Yapısal Nedensellik

Althusser’in birçok öğrencisine göre, yapısal nedensellik, onların Cahiers pour l’Analyse dönemi boyunca merkezi bir yer tutuyordu. Yapısal nedensellik, Althusser’in Hegelci diyalektiği aşmaya yönelik en önemli çabasıdır. Ancak asıl soru şudur: Bunu gerçekten başarmış mıdır? Althusser, yapısal nedensellik kavramı aracılığıyla (doğrusal ve ifade edici) geleneksel nedensellik anlayışlarına karşı çıktı. Althusser’i yorumlayan (Ted Breton gibi) kimi isimler, Althusser’in yapısal nedenselliği teorileştirirken toplumun bütünlüğü içindeki spesifik nedensel ilişkileri tam olarak kavrayamadığını, bu nedenle de bu kavramın önemli ve yararlı bir siyasi kavram olamadığını savundu.

Yapısal nedensellik nedir? Althusser, bu kavramı, Marx’ın toplumsal bütünlük, diyalektik ve çelişkiler konusundaki özel anlayışını işaretlemek (veya tanımlamak) amacıyla kullanır. Başlangıç noktası, Marx’ın Kapital’in ikinci baskısının sonsözündeki şu ünlü cümledir:

“Hegel diyalektiği anlaşılmaz kıldı diye bu, onun diyalektiğin genel işleyiş biçimini kapsamlı ve bilinçli bir şekilde ilk kez ortaya koyduğu gerçeğini değiştirmez. Onda diyalektik tersyüz edilmiştir. Mistik kabuğun içindeki akli özü keşfetmek istiyorsanız, onu tekrar doğru yönüne çevirmek gerekir.”[1]

Bu tespitten yola çıkan Althusser, Hegelci diyalektiğin idealist olan felsefi sisteminden ayrılamayacağını iddia eder. Althusser’e göre, Marx’ın ve Hegel’in diyalektikleri arasındaki köklü fark, “özünde, yani karakteristik belirleyicilerinde ve yapılarında ortaya çıkıyor olmalıdır.”[2] Özetle, “olumsuzlama, olumsuzlamanın olumsuzlanması, zıtlıkların özdeşliği, ‘yerine geçme’, niceliğin niteliğe dönüşümü, çelişki vs. gibi Hegelci diyalektiğin temel yapılarının, Marx için (onları benimsediği ölçüde, ki hepsini benimsememiştir) Hegel için sahip oldukları yapıdan farklı bir yapıya sahip olduğu” söylenmelidir.[3]

Hegel’in ve Marx’ın diyalektikleri arasındaki ayrımdan yola çıkan Althusser, yapı ile unsurları arasındaki ilişkileri daha ayrıntılı olarak ele alır. Althusser’e göre, doğrusal nedensellik, Descartes ile ilişkilendirilirken, ifade edici nedensellik, Hegel tarafından benimsenir ve kullanılır. Bu nedenle, bütünün parçalar üzerindeki etkisini analiz eden bir kavram olarak yapısal nedenselliği ortaya koyar. Althusser, bu kavram aracılığıyla, bu kavramın aslında “bütünün bir yapı olarak kavranmaması mutlak koşuluna dayandığını” anlayabileceğimizi savunur. Bu bakımdan, yapısal nedensellik kavramı diğer iki kavramın sınırlarını aşar. Yapısal nedensellik perspektifinden incelendiğinde, toplumsal bütünün unsurları, yapısal bütünün dışında yer almazlar; aynı zamanda yapının içkin temelinin bir tezahürü olarak da var olmazlar. Unsurlar ile yapı arasındaki ilişki, yapının bütünün unsurlarını belirlemesi anlamında tamamlayıcı niteliktedir. Althusser’in, bütün ile unsurları arasındaki ilişkiyi gerçekten de daha anlamlı kılan bir alıntısıyla devam edelim:

“Her durumda, dış ve iç arasındaki sıradan ayrımlar, fenomenlerin görünür düzensizliğinin aksine, içlerindeki ‘samimi’ bağlarla birlikte ortadan kalkar: farklı bir imge, yeni bir yarı-kavram buluruz. Bu, fenomenal öznellik ve özsel içselliğin deneyci antinomilerinden kesin olarak kurtulmuş bir imgedir. En somut belirleyicilerinde, kendi kurulumunun (montage) ve işleyişinin yasalarıyla, kavramının özellikleriyle yönetilen nesnel bir sistemle karşılaşırız. Şimdi, o son derece anlam yüklü ‘Darstellung’ terimini hatırlayabilir, onu bu ‘mekanizma’ ile karşılaştırabilir ve kelimenin tam anlamıyla, bu mekanizmanın etkilerinde varoluş biçimi olarak ele alabiliriz: tiyatroda sahne yönetiminin (mise en scène) varoluş biçimi; bu, aynı zamanda kendi sahnesi, kendi senaryosu, kendi oyuncularıdır. Bu tiyatroda seyirciler, zaman zaman, öncelikle senaryonun ve rollerin kısıtlamalarına kapılıp, yazarları olamayacakları bu senaryo ve rollerin zorlamasıyla, öncelikle oyuncular olmak zorunda kaldıkları için seyirci olabilmektedirler, zira bu, özünde yazarsız bir tiyatrodur.”[4]

Başka bir deyişle, Althusser, bütünle bütünü oluşturan parçaların birbirinden ayrılamaz, yani bölünmez olduğunu savunur. Bu anlayış, farklı felsefi akımlardan birçok karşıt görüşe yol açmıştır. Jacques Rancière, Peter Hallward ile yaptığı bir röportajda, yapısal nedenselliğin bir tür ikili tutuma imkân tanıdığını savunur. İlk olarak şunu söyleyebiliriz: Burada, herhangi bir angajman düşüncesinden, edinilmiş deneyimden olabildiğince uzak bir teori sunuyoruz. Bu teori, teori ile pratik arasındaki ilişkiye dair yanlış fikirleri, idealist fikirleri çürütür. Ancak teorik pratiğin kendisinin, siyasi pratik hakkında yeni düşünme biçimleri için başka alanlar açabileceğini ummak da mümkündü… Aslında böyle bir alan açmadı.[5]

Gerçekten de Rancière, tarihsel bir gerçeği dile getirdiği için “gerekçeler” sunmak zorunda değildi: “böyle bir alan açmadı”, ancak gene de, bu alanın açılabileceği halde bir şeyin eksik olduğu gerçeğini eleştirmek mümkündür ve eleştirilmelidir. Bununla birlikte, bugün bunu araştırmak ve bundan tüm sonuçları çıkarmak için daha iyi bir konumdayız.

Ed Pluth’a göre, “yapısal nedensellik kavramının kendisi, uygulandığı herhangi bir modelin, zamanın, mekânın veya yapının, en belirgin örneği olarak kapitalist üretim biçimi, kökenleri, koşulları ve geleceği gibi özellikleri hakkında pek kelam etmeyecektir.”[6] Gene de Pluth, felsefi açıdan bu kavramın, göründüğünden ya da sunulduğundan daha önemli bir kavram olmaya devam ettiğini ısrarla dile getirir. Althusser, Marx’ın “teorik devrimi”ni ele alırken, yapısal nedensellik kavramının nasıl tanımlanabileceğini sorgular:

“Alabildiğine şematik bir yaklaşım dâhilinde, klasik felsefenin (mevcut teorik felsefenin) etkisine dair fikir geliştirebilmek için onun iki, sadece iki kavram sistemine sahip olduğunu söyleyebiliriz. Nedenselliği geçişli ve analitik bir etkililiğe indirgeyen, kökeni Kartezyen olan mekanik sistem: olağanüstü çarpıtmalar pahasına (Descartes’ın 'psikolojisi' ve biyolojisindeki gibi) bir bütünün unsurları üzerindeki etkililiğini düşünmeye zorlanamazdı. Ancak, bir bütünün bileşenleri üzerindeki etkisini ele almak için tam da bu amaçla tasarlanmış ikinci bir sistem mevcuttu: Leibniz’in ifade kavramı. Bu, Hegel’in tüm düşüncesine hâkim olan modeldir.”

Bu iki nedensellik biçimine karşı, yapısal nedenselliğin bize yapıyı bir bütün olarak düşünmemizi sağlaması beklenir ya da daha kesin bir ifadeyle, bütünün bir yapı olarak, yani neden(ler) ile sonuç(lar) arasındaki ilişki olarak düşünmemize imkân vermesi beklenir. Başka bir deyişle, Pluth’un da belirttiği gibi, Althusser bu kavramı, kapitalizmi farklı durumlarda kendine özgü bir üretim biçimi olarak açıklayabilmek amacıyla geliştirmiştir. Bu bağlamda, “yapısal bir neden, bir durumdaki tüm sonuçlar/olaylar için ASLA TOPLAM bir neden işlevi görmese de, o durumu domine ettiği ve belirlediği görülebilir.” Bu bakımdan, (kötü) Hegelci modele göre bütüne nüfuz eden bir “ifade edici neden”den farklıdır; ayrıca, koşulları, ortaya çıktığı duruma evrensel olarak uygulanabilir olan “mekanik neden”den de farklıdır.”[7] Bunu nasıl anlamalıyız? Althusser’den bir başka alıntı yolumuzu aydınlatabilir:

“Eğer bütün, yapılandırılmış olarak, yani ruhsal[8] bütünün birliğinden oldukça farklı bir birlik türüne sahip olarak ele alınırsa, durum artık böyle değildir: unsurların yapı tarafından belirlenmesini analitik ve geçişli nedensellik kategorileri içinde düşünmek imkânsız hale gelmekle kalmaz, bunu, fenomenine içkin evrensel bir iç özün küresel ifade edici nedenselliği kategorisi içinde düşünmek de imkânsız hale gelir. Bir bütünün unsurlarının, bütünün yapısı tarafından belirlenmesini düşünme önerisi, teorik açıdan son derece zorlu koşullarda yepyeni bir sorun ortaya çıkardı; zira bu sorunun çözümü için elverişli hiçbir felsefi kavram mevcut değildi.”[9]

Macherey, Kapital’i Okumak adlı eserin taslağını inceledikten sonra Althusser’e yazdığı bir mektupta, “yapısal bütün” kavramına itiraz ederek, bunu “yapının ruhçu bir kavrayışı” olarak nitelendirdi. Althusser, cevabında şunu söyledi: “Yapının ideolojik bir kavrayışı olarak bütünlük hakkında söylediklerine katılıyorum. […] Ancak şunu söylemeliyim ki, en azından şimdilik, daha ötesine geçmek zor görünüyor.”[10] Bununla birlikte, nedensellik teorisi ya da nedensellik meselesi, herhangi bir tarih teorisi için son derece önemlidir. Althusser bu kavramı kullanırken, Hegelci ifade edici bütünlük modelini eleştirip aşmaya çalışsa da, daha da önemlisi, üstyapıyı (ideoloji, siyaset, kültür vb.) belirleyen ekonomi (ekonomik temel) tezini eleştirdi. Buna karşı çıkarak, günümüzde “merkezsiz merkez” nedenselliği olarak bilinen bir kavram geliştirdi; bu kavramda, temel -> üstyapı şeklindeki ekonomik belirleyicilik, artık toplumsal yapılardaki örneklerin başka bir (ek) koşulunu içeren “çift belirleyicilik” ile yer değiştirdi. Bu bağlamda, üst belirlenmiş nedensellik çeşitli şekillerde işler, böylece toplumsal yapıların birbiriyle ilişkili çok karmaşık örneklerini oluşturur: siyaset, ekonomi, din, ideoloji, hukuk vb. Şu şekilde anlaşılmalıdır: her kapitalist toplum, “son tahlilde” ekonomik temel (veya örnek) tarafından belirlenir; ancak bu yapısal ilişki, daha sonra başka bir örnek tarafından “üst belirlenir”.

Belirleme ve üst belirleme kavramları, Çinli devrimci Mao Zedong’un yazılarından alınmıştır. Mao, ünlü Çelişki Üzerine başlıklı denemesinde, “Çelişki, her şeyin gelişim sürecinde mevcuttur; her bir şeyin gelişim sürecini başından sonuna kadar sarar” der.[11] Mao, buna “çelişkinin evrenselliği ve mutlaklığı” adını verir.

Ancak Althusser’in ilgilendiği çelişki türü başka bir türdür. Mao, temel çelişki ile bir çelişkinin temel yönü arasında ayrım yapar. İkisi arasındaki ayrım şu şekilde ifade edilebilir: Kapitalist bir toplumda, çelişki halindeki iki güç, yani proletarya ve burjuvazi, temel çelişkiyi oluşturur. Diğer çelişkiler ise, örneğin feodal sınıf kalıntıları ile burjuvazi arasındaki, köylü küçük burjuvazisi ile burjuvazi arasındaki, proletarya ile köylü küçük burjuvazisi arasındaki çelişkiler gibi çelişkiler talidir.[12]

Nedensel çelişki kavramı, üst belirleme kavramıyla birlikte ele alınmalıdır. Althusser, “bir şeyin sebebinin başka bir şey olduğu” tezini reddeder. Bunun yerine, toplumsal bütün içindeki egemenlik ve tabi olma teorisini savunur. Althusser, Materyalist Diyalektik Üzerine adlı eserinde şöyle demektedir:

“Hakimiyet, sadece kayıtsız bir gerçeklik değildir. Karmaşıklığın kendisinin vazgeçilmez bir parçasıdır. İşte bu nedenle karmaşıklık, temel unsurlarından biri olarak hâkimiyeti içermektedir: hâkimiyet, karmaşıklığın yapısına kazınmıştır. Dolayısıyla, bu birliğin basit, orijinal ve evrensel bir özün birliği olmadığını, olamayacağını iddia etmek, Marksizme yabancı olan ‘monizm’ adlı ideolojik anlayışın hayalini kuranların düşündüğü gibi, vahdeti ‘kesret’ adına feda etmek değildir. Bu, bambaşka bir şeyi iddia etmektir: Marksizmin ele aldığı birliğin, tevhidin, karmaşıklığın kendisinin birliği olduğunu, karmaşıklığın örgütlenme ve ifade biçiminin tam da onun birliğini oluşturan şey olduğunu iddia etmektir. Bu, karmaşık bütünün, egemenlik içinde ifade edilen bir yapının bütünlüğüne sahip olduğunu iddia etmektir.”[13]

Burada, Mao’nun Althusser üzerindeki etkisi barizdir, zira tam da burada Althusser, çelişki ile onun yönleri arasındaki egemenlik ilişkilerini ortaya koymaktadır.

Agon Hamza

Dipnotlar:
1. Marx 1975.

2. Althusser 2005, s. 93. Ayrıca bkz.: A.g.e., s. 161–218.

3. A.g.e., s. 93–94.

4. Althusser ve Balibar 2009, s. 213.

5. Hallward ve Peden 2012, s. 269.

6. Pluth 2014, s. 340.

7. A.g.e., s. 345.

8. Cited from Montag 2014, s. 74.

9. Althusser ve Balibar 2009, s. 207.

10. A.g.e.

11. Mao 2009, s. 58.

12. A.g.e., s. 74.

13. Althusser 2005, s. 202–3.