18 Kasım 2026

Bir Meta Olarak Sinema



Bu noktada dümenimizi meta analizine kırmak bize, gerçekliğin dönüşümüne dair bir bakış açısı sunmanın yanı sıra, sinemanın da bizim için oluşturduğu perspektifi anlamamıza imkân sağlar.

Sinema teorisyenleri Comolli ve Narboni, filmin “değişim değerine sahip” bir meta olduğunu, ancak “sistemin maddi bir ürünü olması hasebiyle, aynı zamanda sistemin ideolojik bir ürünü” haline geldiğini söylüyorlar.[1] Bu, filmin çifte niteliğiyle ilgili bir meseledir.

1. Belirli bir ekonomik biçimlenme içinde üretilmiş bir meta, yani bir ürün olarak; tıpkı üretilen diğer tüm metalar gibi, bir iş gücünün varlığını gerektirir. Üretildiği andan itibaren ise, söz konusu sosyo-ekonomik biçimlenmenin ideolojik bir ürününe dönüşür.

2. Bu nispeten daha kritik olan yön dâhilinde film denilen ürün, kapitalist üretimin örgütlenmesinin aldığı biçim içinde ortaya çıkar.

Bu bağlamda, film, bir ekonomik sistemin (yani kapitalizmin) parçası olduğu ölçüde, aynı zamanda ideolojik bir sistemin de parçasıdır. Althusser, “gerçek sanatı ideolojiler arasında” sınıflandırmasa da, sanatın kendine has özelliğinin “bize gerçekliğe gönderme yapan bir şeyi ‘göstermek’ (nous donner à voir), ‘algılatmak’ ve ‘hissettirmek’” olduğunu söyler.[2] Ancak Althusser, başka bir noktaya daha değinir: İdeoloji, “tüm insani faaliyetlerin içine sızdığına” ve “insan varoluşunun bizzat ‘yaşanmış’ deneyimiyle özdeş” olduğuna göre, büyük romanlarda ideolojinin bize “gösterilme” biçimi, bireylerin “yaşanmış” deneyimlerini içerik olarak barındırır.[3] Bu anlamda film ve sinema, bireylerin belirli bir gerçeklikle kurdukları yaşanmış deneyimlerdir.

İşte eleştirmenin rolü tam da burada devreye girer. Sinema eleştirmeni, yalnızca söz konusu filmdeki (veya sinemasal türdeki) ideolojiyi görünür kılmakla kalmaz, aynı zamanda filmi var eden ideolojik koordinatların bizzat kendisini dönüştürmeye de hizmet eder.

Pasolini’nin bizzat bir film eleştirmeni olması tesadüf değildir; bu yönüyle o, film eleştirmenliğinden yönetmenliğe geçiş yapan Fransız Yeni Dalgası (Nouvelle Vague) deneyimiyle de paralellik gösterir.

Bu bağlamda film, Marksist anlamda ikili bir niteliğe sahip bir meta olarak ele alınır. Michael Heinrich, metayı, kullanım değeri ve değişim değeri üzerinden analiz eder.

Bir şeyin meta olarak tanımlanabilmesi için onun değişime konu olması, yani kullanım değerinin yanı sıra bir de değişim değerine sahip bulunması gerekir. Bir şeyin kullanım değeri, onun yararlılığından başka bir şey değildir; örneğin bir sandalyenin kullanım değeri, üzerine oturulabilir olmasından ibarettir. Kullanım değeri, nesnenin değişime konu olup olmadığından bağımsızdır.[4]

Bir şeyin meta olması, yani kullanım değerinin yanı sıra bir değişim değerine de sahip bulunması, “nesnelerin ‘doğal’ bir özelliği değil, toplumsal bir özelliğidir.”[5] Karl Marx’ın ifadesiyle:

“Kullanım değerleri, yalnızca kullanım veya tüketim sürecinde gerçekleşmez [verwirklicht]. Bunlar, toplumsal biçimi ne olursa olsun, zenginliğin maddi içeriğini oluştururlar.”[6]

Bu noktada, bir metanın doğal biçimi ile toplumsal biçimi arasındaki ayrımı yapmak gerekir. Bunu sinematografik pratiğe uyarlayacak olursak, filmlerde doğal olan hiçbir şeyin bulunmadığını söyleyebiliriz; yani kamera ve diğer teknik üretim unsurları (kurgu, yapım sonrası süreçler vs.), sinema düzleminde “nesnel gerçekliği” aktarma işlevine sahip değildir.

Hepimiz Lacan’ın fetişist inkâr formülünü biliriz: je sais bien, mais quand même (“gayet iyi biliyorum, ama gene de...”). Sinematografik deneyimin bütünü bu formüle dayanır: Bir izleyici olarak, perdedekilerin yalnızca görüntülerden ibaret olduğunu çok iyi bilirim; buna rağmen, karakterlerle ve durumlarla özdeşleşir, hatta zaman zaman onlarla empati kurarım.

Marx’a göre meta, “emek ürünlerinden geriye kalan tortudur:

“her birinde, hayaletimsi bir nesnellik dışında hiçbir şey kalmamıştır; bunlar, yalnızca homojen insan emeğinin, yani, harcanma biçimine bakılmaksızın sarf edilmiş insan iş gücünün donmuş nicelikleridir. Tüm bu nesnelerin bize anlattığı tek şey, onları üretmek için insani iş gücünün harcandığı ve içlerinde insan emeğinin birikmiş olduğudur. Hepsinde ortak olan bu toplumsal tözün kristalleşmiş biçimleri olarak bunlar birer değerdir; yani meta değeridir.”[7]

Hayaletimsi nesnellik, değer-nesnelliğine eşdeğerdir; dolayısıyla, soyut emek, değer üreten emektir.[8] Sinematik olanın özgüllüğüne de bu şekilde yaklaşmak gerekir. Sinemanın özgüllüğü, yani onu kendine has bir sanat dalı kılan şey, “nesnel gerçeklik”ten farklı (veya başka) bir gerçekliği dönüştüren ve üreten emekte yatar. Bir filmin tüketimi, her zaman ideolojik bir değerle birlikte gerçekleşir, başka bir deyişle, ideolojik bir aygıt olarak kamera (ve üretim için gerekli diğer teknolojik araçlar), belirli ideolojik durumlar ya da ideolojik etkiler yaratır. Bu anlamda, sinema sanatının ideolojik işlevi, gerçekliğin yaratılmasıdır.[9]

Comolli ve Narboni, ne kadar devrimci ya da yıkıcı olursa olsun, bir sinemacının filmlerin üretimini ve dağıtımını yöneten (veya düzenleyen) ekonomik ilişkileri tek başına değiştiremeyeceğini ya da dönüştüremeyeceğini söyler. Bir sinemacı, bu yapıları belki biçimden biçime sokabilir veya başka bir yola sokabilir, ancak onları hiçbir şekilde bütünüyle ortadan kaldıramaz. Comolli ve Narboni, burada tam anlamıyla Altuzercidir: “Her film, ekonomik sistemin bir parçası olduğu için, aynı zamanda ideolojik sistemin de bir parçasıdır; zira ‘sinema’ ve ‘sanat’, ideolojinin birer koludur.”[10]

Ne var ki, her sinemacı, sinematik üretim sürecinde aynı rolü üstlenmez. Comolli ve Narboni’ye göre, “eleştirinin görevi, bu sinemacıların nerede farklılaştıklarını tespit etmektir”; ancak söz konusu sinemacıları koşullandıran ideolojileri değiştirmek isteniyorsa, bu süreç, sabır ve yoğun bir emek gerektirir.

Comolli ve Narboni’ye göre, “her film, onu üreten (ya da içinde üretildiği, ki bu aynı kapıya çıkar, ideoloji tarafından belirlendiği ölçüde) politiktir.”[11]

Pasolini’nin Aziz Matta’ya Göre İncil adlı eseri buna bir örnektir: Film, savaş sonrası İtalya’sında, faşizm sonrası bir dönemde ve kapitalist ideolojik-politik bir bağlamda üretilmiş olmasına rağmen, o dönemin politik-ideolojik (dinsel) yapılarını sarsmış, biçimlerini değiştirmiştir. Aslına bakılırsa film, kelimenin en katı anlamıyla, son derece politik ve kışkırtıcı olmaya devam ediyor.

Bir tür olarak politik filmler, “ideolojik asimilasyona iki cepheden saldırma” girişimidir: İlk olarak, doğrudan bir politik eylem yoluyla, yani “gösterilen” düzeyinde; başka bir deyişle, doğrudan politik bir konuyu ele alarak.[12] Buradaki “ele alma” ifadesi, aktif bir anlamda kavranmalıdır; yani bu filmler, bir meseleyi yalnızca tartışmakla, tekrarlamakla ya da başka sözcüklerle ifade etmekle kalmaz, aynı zamanda ideolojiye saldırmak için onu bir araç olarak kullanırlar. Bu da “ideolojik faaliyetin tam zıttı olan teorik bir faaliyeti” gerektirir.[13]

Pasolini’nin İncil filmi tam da bunu yapar: Marksizmin teorik faaliyetinden yola çıkarak ve bu faaliyeti kullanarak, egemen dinsel (Hristiyan) ideolojiye saldırır. Başka bir deyişle, Aziz Matta’ya Göre İncil veya Medea gibi filmler, yalnızca gizemi çözmeye yönelik bir girişim değil, aynı zamanda Batı burjuvazisinin geleneksel ve kökleşmiş mitinde kutsal kabul edilen şeylerin kutsallığını sarsan, ideolojiye dair sinematik bir eleştiri olarak işlev görür.

Ravetto, Pasolini’nin filmlerinin “kültürel ve cinsel politikalarla bağlantılı geleneksel ahlaki söylemlere açıkça meydan okuduğunu, belirli bir ahlaki panik halini tetiklediğini” söyler.[14] Bu noktada, Ravetto’nun tezine şunu da ekleyebiliriz: Pasolini’nin filmleri, egemen sınıflar arasında belirli bir politik ve ideolojik paniğe de yol açmıştır.

Agon Hamza

Dipnotlar:
1. Jean-Louis Comolli & Jean Narboi, “Cinema/Criticism/Ideology,” Screen Reader 1, 1977, s. 4.

2. Louis Althusser, “A Letter on Art: In Reply to André Daspre,” On Ideology içinde (Londra: Verso, 2008), s. 174.

3. A.g.e., s. 175.

4. Michael Heinrich, An Introduction to the Three Volumes of Marx’s Capital (New York: Monthly Review Press, 2012), s. 40.

5. A.g.e.

6. Karl Marx, Capital, Cilt. I (Londra: Penguin, 1990), s. 126.

7. A.g.e., s. 183 (italik bana ait).

8. Heinrich, An Introduction to the Three Volumes of Marx’s Capital, s. 48.

9. Yirminci yüzyılın önemli bir dizi yönetmeni, kariyerlerinin belirli aşamalarında Yaratılış’ı (en azından ona ait unsurları) perdeye aktarmayı hayal etmiştir. David Wark Griffith, Orson Welles, Jean-Luc Godard, Robert Bresson vs.

10. Jean-Louis Comolli & Jean Narboni, “Cinema/Criticm/Ideology,” Screen Reader 1, 1977, s. 3.

11. A.g.e., s. 4.

12. A.g.e., s. 6.

13. A.g.e.

14. Kriss Ravetto, The Unmaking of Fascist Aesthetics, s. 31.

0 Yorum: