş insan iş
gücünün donmuş nicelikleridir. Tüm bu nesnelerin bize anlattığı tek şey, onları
üretmek için insani iş gücünün harcandığı ve içlerinde insan emeğinin birikmiş
olduğudur. Hepsinde ortak olan bu toplumsal tözün kristalleşmiş biçimleri
olarak bunlar birer değerdir; yani meta değeridir.”[7]
Hayaletimsi
nesnellik, değer-nesnelliğine eşdeğerdir; dolayısıyla, soyut emek, değer üreten
emektir.[8] Sinematik olanın özgüllüğüne de bu şekilde yaklaşmak gerekir.
Sinemanın özgüllüğü, yani onu kendine has bir sanat dalı kılan şey, “nesnel
gerçeklik”ten farklı (veya başka) bir gerçekliği dönüştüren ve üreten emekte
yatar. Bir filmin tüketimi, her zaman ideolojik bir değerle birlikte
gerçekleşir, başka bir deyişle, ideolojik bir aygıt olarak kamera (ve üretim
için gerekli diğer teknolojik araçlar), belirli ideolojik durumlar ya da
ideolojik etkiler yaratır. Bu anlamda, sinema sanatının ideolojik işlevi,
gerçekliğin yaratılmasıdır.[9]
Comolli
ve Narboni, ne kadar devrimci ya da yıkıcı olursa olsun, bir sinemacının
filmlerin üretimini ve dağıtımını yöneten (veya düzenleyen) ekonomik ilişkileri
tek başına değiştiremeyeceğini ya da dönüştüremeyeceğini söyler. Bir sinemacı,
bu yapıları belki biçimden biçime sokabilir veya başka bir yola sokabilir,
ancak onları hiçbir şekilde bütünüyle ortadan kaldıramaz. Comolli ve Narboni,
burada tam anlamıyla Altuzercidir: “Her film, ekonomik sistemin bir parçası
olduğu için, aynı zamanda ideolojik sistemin de bir parçasıdır; zira ‘sinema’
ve ‘sanat’, ideolojinin birer koludur.”[10]
Ne
var ki, her sinemacı, sinematik üretim sürecinde aynı rolü üstlenmez. Comolli
ve Narboni’ye göre, “eleştirinin görevi, bu sinemacıların nerede
farklılaştıklarını tespit etmektir”; ancak söz konusu sinemacıları
koşullandıran ideolojileri değiştirmek isteniyorsa, bu süreç, sabır ve yoğun
bir emek gerektirir.
Comolli
ve Narboni’ye göre, “her film, onu üreten (ya da içinde üretildiği, ki bu aynı
kapıya çıkar, ideoloji tarafından belirlendiği ölçüde) politiktir.”[11]
Pasolini’nin
Aziz Matta’ya Göre İncil adlı eseri buna bir örnektir: Film, savaş
sonrası İtalya’sında, faşizm sonrası bir dönemde ve kapitalist ideolojik-politik
bir bağlamda üretilmiş olmasına rağmen, o dönemin politik-ideolojik (dinsel)
yapılarını sarsmış, biçimlerini değiştirmiştir. Aslına bakılırsa film,
kelimenin en katı anlamıyla, son derece politik ve kışkırtıcı olmaya devam
ediyor.
Bir
tür olarak politik filmler, “ideolojik asimilasyona iki cepheden saldırma”
girişimidir: İlk olarak, doğrudan bir politik eylem yoluyla, yani “gösterilen”
düzeyinde; başka bir deyişle, doğrudan politik bir konuyu ele alarak.[12]
Buradaki “ele alma” ifadesi, aktif bir anlamda kavranmalıdır; yani bu filmler,
bir meseleyi yalnızca tartışmakla, tekrarlamakla ya da başka sözcüklerle ifade
etmekle kalmaz, aynı zamanda ideolojiye saldırmak için onu bir araç olarak
kullanırlar. Bu da “ideolojik faaliyetin tam zıttı olan teorik bir faaliyeti”
gerektirir.[13]
Pasolini’nin
İncil filmi tam da bunu yapar: Marksizmin teorik faaliyetinden yola
çıkarak ve bu faaliyeti kullanarak, egemen dinsel (Hristiyan) ideolojiye
saldırır. Başka bir deyişle, Aziz Matta’ya Göre İncil veya Medea
gibi filmler, yalnızca gizemi çözmeye yönelik bir girişim değil, aynı zamanda
Batı burjuvazisinin geleneksel ve kökleşmiş mitinde kutsal kabul edilen
şeylerin kutsallığını sarsan, ideolojiye dair sinematik bir eleştiri olarak
işlev görür.
Ravetto,
Pasolini’nin filmlerinin “kültürel ve cinsel politikalarla bağlantılı
geleneksel ahlaki söylemlere açıkça meydan okuduğunu, belirli bir ahlaki panik
halini tetiklediğini” söyler.[14] Bu noktada, Ravetto’nun tezine şunu da
ekleyebiliriz: Pasolini’nin filmleri, egemen sınıflar arasında belirli bir
politik ve ideolojik paniğe de yol açmıştır.
Agon Hamza
Dipnotlar:
1. Jean-Louis Comolli & Jean Narboi, “Cinema/Criticism/Ideology,” Screen
Reader 1, 1977, s. 4.
2.
Louis Althusser, “A Letter on Art: In Reply to André Daspre,” On Ideology içinde
(Londra: Verso, 2008), s. 174.
3.
A.g.e., s. 175.
4.
Michael Heinrich, An Introduction to the Three Volumes of Marx’s Capital (New
York: Monthly Review Press, 2012), s. 40.
5.
A.g.e.
6.
Karl Marx, Capital, Cilt. I (Londra: Penguin, 1990), s. 126.
7.
A.g.e., s. 183 (italik bana ait).
8.
Heinrich, An Introduction to the Three Volumes of Marx’s Capital, s. 48.
9.
Yirminci yüzyılın önemli bir dizi yönetmeni, kariyerlerinin belirli
aşamalarında Yaratılış’ı (en azından ona ait unsurları) perdeye aktarmayı hayal
etmiştir. David Wark Griffith, Orson Welles, Jean-Luc Godard, Robert Bresson
vs.
10.
Jean-Louis Comolli & Jean Narboni, “Cinema/Criticm/Ideology,” Screen
Reader 1, 1977, s. 3.
11.
A.g.e., s. 4.
12.
A.g.e., s. 6.
13.
A.g.e.
14. Kriss Ravetto, The Unmaking of Fascist Aesthetics, s. 31.


0 Yorum:
Yorum Gönder