“Peki,
Beyrut’ta siyaseten aktif miydiniz?” diye sormuştu bir röportajcı, Pakistan’ın geçen
yüzyılın tartışmasız en büyük şairi Faiz Ahmed Faiz’e. “Evet, kesinlikle
öyleydim! Eğer o yerin ve insanların çektiği acıların bir parçasıysanız, siyaseten
aktif olmak zorundaydınız.” diye cevap vermişti.
Bugün,
Beyrut’ta Hint alt kıtasının etkisinin en belirgin işaretleri, sokaklarda büyük
yeşil kamyonlara plastik çöp bidonlarını boşaltan yeşil üniformalı Güney Asyalı
erkeklerdir. Şehrin popüler yoga kültüründe Hindistan’a ait görüntüler bolca
bulunurken, Pakistan’a ait görüntüler daha az rastlanır. Arapçada "Sri
Lankalı” kelimesi, dişil sıfat biçiminde, yaygın olarak “hizmetçi” ile eş
anlamlıdır. Çeşitlilik, genellikle birkaç esmer yüzün bulunduğu Beyrut Amerikan
Üniversitesi veya çağdaş sanat ortamı gibi elit liberal bölgelerde biraz daha
iyi durumdadır. Elbette, bazı olumlu durumlara da rast gelirsiniz. Bağımsız bir
film festivali, kısa süre önce Hintli yönetmen Anurag Kaşyap’ın suç filmi Gangs
of Wasseypur’u [“Vaseypur Çeteleri”] gösterdi.
Bir
Filistinli mülteci kampında Bangladeşlilere hizmet eden, içi ithal malzemelerle
dolu bir bakkal bulunuyor (ucuz konut ve sınırlı devlet müdahalesi, kampın farklı
milletlerden sakinlerini cezbediyor). Nepalli bir kadın örgütü, ev işçilerinden
oluşan kadınlar için düzenli programlar yürütüyor.
Faiz’in
zamanında Asyalılar, Lübnan’ın vasıfsız ve ev içi iş gücüne yeni yeni girmeye
başlamışlardı. Ancak Lahor veya Delhi’deki politik bilince sahip aydınlar için
Suriye ve Filistin ile çevrili bu küçük Arap ülkesi, sosyalizmin ruhu ve Üçüncü
Dünya dayanışmasının damgasını vurduğu bir dönemde yakından takip edilen bir
haber konusuydu.
1977’de
General Ziyü’l-Hak, Pakistan’ın seçilmiş başbakanı Zülfikar Ali Butto’yu, on
yıldan fazla sürecek Amerikan destekli askeri yönetime yol açacak bir darbeyle
devirdi. Kısa süre sonra, eski bir siyasi mahkûm, Butto’nun yakın çalışma
arkadaşı ve açık sözlü bir sosyalist olan 67 yaşındaki Faiz, Karaçi’deki evini
terk edip Beyrut’a gitmeye karar verdi. Bu, garip bir seçim gibi görünüyordu.
Yıl
1978'di ve Lübnan, 12 yıl daha sürecek bir iç savaşın üçüncü yılındaydı. Beyrut’ta,
otlarla kaplı geniş alanından dolayı Yeşil Hat olarak adlandırılan yol, şehrin
Hristiyanların kontrolündeki doğusunu Müslümanların kontrolündeki batısından
ayırıyordu. Burada hareket etmek, kontrol noktaları, Kalaşnikovlar ve kaybolma
tehditleriyle karşılaşmak demekti. Suriye birlikleri, 1976’da ülkeye girmişti,
İsrail ise 1968’den beri Güney Lübnan’dan faaliyet gösteren Filistin direniş
savaşçılarına karşı düzenli baskınlar düzenliyordu. Batı’nın desteğiyle İsrail,
yerel milisleri de silahlandırıyordu.
O
dönemde Beyrut, düşünsel-teorik coşku ve sömürgecilik karşıtı fikriyatla yüklü
bir mekân olarak, modern Arap kültürünün merkeziydi. Faiz, Beyrut’ta kaldığı
süre boyunca, Sovyetler Birliği, Mısır, Doğu Almanya ve Filistin ulusal
hareketini teşkil eden örgütlerin çatı örgütü olan Filistin Kurtuluş Örgütü
tarafından ortaklaşa finanse edilen, üç dilde yayınlanan uluslararası edebiyat
dergisi Lotus’un [“Nilüfer”] yayın yönetmenliği görevini üstlendi. Faiz
ve eşi Alis, Akdeniz kıyısında kısa sürede bir adres edindiler. Filistinli
devrimciler ve sürgün arkadaşlarıyla duman altı akşamlar geçirdiler. Dört
yıldan kısa bir süre sonra, 1982’de İsrail işgali ve kuşatmadan kaçmak için
Beyrut’tan ayrılmak zorunda kaldılar.
Ancak
Faiz’in orada geçirdiği kısa süre içinde bile şehir onda derin iz bıraktı. Faiz’in
ölümünden sonra ona ithafen yayımlanan bir şiirde, Faiz’in eserlerini
İngilizceye çevirme iznini ilk olarak Beyrut’tan aldığı bir mektupla elde eden,
aslen Keşmirli olan Amerikalı şair Ağa Şehid Ali, şu dizeleri düşüyordu kâğıda:
“Yağmalandıktan
sonra Beyrut
Adresin hiç olmadı bende
Ölümünden yirmi gün önce
Bir mektup yazdın bana nihayet.”
Bu
ölüm, Faiz’in Beyrut’tan ayrılmasından sadece iki yıl sonra, 1984’te
gerçekleşti. Şimdi, aradan onlarca yıl geçtikten sonra, tanıdığı şehir,
savaşın, hizipçiliğin ve yaygın özelleştirmenin kurbanı olarak yok oldu. Lotus
dergisinin aşırı pahalı kopyalarına, şehirdeki sahafların raflarında rastlamak
mümkün.
Faiz’in
devrimci vizyonu, hayatının ve çalışmalarının bir dipnotu haline geldi, o
vizyon ki şairi tek bir ülkenin simgesi haline getiren milliyetçi mitolojinin
gölgesinde kaldı.
Beyrut’taki
zamanından birçok yoldaşının mirası da aynı şekilde ele alındı. Bu tür
milliyetçi anlatılara ve tükenmiş siyasi hayal gücüne karşı, sömürgecilik
sonrası düzen konusunda radikal ve yeni bir hayali ileriye taşıyan Lotus
dergisi, bugün pek bilinmiyor, yeterince takdir edilmiyor.
Faiz’in
hayatının son yedi yılında yayın yönetmenliğini yaptığı derginin, Üçüncü Dünya
hareketine sıkıca bağlı, dolambaçlı bir soy ağacı vardı. Derginin nasıl
doğduğuna dair farklı öyküler anlatılsa da ve bu öyküler net olmasa da derginin
1955 yılının Nisan ayındaki Bandung Konferansı’ndan hemen önce Delhi’de
düzenlenen Asya Ülkeleri Konferansı’nda doğduğunu biliyoruz. Düzenlendiği
Endonezya şehrinin adıyla anılan bu konferans bağımsızlığını yeni kazanmış 29
Asya ve Afrika ülkesinden temsilcileri bir araya getirdi. Orada, sömürgeciliğin
sona ermesini kutlayan katılımcılar, ekonomik ve kültürel işbirliğini, dünya
barışını, nükleer silahsızlanmayı ve kendi kaderini tayin hakkını savundular,
ayrıca her türlü emperyalizme karşı çıktılar. Asya'nın hâkimiyetinde
gerçekleştirilse de, Soğuk Savaş sürecinde bağlantısızlar ile ABD veya
Sovyetler Birliği ile güçlü bağları olan ülkeler arasındaki gerilimlerin izini
taşıyor olsa da, Bandung’un en büyük mirası, Üçüncü Dünya’nın siyasi varlığını
ortaya koymasını sağlamasıydı. Buna karşılık, Delhi konferansı, daha küçük ve
daha homojendi, ancak aynı ruhtan besleniyordu. Katılımcılar, her ülkede Asya’yla
dayanışma komiteleri kurmaya karar verdiler, siyasi, kültürel, bilimsel,
ekonomik ve dini konularda kararlar aldılar. Hindistan delegeleri, kalıcı bir
Asya sekreterliğinin kurulma ihtimalini araştırmakla görevlendirildi. O sekreterlik
hiçbir vakit kurulmadı, ancak toplantı, “Afrika-Asya Birliği” fikri ve Üçüncü
Dünya dayanışmasına kültürel bir karşılık oluşturma yönünde gerekli örgütsel
tohumları ekti.
Aralık
1956’da Delhi, ilk Asyalı Yazarlar Konferansı’na ev sahipliği yaptı. Faiz,
kıtanın dört bir yanından katılan yaklaşık 275 yazardan biriydi. Aralarında Mülk
Rac Anand, Seccad Zahir ve Krişan Çander gibi, bölünme öncesi dönemden kalma
İlerici Yazarlar Birliği’nden birçok arkadaşı da vardı. Konferans, bilinçli
olarak Bandung’dan esinlenerek düzenlenmişti ve Sovyet davetlilerin de
katılımıyla, sanat ve siyaset arasındaki ilişki üzerine sorular etrafında
organize edilmişti. Bir yıl sonra, hem özgürleşmiş devletleri hem de devam eden
kurtuluş hareketlerini temsil eden 45 kuruluştan yaklaşık 500 delegenin bir
araya geldiği Kahire’de bir konferans düzenlendi ve Afrika-Asya Halkları
Dayanışma Örgütü kuruldu. AAHDÖ’nün kuruluş bildirgesinde, “Bizi motive eden
tek bir duygu var: Halklarımız arasında işbirliği ve birlik tesis edilmesi,
dünyanın tüm halklarıyla yakın dostluk ilişkisinin kurulması” deniliyordu.
General
Eyüp Han’ın Ekim 1958’de Pakistan’ın ilk askeri darbesini gerçekleştirdiği
sırada, Faiz, AAHDÖ tarafından başlatılan Afrikalı-Asyalı Yazarlar Birliği’nin
açılış konferansına katılmak üzere Sovyetler Birliği’ne ilk seyahatini
gerçekleştirdi. Toplantı, Avrupa harici şehirlerin komünist liderlik altında
yoksulluktan nasıl kurtarılabileceğine dair bir model olarak kutlanan
Özbekistan’ın Taşkent şehrinde yapıldı. Orada Faiz, Çin’den Mao Dun, Türkiye’den
Nâzım Hikmet, Senegal'den Osmane Sembène ve Endonezya’dan Pramoedya Ananta Toer
gibi Üçüncü Dünya’nın önde gelen yazarlarından bazılarıyla bir araya geldi.
Ayrıca, 90 yaşındaki saygın Afrikalı-Amerikalı aydın W. E. B. DuBois ve Afrikalı-Amerikalı
şarkıcı ve sanatçı Paul Robeson da toplantıda hazır bulundu. Taşkent’teki
toplantıya ait sessiz kaydedilmiş görüntülerde, yüzlerce delegenin büyük
stadyumlara alkış tufanı eşliğinde gelişini, eş zamanlı çeviri sunan
kulaklıklarla kolaylaştırılan toplantıları ve sosyalist gerçekçiliğin cesur
biçimlerinde yüzleri ve bayrakları tasvir eden, belirli bir üsluba göre
üretilmiş afişlere yer veriliyor.
Faiz,
bir şiir dinletisinin düzenlenmesinden sorumluydu. Musa Taşmuhammedov gibi
Özbek yazarların evlerinde edebiyat sohbetleri düzenlendi. Delegeler, şarap ve
yanlış çevirinin keyfiyle dolu akşamlar için bir araya geldiler.
1958’in
sonuna doğru, AAHDÖ’nün ilkin (o dönem halen daha Seylan olarak bilinen) Sri
Lanka’da kurulmuş olan kendi yazarlar hareketi vardı. Bir dergi çıkartılması
baştan beri tavsiye edilen bir şeydi, ancak bu, ancak on yıl sonra
gerçekleştirildi. 1966’da, dünyanın birçok yerindeki okurlar, Londra merkezli Encounter,
Beyrut merkezli Hivar, Kampala merkezli Transition ve Bombay
merkezli Quest gibi önemli edebiyat dergilerinin, ABD Merkezi İstihbarat
Teşkilatı (CIA) tarafından, anti-komünist bir paravan grup olan Kültürel
Özgürlük Kongresi aracılığıyla gizlice finanse edildiğine dair ifşaatla
sarsıldı. Arap dünyasında, bu skandalın yankıları, 1967’de "Nekse” veya
“Gerileme” olarak bilinen olayda Arap ordularının İsrail güçleri tarafından
yenilgiye uğratılmasıyla aynı zamana denk geldi. Neticede bu durum, birçok önde
gelen aydını hayal kırıklığına uğrattı. Bu koşullarda, mevcut gelişmeye cevap
olarak, 1967’de Beyrut’ta düzenlenen Afrikalı-Asyalı Yazarlar Kongresi’nde “Kültür
Alanında Emperyalist ve Yeni-Sömürgeci Sızmaya Karşı Eylem Üzerine” başlıklı
bir karar kabul edildi. Aynı kongrede, Afrikalı-Asyalı Yazarlar Birliği kendi
edebiyat dergisini çıkarmaya karar verdi.
Afro-Asian
Writings [“Afrika-Asya Yazıları”] dergisinin ilk sayısı Mart 1967’de, İngilizce
ve Arapça nüshalar halinde 5.000 kopya olarak yayımlandı. Fransızca baskısı da
ertesi yıl çıktı. Sayı başına 2 dolara denk gelen bir fiyata satılıyordu. Üç
dilde yayınlanan dergi, birkaç yıl sonra Lotus olarak adını aldı. Ayrıca,
hem sanatsal değerleri hem de militan anti-emperyalizmleri sebebiyle yazarları
onurlandırmak amacıyla Lotus Ödülü verilmeye başlandı.
Üniversitede
edebiyat dersleri veren Halet Halim, 2012 tarihli bir makalesinde, “Lotus’un
yazar listesi, sömürgecilik sonrası dönemi ele alan bir üniversite dersinin içindekiler
bölümü veya bir edebiyat kitabının açılış bölümünde anılan dünya edebiyatı antolojisi
gibi” yorumunu yapıyor.
Yoğun
içerikli sayıları, iddialı bir kayıtsızlıkla sınırları aşıyor. Japonya’dan
şiirler, Güney Afrika’dan bir kısa öykü, Irak’tan bir başka öykü, Cezayir’den
tek perdelik bir oyun, Vietnamlı bir yazarın profili, Somali’deki yerli
dillerin durumu üzerine bir değerlendirme, Lenin’den çıkarılan dersler ve
Budist sanatı üzerine tam renkli resimli bir ek... Bu geniş içerik yelpazesinin
ardında, kıtalararası bir yayınevleri, çevirmenler ve okuyucular ağı var.
Afrikalı-Asyalı
Yazarlar Daimi Bürosu, ilk olarak Kahire’de kuruldu. Kahire o dönem, Mısır ve
Suriye’nin birleşmesiyle kurulan Birleşik Arap Cumhuriyeti’nin başkentiydi. Lotus’un
Arapça baskısı Kahire’de gerçekleştirildi. İngilizce ve Fransızcası ise Doğu
Almanya’da basıldı. 1977'nin sonlarında, Mısır Cumhurbaşkanı Enver Sedat’ın
İsrail’e gidip mecliste konuşma yapmasının ardından, diğer Arap devletlerinin
ülkesini boykot etmesi üzerine, Kahire bürosu kapatıldı. Lübnan merkezli
Filistin Kurtuluş Örgütü liderliğinin desteğini arkasına alan Lotus,
Beyrut’a taşındı. Dergi, tıpkı Faiz ve Filistin Kurtuluş Örgütü gibi, İsrail
işgaliyle oradan çıkarıldığı 1982 yılına dek bu şehirde kaldı. Lotus, kısa
bir süre Tunus’a taşındı, sonunda Kahire’ye geri döndü. Sovyetler Birliği’nin
yıkılmasıyla fonlarının ve kurumsal desteğinin büyük bir kısmını kaybedene dek
yayın hayatına orada devam etti. Son sayısı doksanların başlarında yayınlandı.
Sovyetler’deki
arkadaşları Faiz’i, Eyüp Han’ın 1958 darbesi sonrası Taşkent’ten Pakistan’a
dönmemesi konusunda uyarmıştı. Buna rağmen geri dönen şair, birkaç gün sonra
tutuklandı. Bu, onun yüzleştiği ikinci hapis cezasıydı. İlkini, 1951’den 1955’e
kadar, Pakistan Başbakanı Liyakat Ali Han hükümetini devirmeyi amaçlayan solcu
bir komplo olan Revalpindi Komplosu’na karıştığı iddiasıyla çekmişti. Bu sefer,
yaklaşık altı ay sonra serbest bırakıldı. Eyüp Han, Mart 1969’da iktidarı başka
bir generale devredene dek ülkeyi yönetmeye devam etti.
Bundan
kısa bir süre sonra Faiz’in Lotus dergisindeki rolüne dair ilk bilgiye
ulaşıldı. O yılın Haziran ayında yayınlanan bir sayıda, adı tuhaf bir biçimde “Faayiz”
olarak tercüme edilmiş olan şair yayın kurulu üyesi listesinde yer alıyordu.
Faiz’in dergideki varlığı, sonraki sayılarda da devam etti. Şiirlerinin çeşitli
çevirileri, “Sanatçının Rolü” gibi konular üzerine kaleme aldığı birkaç kısa
deneme ve 1976 Lotus Ödülü’nü almasıyla ilgili bir profil yazısı yer aldı.
1973’te
Zülfikar Ali Butto, Pakistan’ın başbakanı seçildi. Butto, Faiz’i kültür ve
eğitim bakanlıklarında çeşitli görevlere atadı. Şair, Karaçi’deki üssünden
sonraki birkaç yılını Butto hükümetiyle yakın bir şekilde çalışarak geçirdi. Butto,
1977’de devrildikten sonra, ihtiyar Faiz, Lahor’daki evinde polis gözetimi
altına alındı. Karayoluyla İslamabad’a kaçmayı başardı, polis yetki alanından
sıyrılıp doğrudan havaalanına gitti. Karaçi’den kendi isteğiyle sürgüne giden
Faiz, burada Lotus dergisinin ilk Arap olmayan yayın yönetmeni olarak
çalışmaya başladı.
Şubat
1978’de Lotus dergisinin yayın yönetmeni, Mısırlı yazar Yusuf Sebai,
Kıbrıs’ta suikaste uğrayınca, yayın hayatına devam eden derginin baş yayın yönetmenliği
koltuğu geçici süre boş kaldı. Sekreterlik, bu görevi Faiz’e teklif etti. Bu teklif
üzerine dergi Beyrut’a taşındı.
1979’da
Angola’da düzenlenen Afrikalı-Asyalı Yazarlar Birliği’nin altıncı konferansında
Faiz resmen baş yayın yönetmeni olarak atandı. Filistinli şair Muayin Bisisu da
Arapça baskıyı düzenlemek üzere ekibe katıldı. Alis Faiz, derginin sekreteri
olarak atandı. Faiz ve Alis, Beyrut’un batısında, denize kıyısı bulunan Raouché
isimli eski bir mahallede, Lotus ofislerinin tam karşısındaki binanın altıncı
katındaki küçük bir eve taşındı.
Lotus
dergisinin
bölgesel, tek dilli muadillerine kıyasla edebi katkıları, başlangıcından
itibaren küratörlük ve çeviri çalışmalarına odaklandımıştır. Üçüncü Dünyacı
fikirlerin uluslararası alanda önemli bir yankı bulduğu bir dönemde Lotus,
bu tür görüşleri savunan yazarları kendi ana dillerinde (veya ünlü Avrupalı entelektüellerin çevirilerini)
yayınlamanın yanı sıra,
Avrupalı olmayan yazarları da farklı milletlerden okur kitlesine takdim
eden nadir mecralardan biriydi. Üç dilli
dergiye ek olarak, Afrikalı-Asyalı Yazarlar Daimi Bürosu, derginin seçmelerini Hindistan, Bangladeş, Sri Lanka, Malezya, Japonya ve diğer yerlerde yerel dillerde yayınladı. Yayın yönetmenleri,
geniş bir coğrafyayı kapsayan ancak ortak metaforlar, örtüşen kelime
dağarcıkları ve sık sık militanlığa yönelik çağrılarıyla
birbirine benzeyen metinleri bir araya getirerek, vizyonlarını sergilemeyi
amaçladılar. Bu anlamda dergi, bir tartışma alanından ziyade, bir sergi işlevi
gördü.
Lotus dergisinde
yayın yönetmenliği yaptığı dönemdeYusuf Sebai, aynı zamanda Afrikalı-Asyalı
Yazarlar Birliği’nin genel sekreterliğini, Nasır döneminde de Mısır’da kültür
bakanlığını da yürüttü. Bu süre zarfında yayıncılığa devam etmesine rağmen, Sebai,
öncelikle kültür alanında faal olan bir bürokrat olarak tanınıyordu. Onun
yönetiminde, Mısırlı isimler, genel olarak yazarlar hareketinde önemli kademelerde
roller üstlenmişti. Akademisyen Sofiya Azeb’in Temmuz 2015 tarihli pan-Afrikacı
dergisi Chimurenga Chronic’te dediği gibi, Lotus’un içeriği,
Afrika’nın sömürgecilikten kurtulduğu dönemde Mısır’ın üstlendiği liderlik
görevinin dolaysız yansımasıydı: “Dergi, Afrika ve Asya arasında tesis edilen
kültürel birliğin son derece dikkatli bir şekilde sürdürülmesinin somut ifadesiydi.”
Faiz’in
Lotus’taki görev süresi, önceki ideolojik katılığını bir nebze
yumuşatırken, aydını devrimci olarak ön plana çıkarmaya devam etti. Bürokrat
olmaktan çok şair olan Faiz’in yayın yönetmenliğini üstlendiği sayılar,
derginin varoluş amacına uygun olarak enternasyonalist düzyazı ve şiir
katalogları gibiydi, ancak Kahire baskılarını canlandıran Nasırcı siyasi
kültüre teslim olmamıştı.
Beyrut,
1948’den sonra Arap otoriterliğinden ve İsrail devletinden kaçanların sığınağıydı.
Bu eklektizm dergiye de yansıdı. Faiz, ayrıca estetikle alakalı duyarlılığını
ve Güney Asya geleneklerine dair bilgisini Lotus’a taşıdı. Güzellik ve
hakikat gibi edebi kavramlar üzerine yazdığı başyazılarda veya Ramayana ve
Mahabharata’ya yaptığı atıflarda bunu gösterdi.
Faiz
ve Muayin Bisisu’nun yönetiminde dergi, Lübnan’daki Sabra ve Şatila
katliamından sonra, İsrail ordusunun sağcı Hristiyan milislerine Filistinli
mülteci kampında ve çevresinde yaşayan binlerce insanı katletme konusunda
serbestlik tanımasının ardından, 1983 yılında iki sayıyı Filistin’e ayırdı.
Özel sayıda, Güney Afrikalı yazar Alex La Guma’nın İsrail ile Irk Ayrımcısı
Güney Afrika arasında yaptığı kıyaslama, Alis Faiz’in Sabra ve Şatila’daki
şiddete dair denemesi ve derginin alışılagelmiş tasarımından farklı olarak,
cesur grafiklerle kırmızı sayfalara basılmış bir dizi şiir yer aldı. Bu şiirlerden
biri Faiz’in “Beyrut” (Urduca “Ek Nagma Kerbala-e Beyrut Ke Liye” -Beyrut
Denilen Savaş Alanı İçin Şarkı) da bulunuyordu. Riz Rahim tarafından çevrilen
şiirde, şehri şöyle anlatılmaktaydı:
Beyrut,
Dünyanın tüm şehirleri arasında
Pırıl pırıl parıldayan bir mücevher!
Her terk edilmiş ev ve harabe,
Bir imparatorun sarayıyla kıyaslanabilir ancak!
Her bir savaşçısı,
Büyük İskender’i kıskandıracak cinsten,
Her bir kızı
Leyla kadar güzel.
Bu
dönemde Beyrut’ta solcu olmak, Filistin devriminin merkezinde olmak anlamına
geliyordu. Arapça diploması, ömür boyu süren siyasi mücadelesi ve aşk ile
şehitlik temalı şiirsel repertuarıyla Faiz, hızla harekete dâhil oldu. Lotus
dergisinin Beyrut bürosunun resmi açılışı, kısmen Yasir Arafat da dâhil
olmak üzere, Filistin direnişinin yıldız isimlerinden oluşan bir kadronun
müsait olması nedeniyle Ocak 1980’e kadar ertelendi.
Faiz,
Beyrut’ta geçirdiği süre boyunca Filistin hakkında birçok şiir yazdı. Bunlar
arasında “Ek Taraana Filastini Mücahidun Ke Naam” (Filistinli
Devrimciler İçin Bir Marş), “Filastini Şüheda Co Pardes Mein Kaam Aaye”
(Yurtdışında Ölen Filistinli Şehitler) ve Filistinli bir çocuk için ninni olan
“Mat Ro Bahçe” (Ağlama Çocuk) yer almaktadır. Son şiir
koleksiyonlarından biri olan Mere Dil, Mere Musafir (Kalbim, Yolcum),
1981’de Faiz’in yetmişinci doğum gününü kutlayan ve şairi cesur bir özgürlük
savaşçısı olarak metheden görkemli bir konuşma yapan Arafat’a ithaf edilmiştir.
Faiz, Beyrut’la ilgili birçok
Filistinlinin anısında da yer aldı. 1973’te Beyrut’a gelen Filistinli şair
Mahmud Derviş, daha sonra o dönemde “Beyrut, Arap modernliğinin başkentiydi.
Tartışmaların, demokrasinin bir platformuydu, tüm kültürler orada buluşuyordu.
Son derece dinamikti. [...] Iraklılarla ve Suriyelilerle tanıştım, Faiz Ahmed
Faiz ile arkadaş oldum” diyecekti. Gelgelelim, Faiz’e yapılan bu kısa atıf,
karşılaşmalarının bağlamını gizliyor. Derviş, 1982’de İsrail işgalinin tek bir
günü üzerine yazdığı Beyrut için ağıt niteliğindeki kitabı “Unutmak İçin
Hafıza”da Faiz’i daha karanlık zamanlar bağlamında takdim ediyor. Derviş,
geleneksel aydınları savaş karşısındaki tepkilerinin yetersizliğinden dolayı
suçluyor. “Beyrut’un kendisi yazıdır. Gerçek şairleri ve şarkıcıları, halkı ve
savaşçılarıdır” diyor. Şöyle devam ediyor:
“Pakistan’dan büyük
dostumuz… başka bir soruyla meşgul: ‘Sanatçılar nerede?’ ‘Hangi sanatçılar,
Faiz.’ ‘Soruyorum. ‘Beyrut’un sanatçıları.’ ‘Onlardan ne istiyorsunuz?’ ‘Bu
savaşı şehrin duvarlarına çizmelerini.’ ‘Sana ne oldu böyle?’ diye
haykırıyorum. ‘Duvarların yıkıldığını görmüyor musun?’ [...]”
Faiz,
eleştirmen Edward Said’in anılarında da yer alıyor. Said'in tanışma öyküsü o
kadar sık tekrarlandı ki, rüya gibi bir efsane statüsüne ulaştı.
“Birkaç yıl önce, çağdaş
Urdu şairlerinin en büyüğü olan Faiz Ahmed Faiz ile biraz zaman geçirdim. Ziya’nın
askeri rejimi tarafından anavatanı Pakistan’dan sürgün edilmişti, sonra Beyrut’taki
çatışmalar karşılamış onu. Doğal olarak en yakın arkadaşları Filistinliydi,
ancak aralarında bir ruh yakınlığı olmasına rağmen, dil, şiirsel gelenek veya
yaşam öyküsü açısından hiçbir şeyin tam olarak uyuşmadığını hissettim. Sadece
bir kez, Pakistanlı bir arkadaşı ve sürgün arkadaşı olan İkbal Ahmed Beyrut’a
geldiğinde, Faiz sürekli yabancılaşma duygusunun üstesinden gelmiş gibiydi.
Üçümüz bir gece geç saatlerde Beyrut’taki kasvetli bir restoranda otururken,
Faiz şiirler okudu. Bir süre sonra, o ve İkbal benim için şiirlerini çevirmeyi
bıraktılar, ancak gece ilerledikçe bunun bir önemi kalmadı. İzlediğim şey
çeviri gerektirmiyordu: sanki ‘Zia, buradayız’ dercesine, meydan okuma ve kayıp
yoluyla ifade edilen bir eve dönüşün canlandırılmasıydı.”
Faiz’in
kızı Salime Haşmi de 1980 yazında Beyrut’a yaptığı bir ziyarette babasının
sürgündeki yalnızlığına dikkat çekti. “Arap edebiyat dünyası son derece içe
kapalı ve ona büyük saygı duysalar da, burası onun ortamı değil. O, dostlarını,
kendi ortamını özlüyor.”
Faiz’in
Beyrut’taki yılları, Sovyetler Birliği’ne, ayrıca Angola, Moğolistan, Vietnam,
Hindistan, Kanada ve ABD’ye yaptığı sürekli seyahatlerle geçti. Her seyahat
onu, kendi şehri olmayan bir şehirde, topçu ateşi ve makineli tüfek seslerine
geri döndürdü. Alis’in 1993 yılında yayımlanan anı kitabı “Omuzlarımın
Üzerinden”de derlenen o döneme dair anıları, Faiz’lerin Beyrut’taki
kalışlarının sonuna doğru ruh hallerinde belirgin bir değişiklik olduğunu
gösteriyor. Oradaki ilk günlerine dair anlatımı, olağanüstü misafirperverlik ve
inatçı direnç öyküleriyle dolu, ancak yavaş yavaş Lübnan, trajedi ve ihmalin
ağırlığı altında çökmeye başlıyor. Sokaklar kurşun izleriyle dolu, şehirler
molozlarla kaplı, her yerde ölüm kokusu, insanlar umutsuz. Faiz ve Alis’in
Beyrut’u savaş tarafından silinmez bir şekilde dönüştürüldü. Şair, şehrin
sanatçılarını bulamayınca, bir yandan da Lotus ile ilgili gördüğü
düşlerde oluşan çatlaklarla da uğraşmış mıdır diye merak ediyor insan.
Faiz,
estetik duyarlılığını ve Güney Asya geleneklerine dair bilgisini Lotus dergisine
de taşıdı. Güzellik ve hakikat gibi edebi kavramlar üzerine yazdığı
başyazılarda veya Ramayana ve Mahabharata’ya yaptığı atıflarda bu duyarlılığı
ve bilgileri ortaya koydu.
Haziran
1982’de Faiz, Beyrut’tan son kez ayrıldı, karayoluyla Lübnan’ın kuzeyindeki
Trablus’a, ardından Humus ve Şam’a, daha sonra havayoluyla Londra’ya, en
nihayet Lahor’a gitti. Geldiği ülke, radikal hayallerine, bıraktığı Pakistan’dan
daha az sıcak bakıyordu. Yokluğu süresince, Ziyaü’l-Hak yönetimindeki Pakistan,
Butto’nun idamına, sıkıyönetimin uygulanmasına, siyasi tartışmaların şiddetli
bir şekilde bastırılmasına ve devlet öncülüğünde İslamlaştırmanın başlangıcına
tanık olmuştu. Faiz, Lotus dergisinin yayın yönetmenliğine devam etti. Son
olarak Kasım 1984’teki ölümünden kısa bir süre sonra yayınlanan 56. sayıda adı baş
yayın yönetmen olarak kaydedilmişti.
Geçtiğimiz
Nisan ayında, Beyrut Amerikan Üniversitesi’nde, Faiz’in ölümünden sonra Lotus
dergisinin yayın yönetmenliğini üstlenen Filistinli yazar Ziyad Abdülfettah’ın verdiği
bir konferansa katıldım. Ziyareti, üniversitenin Lotus arşivini
genişletmeyi, akademisyenleri ve okurları bir araya getirerek, dergiyi ve
mirasını tartışmayı, üniversitenin yayınevi aracılığıyla çok dilli Lotus
antolojilerinden bir seçkiyi yeniden yayımlamayı amaçlayan Lotus Projesi’nin
bir parçasıydı.
Abdülfettah’ın
uzun Arapça konuşması, esas olarak derginin başarısızlıklarını vurgulamaya
odaklanmıştı. Bu başarısızlıkları, Sovyet müdahalesine ve Faiz ile Bsisu’nun komünizme
olan ideolojik bağlılıklarına bağlamış, kendisindeki liberal duyarlılıkların bu
eksiklikleri gidermeyi amaçladığını dile getirmişti. Ancak Abdülfettah’ın Faiz’le
ilgili anıları müşfikti, otuz yıl sonra bile hayranlıkla doluydu. Faiz’i
evcilleştirilemeyen bir şair, her zaman ayak uydurmaya çalıştığınız bir varlık
olarak tanımlıyordu. Asla boş durmayan Faiz, sessizliğin rahat şiirine ilgi
duymuyordu. Abdülfettah, “Benimle asla aynı fikirde olmadı, ama her zaman aynı
sayfadaydık, yeter ki benim yumuşak sözlerim onun sert karakterine işaret etsin”
diye espri yaptı.
Faiz’e
bir keresinde “Filistin sizin için ne ifade ediyor?” diye sorulmuştu. “Filistinlilerle
geçirdiğim bunca yıldan sonra, onlardan biri oldum” cevabını vermişti.
Edebiyat
çalışmaları yapan Amir Müftü, 2004 tarihli bir makalesinde Faiz’in yazılarının
belirleyici temasını Bölünme’nin mirası olarak tanımlar. Müftü, Faiz’in
şiirindeki lirik unsuru, Faiz’in açıkça dile getirdiği siyasi taahhütleriyle
çelişiyor gibi görünen “aşk ve duyusallığın” ağır varlığını, öznenin içsel bir
incelemesi olarak görür. Faiz’in eserleri sürekli olarak biçimsiz bir “sevgili”ye
duyulan özleme döner, ancak genellikle yorumlandığı gibi, Urdu şiirindeki
geleneksel arzu nesnesini “devrim”in yerine koyan bir şair olarak okunamaz.
Bunun yerine, Müftü, şairin sevgiliyle birleşme arzusu, ulus, dil, kültür ve
topluluğun çeşitli çarpışmalarında var olan parçalanmış benliği ortaya koyduğunu
düşünmektedir. Faiz’in şiiri, sürekli olarak alt kıtanın modern tarihini
belirleyen bölünmelere dikkat çekmektedir. Müftü’ye göre, Faiz’in Beyrut’ta
yazdığı şiirler “modern Urdu edebiyatındaki en enfes sürgün şiirleridir”,
okurlara Faiz için Urdu şiirinin sözcük dağarcığının özünde bir gezinti ve yer
değiştirme dili olduğunu hatırlatır.
Günümüzde,
sömürgecilik karşıtı milliyetçiliklerin ve sömürgecilik sonrası kimlik
politikalarının ardından, Faiz’in cevabındaki sakin inancı benimsemek zor.
Onun, Filistinli olmanın ne anlama geldiğine dair geniş bir hayal gücü vardı. Bu
hayal gücü, Vietnam köylülerini, Afrika kıtasının bağımsızlık hareketlerini ve
New York’un Yahudi komünistlerini de anan bir şiir külliyatında yansıtılıyordu.
Onun dünyası, aynı zamanda kolektif projelere, örtüşen tarihsel deneyimlere ve
ortak siyasi çözümlere olan ısrarla da işaretlenmişti. Faiz gibi, Beyrut’taki
Filistinliler de bölünmüş bir vatanla ilişki içinde yaşıyorlardı. Ancak
onlarınki, Faiz’inkinden farklı olarak, yakın bir sınırın ötesindeydi, arazi ve
söz dizimi açısından bitişikti. Üçüncü Dünya projesinin büyük dayanışması bile,
sürgündeki şair için evin samimiyetinin yerini tutamazdı. O, 1980’de
Beyrut’ta, Mustansir Dalvi tarafından çevrilen “Mere Milne Vale” [“Beni
Arayanlar”] adlı şiirinde şöyle diyor:
İşte
geliyorlar, beni arayanlar,
Her gün işim olanların hepsi;
Ama ne kalbim ne de bakışlarım
Ne zaman geldiklerini,
Ne zaman gittiklerini söyleyebiliyor. Bu sırada
Vatanıma dair neşeli düşünceler coşkuyla akıp gidiyor,
Dörtnala koşan okyanusun yelesine sıkıca tutunuyor,
Binlerce şüphe ve kuşkuya karşı direniyor,
Her türlü soruyu sıkıca kavrıyor.
Sümeyye Kassamali
31 Mayıs 2016
Kaynak



0 Yorum:
Yorum Gönder