Erzincan Sovyet Cumhuriyeti

Son yıllarda tarihsel dönümlerden ötürü de olsa gerek bolca rastladığımız ve pek revaçta bazı konular var. Hem burjuva hem de sol-sosyalist kesim tarafından üstüne yazılıp çiziliyor. Siyasal değerlendirmelere ve taktik manevralara, siyasal ittifaklara zemin olarak kullanılıyor. Nedir bu konular, söyleyelim; devrim, kurtuluş, cumhuriyet, yeni düzen, yeni cumhuriyet, taçsız cumhuriyet, taçlandırılması elzem cumhuriyet... Daha da çoğaltırız aslına bakarsanız ama anlatmak istediğim şeyi biraz daraltmak istediğimden gerekli görmüyorum, bu kadarı derdimizi anlatmaya kâfi gibi görünüyor.

Bildiğimiz üzere, burjuva resmi tarihi hep galipler üzerinden yazılır. Bizim, yani emekçi sınıfların tarihi, burjuva tarih yazımı gibi kendi perspektifinden olsa da diğerinin aksine bilimsel bir yöntem izlediğinden, yenilgileri, zaafları, kusurları, zaferleri, doğrusu ve eğrisi bir arada sınıf mücadelesi perspektifinden yazılır. Bu, bir tarih okuması farkıdır. Bir düşünme yöntemi olmayan, belge ve olgulara dayanmayan, yalnızca efsane ve anılarla yazılan -yahut öğrenilen- tarih, her daim yanıltıcıdır. Bu efsaneler yaratılırken var olan bilgi; deforme edilmek, gizlenmek saklanmak veya kırpılmak zorundadır.

O taraftan baktığınızda, yeni medya düzeninin kuklaları olmuş burjuva tarihçilerinden duyduğumuz şeyler aslında hep aynıdır. Konu değişir, taraflar değişir, kişiler değişir ama söylemleri hep aynıdır.

“Böyle giysiler giyinirdi, sabah bu saatte kalkardı, şu okullarda okumuştu, bilmem kaç dil bilirdi, şu yemeği sever, bu müziği dinlerdi. İyi dans eder, iyi tütün içerdi. İyi önder, muazzam taktisyen, muhteşem bir askeri zekâ, öngörülü bir stratejist ve en sonunda olağanüstü ulu bir dâhiydi.”

Yine atladığımız bin türlü zırvaları vardır bu tiplerin. Tarihsel kişiliklerin aile yaşantısından tutun özel hayatına kadar, kahramanlık hikâyelerinden, çocukluğunda bile ileri görüşlü olduğu hikâyeler dinler durursunuz... Bu tiplerden bunları duymak mümkün ama bunlar da bir tarih anlatısı değil maalesef. Yani tarih dışında her şeyi anlatırlar. Çünkü sınıfsal konumları ve edindikleri misyon gereği buna mecburdurlar. Bir diğer yanı ise şu: tam olan şeyleri usulsüzce kırparsanız bütünlüğü bozmuş olursunuz, dolayısıyla yerine başka şeyler koyup o bozduğunuz anlatıyı tamamlamak zorundasınızdır. İşte tam olarak yaptıkları budur.

Lakin neyse ki biz, tarihi böyle algılamıyor, anlamıyor, okumuyor ve en önemlisi anlatmıyoruz.

Nihayet istediğimiz yere geldiysek buradan hareketle tarihimizde az bilinen bir noktaya doğru ilerleyelim, oradan dallanalım. Birinci paylaşım savaşı sonrası birçok cephede yenilmiş, büyük bozgunlara uğramış bir devlet vardı yaşadığımız toprakların üzerinde. 1908 burjuva devriminin hürriyet kutlamaları çok uzun sürmemiş toplumun ciddi bir kesiminin mücadelesi ve desteğiyle istibdat rejimini yıkıp iktidara gelen İttihat Terakki ve önderleri, emperyalist heyulalarına yenik düşüyor, içeride muhalif ve ezilen sınıf kesimlerini ve temsiliyetlerini sürgünler ve tutsaklıklarla ekarte ediyordu. İmparatorluk özlemleriyle olmadık ittifaklarla olmadık savaşlara yelken açıyorlardı. Hâlbuki halk, zaten yeni savaştan çıkmış, yorgun ve güvensiz bir haldeydi. Osmanlı, doğuda Çarlık Rusya ile giriştiği savaştan yenilgiyle ayrılmıştı. Lakin yine aynı yılları izleyen zamanlarda Rusya’da çarlık düzeni hegemonik gücünü kaybetmiş, 1905’te bir burjuva devrimi gerçekleşmiş, takvim 1917 Kasım’ını gösterdiğindeyse Bolşevikler iktidarı bir devrimle ele geçirmişti.

İktidara gelen Bolşevikler, ordu içinde ciddi bir örgütlü güce sahipti ve hatta ordudaki örgütlenmenin Ekim Devrimi’nde çok ciddi rolü vardı. Savaş bitmişti. Bolşevikler, kendi ilke ve politikaları gereği, çarlık ordusunun yayılmacı politikalarının aksine savaşla kazanılan bölgelerden ezilen halklar lehine çekiliyorlardı. 1917 yılının son aylarında Osmanlı ile Sovyet iktidarı arasında bir anlaşma imzalandı. Anlaşma gereği ordu geri çekilecek fakat bu topraklar tekrar Osmanlı himayesine girmeyecekti. Bölgedeki halk kendi yerel yönetimlerini kuracak kendi kaderlerine kendileri karar verecek ve yönetecekti. Osmanlı tarafı bunun kâğıt üzerinde kalacağını düşündüğünden kabul edip imzaladı. Rus ordusu içinde kurulan Kızıl Muhafızlar, devrimden sonra çar yanlısı subayları tutukladı. O sıralarda Dersim civarında bulunan ordunun başına Gürcistan Sosyal Demokrat Partisi ve İşçi Sovyetleri üyesi Arşak Cemalyan atanmıştı.

1. Kızıl Muhafız Ordusu isimli bu birlikler, Osmanlı savaş esirlerine komünizm fikirlerini anlatarak serbest bıraktılar. Sonrasında Kızıl Muhafızlar, etkili oldukları yörelerde propaganda birlikleri kurarak, halkı bölgelerinin yönetimini ele almaya teşvik ettiler. Erzincan dolaylarında ise Arşak Cemalyan; Türk, Kürt, Ermeni delegelere ve işçi-köylü sınıfının temsilcilerine açık çağrıyla bir konferans topladı. Toplantıya Ermeniler adına Muradov, Kürtler adına Alişer ve Alişan beyler, Türkler adına Erzincan müftüsü katıldı. Hatta Dersim’in batısından Alişan Bey, iki delege ile 8 bin kişilik bir askeri güçle Erzincan’a geldi. Dersim delegeleri Erzincan’a gelirken, Sovyet ordusu ve Ermeniler onları bir askeri törenle karşıladı.

Çağrıya yanıt veren bölge halklarının ileri gelenleri, işçileri, köylüleri toplantıya katılım gösterdiler. Bölgelerdeki nüfus yoğunluğuna göre halk temsilcileri sayısı belirlendi. İlk temsilciler, toplam 75 temsilci Erzincan, Bayburt ve Dersim bölgelerinden seçilmişti. Artık Erzincan Sovyet Cumhuriyeti ilk birliğini oluşturup ayağa kalkmıştı. Dünyanın ikinci sovyet devleti Anadolu’nun bağrında kurulmuştu.

Kızıl muhafızlar bölgeden çekilirken silah, teçhizat ve mühimmatları yeni sovyet devletine teslim ettiler. Onlar da üç bin kişilik bir ordu, bin beş yüz kişilik bir güvenlik teşkilatı kurdular. Topraksız köylüye toprak verildi, aynı SSCB’deki gibi kolhozlar yani kolektif çiftlikler kuruldu. Resmi dairelere yeni Sovyet yönetimini simgeleyen kızıl bayraklar çekilmişti. Kabul edilen maliye kanununa göre vergilerin İstanbul hükûmetine değil Sovyetler Birliği’ne verilmesi kararlaştırılmıştı.

Erzincan Sovyeti ya da Erzincan Şûrası, bugünkü Erzincan, Bayburt, Dersim civarında hâkimken propaganda ekipleri kurup bölgede kısa zamanda örgütlenme çalışmalarıyla yayılmış, Erzurum ve Sivas’a kadar sınırlarını genişletmişti. Elbette tüm bu örgütlenme ve propaganda çalışmalarında çekilene kadar büyük emekleri olan Kızıl Muhafızların hakkını teslim etmek gerekir.

“Erzincan Sovyet Cumhuriyeti’nin kuruluş kongresi” demek gerekir artık, orada Ermeni temsilci Muradov törende bir konuşma yapıp şöyle demiştir:

“Türkler, Kürtler ve Ermeniler kardeştir. Bizi birbirimize kırdıranlar, emperyalistler ve onların yerli işbirlikçileridir. Biz, çektiğimiz acıları unutuyoruz ve barış elimizi uzatıyoruz. Bütün Kürt, Ermeni ve Türk emekçileri ve işçileri birleşerek kendi şûramızı kuralım. Bizim sultanlara ihtiyacımız yoktur. Rus işçisi zalim Çarı devirerek kendi hükûmetlerini kurdu, biz de birleşerek kendi hükûmetimizi kuralım. Lenin ve Ordusu bizi destekliyor.”

Bolşeviklerin artık anlaşma gereği bölgeden askeri manada tam olarak çekilmesi gerekiyordu. Hazırlıklar başladı ve büyük bir savaşın sonunda yola düşülüyordu. O sırada bu topraklardaki Kürt, Ermeni ve Türk emekçiler, sınıf kardeşlerini kurdukları işçi konseyi ve yönetim binalarına çektikleri kızıl bayraklar ile uğurluyorlardı.

Kırılma ve Manevra

Lenin’e atfedilen fakat hiçbir kaynakta da yer almaması sebebiyle yüksek ihtimal onun olmayan, artık bir aforizma olarak bilinen bir cümle vardır.

“Hiçbir şeyin olmadığı on yıllar olur; on yılların yaşandığı haftalar da olur.”

Tam olarak tarihin öylesi bir dönemidir bu anlattığımız dönem. Savaşlar, iç savaşlar, isyanlar, katliamlar, siyasi mücadeleler, ajanlar, iç tartışmalar, dış müdahaleler... Böyle uzayıp gidecek bir liste. Hepsi buralarda yaşanıyor bir paylaşımın arifesi. Bu cenderenin, çoklu iktidar savaşının ortasında kalan bir coğrafyadan bahsediyoruz.

Erzincan Sovyeti’nin de akıbeti bu dönem içinde yoğruldu. 1919 yılının başlarında Osmanlı İstanbul hükümeti bu birliği dağıtmak için çeşitli grupları silahlandırıyor, Türkler üzerinden çıkardığı huzursuzluklarla Sovyet’e askeri müdahaleye kılıf bulmaya çalışıyordu. Tahmin etmesi güç değildir elbette, Sovyet’i oluşturan diğer halklar üzerinden de benzer oyunlar sahnelenmeye çalışılıyordu. Özellikle bölgede ve İstanbul hükümeti üzerinde ciddi güç sahibi İngiliz emperyalizmi, Anadolu’da oluşan bu Sovyet’i önemli bir tehlike olarak görüyordu.

Öyle ki Erzincan Şûrası varlığını korurken İngilizler, Amiral Arthur Calthorpe imzasıyla padişaha bir nota verirler. Denir ki o notada “Anadolu’nun şu bölgelerinde birtakım şûra hareketleri var. Mondros Ateşkesi’nin ilgili maddelerinin bize verdiği yetkilere göre ya biz gidip bizzat bastırırız, ya da siz yaparsınız.”

Bu kısımları bir yerlerden hatırlar gibisiniz değil mi? Asıl önemlisi de şudur, bu nota 19 Mayıs’tan tam 12 gün önce verilmiştir.

Emperyalizmin baskısı sonrası görevlendirilen Osmanlı’nın 9. Ordusu bölgeye askeri operasyon düzenleyip Erzincan dolaylarını tekrar kendi topraklarına kattı. Erzincan Sovyeti, bu müdahaleden ciddi yara almış fakat tam olarak tükenmemişti. Alınan yenilgiden ötürü merkezini Ovacık-Yeşilyazı’ya taşımaya karar verip bu kararı uyguluyor, ardından oraya da saldırı oluyordu. Fakat ilk saldırı, başarılı şekilde püskürtülüyordu.

Yukarıdaki tarihten de anlayanlarınız olmuştur. Eski İttihatçı subay, padişah yaveri Mustafa Kemal’in de ortaya çıkışı, manidar bir tesadüfle, Erzincan Sovyeti ve etrafında gelişen müdahalelerle direkt ilgiliydi.

Mustafa Kemal’in ulusal bağımsızlık anlatısında bir mit, bir milat olarak kabul edilen Samsun’a ayak basması, bizzat Britanya emperyalizminin bölgeye Osmanlı askeri gönderme girişiminden kaynaklanmıştır. Anlaşıldığı üzere, onların da temel motivasyonu Erzurum, Erzincan, Bayburt ve Sivas bölgelerinde gelişen şûra (sovyet) hareketlerini bastırmak ve gerekli tedbirleri almaktı. Resmi anlatıya bakarsanız, 9. Ordu Müfettişi’nin 19 Mayıs’ta cumhuriyet kurmak üzere Samsun’a çıktığı yazılır. Hâlbuki resmi görevi bir başka cumhuriyet girişimini önlemek olduğu açıkça görülüyor.

Nasıl Görmeli? Nasıl Okumalı?

Planlanan aşağı yukarı gerçekleştirildi. Erzincan Sovyeti Yeşilyazı’ya çekildikten sonra 1921 yılına kadar varlığını sürdürse de bölgede gelişen hem askeri hem de politik gelişmeler/müdahaleler sonucunda kendini feshetti.

Erzincan Sovyeti’nin 1921’deki feshini, basit bir askeri yenilgi ya da politik bir çöküş olarak okumak, burjuva tarihinin kırpılmış ve eksik anlatısına teslim olmayı gerektirir. Başında da dediğim gibi biz, tarihi, zaafları ve zaferleriyle birlikte, sınıf mücadelesi perspektifinden okuyoruz. Bu deneyim bize, Anadolu coğrafyasında, ulusal ve dinsel kimliklerin üstünde yükselen bir işçi-emekçi iktidarının, yani taçsızların cumhuriyetinin, teorik bir hayal değil, somut bir ihtimal olduğunu kanıtlamıştır. Ancak aynı zamanda, yeni kurulan burjuva ulus devletinin, tıpkı eski istibdat rejimleri gibi, emperyalizmin arz ve talepleri doğrultusunda geniş coğrafyamızdaki devrimci damarı nasıl ezmek yoluna hevesle gittiğini de gösteriyor. 19 Mayıs’ın bir “milat” kabul edilmesinin ardındaki tarihsel manevrayı bu bağlamda bir kez daha ifşa etmekle mükellefiz.

İlk elden akla gelen düşüncelerin aksine, Erzincan’da inen kızıl bayrak, bir dönemin kapandığını değil; başka bir kurtuluşun tohumlarının yenilginin külleri arasına nasıl saklandığını gösterir. Unutmamak gerekir ki; yazılmayı hak eden ve yazılmayı bekleyen tarih “olağanüstü ulu dâhilerin”, burjuva cumhuriyetlerinin değil, topraksız köylüye toprak veren, halkların birliğini savunan şûraların ve emekçilerin tarihidir. Bu da kuşkusuz ki “başka bir kurtuluş” ihtimalinin pusulası olacaktır.

O “on yılların yaşandığı haftalar” da yaşanan onca karmaşık iktidar mücadelelerinin arasında, açan bir gül bahçesi olabilir miydi Erzincan Sovyeti, bilmiyorum. Fakat kızıl muhafızlar, toprakları terk ettikten sonra dahi; ordularla bastırılmaya çalışılmasına rağmen Sovyet’ine sahip çıkmaya çalışan ciddi bir topluluğun varlığı, bunun güçlü bir ihtimal olduğunu gösteriyor. Her ne kadar kısa ömürlü de olsa, hakkında edinebildiğimiz bilgiler kısıtlı da olsa Erzincan Sovyet Cumhuriyeti’nin bıraktığı miras oldukça önemlidir. Bu nedenle “Başka bir kurtuluş mümkün müydü?” sorusu, yalnızca tarihsel bir merakla ilgili değil, o günlerden bugünlere hâlâ süregiden bir politik sorudur. En nihayetinde ise geleceğin yönünü belirleyecek olan şey, bu soruya verilecek olan yanıttır.

- Başka türlü bir kurtuluş mümkündü... ve mümkündür!

C. Boran
15 Ekim 2025
Kaynak

Yararlanılan Kaynaklar:

Orhan Dilber, “Ekim Devrimi Tartışmaları 2009 / Ekim Devrimi Ve İki Cumhuriyet”, Teori Ve Politika, Sayı. 51-52.

Loren Goldner, “Socialism in One Country Before Stalin, and the Origins of Reactionary “Anti-Imperialism”: The Case of Turkey”, 1917-1925, Libcom.

Davut Kurun, “Unutulan Tarih 1917-1921 Dersim Hükümeti”, 19 Temmuz 2015, DAB.

Ali Kemali, Erzincan: Erzincan Valisi’nin Kürt Raporu, 1931, Kaynak Yayınları.

Orhan Dilber, “Kemalizm’in Cumhuriyetçilik Diye Bir İlkesi Var mı?”, 2007, Wordpress.

Yazının Tamamı

Butlan

Mevcut koşullarda “Tanklara karşı taş”, artık gerici bir slogandır. Dehlizlerde bin bir zahmetle imal edilmiş roketlerle, el yapı bombalarla Merkava tanklarını imha eden irade karşısında halen daha taş romantizmine sarılmak, gericidir. Taş romantizmi, liberaldir. Sivil kitle eylemlerine yönelik tapınma, liberallere hastır. Ortadoğu’nun silahlı örgütlerine karşı içi boş kitle mitini çıkartanlar, liberal bir mevkiden konuşmaktadırlar. Bunların derdi Filistin direnişini değersizleştirmektir.

Kitle vurgusu, boştur. Devletle ve sermayeyle ilişkilere dairdir. Kitle dedikleri, devletin ve sermayenin inşa ettikleridir. Devlete ve sermayeye karşı mücadele edenler, dışlanır, tefrik ve tekfir edilir. Sol, onlara tahammül edemez.

Okan Danacı’nın örgütü, bu sebeple Dev-Yol ve TKP tarihiyle ilişki kurar. Danacı’nın örgütü, kendisini küçük gördüğünden, bu iki örgütün popüler noktalarını, şişirilmiş kitle balonlarını kendisinde buluşturduğu vakit Marksist Leninist bir parti olunacağı vehmine kapılmıştır. Danacı, bu yüzden Dev-Yolcuların içi boş, temelsiz strateji tartışmalarına fazla anlam yüklemektedir. O kof birlikteliğin “7 Ekim Aksa Tufanı’nı bir strateji tartışmasının vesilesi” kılamayacağını göremez.[2] 87’de taşlar atılırken Ortadoğu’dan Avrupa’ya kaçanların sonraki süreçte ancak Avrupalı efendilerin dediğini yapacağını anlamaz. Çünkü kendisi de “Kürt”ü o Avrupa değerlerine göre anlamlı görmüş, liberal bir yerden sahiplenmiş bir örgütün parçasıdır.

Bu örgütlerin dilinde “Kürt” geçen yere “liberal birey” ifadesini rahatlıkla ikame edebiliriz. O örgütlerin şahsında konuşan, bu liberal bireydir. Proletarya geridir, halk gericidir. Eskiden zihinlerde İsrail’e aftedilen özellikler ve vasıflar, Kürt’le ilişkilendirilmiştir. Kürt’ün gerçek Kürt’le bir alakası yoktur, olamaz. Gerçek Kürt, teori ve pratiği alazlayandır.

Danacı’nın “çok eski şefi” Metin Kayaoğlu, Dev-Yolcuların ekmeğini yediği için örgütünü Devyolculaştırmaya çalışmış bir isim. Dev-Yol’un komünist hareketi tasfiye girişimini bizzat yürütmek istedi. Belirli gerekçelerle, girdiği yol uyarınca, Öcalan’ı eleştirme gereği duydu. Düne kadar “Kürt kuyrukçusu” olan TvP’nin sitesi, bu eleştiri sonrası kapatıldı. Kayaoğlu’nun helvadan imal edip taptığı putu Twitter hesabına el konuldu.

Öcalan’ın eleştirilerinden rahatsız olduğunu söylediği Tele1’e kayyım atandı. Merdan Yanardağ, “devlet”in ajanı olarak şişirilen balona dönüştürüldü. Belirli eller, bu isimleri kahraman ilan ettiler. İstihbarat sahasında gündem yaratma konusunda bir rekabete tanık olunuyordu. PKK’nin açıklama yapacağı güne illaki bir CHP gündemi denk düşürülüyordu. Demek ki PKK’nin boşalttığı alanlara, Ekrem ve Merdan türü liberal ajanlar doldurulacaktı.

Bu koşullarda Yanardağ’a avukatlık yapan TKP, bir gazetecinin televizyon alacak parayı nereden bulduğunu, Fethullahçılarla ilişkilerini, belirli odaklarla bağlarını izah etmek zorunda. Edemezse Sol Portal’daki değişimin ardında da başka elleri aramak gerekecek. Partinin yelkenine üfleyenler sorgulanacak.

Bu TKP ve onun rakibi Dev-Yol, 1923’le imal edilmiş devleti sahipleniyor. 1950 öncesi komünistlere zulmedilmediğini söyleyecek kadar ileri giden bu kesim, tüm zulme ortak oluyor. “Kemalist cumhuriyet, Türkiye emekçilerinin kanını daha iyi emmek için memleketin siyasi istiklâlini emperyalistlere peşkeş çekmek yolunda ilerliyor”[1] diyen 1933 tarihli TKP bildirisi çöpe atılıyor. İki örgüt de ancak CHP’ye göre ve CHP için varolabiliyor.

İkisi de küçük burjuvanın her şeyi kendisinde başlatma iradesine Allah gibi tapıyor. 1923 öncesi dinamiklerin oluşturduğu zemine körleşiyor. Dinsiz ve milletsiz bir kurguyla 1923 sonrasının Cumhuriyet’ini “sosyalizm” zannediyor, “sosyalizm” olarak ambalajlıyor. Halkın iradesini düzlemeye yönelik girişimleri “eşitlikçi” bulup sahipleniyor. Cumhuriyet’in sınıfsal gerçekliğini unutturuyor.

“Bu topraklara yabancı” olmamak için efendilerin dinine ve milletine kul olan TKP ve Dev-Yol, cumhuriyeti sınıf dışı, tarih ötesi bir yere fırlatıyor. Kendilerine verilen iş ve görev bu. Küçük burjuvanın sırtını okşamaktan başka bir işi olmayan bu tür örgütler, komünist harekete ihaneti “komünist siyaset” diye yutturmaya çalışıyorlar. Egemenlerden, efendilerinden gördükleri taltif ve destek, bu emeklerinin karşılığı.

Halkın ait olduğu din ve millet, dini ve milli teknede yoğrulmuş mücadele, cumhuriyetin sahiplerince dümdüz edildi. Bu topraklara yabancı olmamaya çalışan örgütler, toprakların sahiplerine kâhya ve bekçi yetiştirme kurslarına dönüştüler. O kâhyalık ve bekçilik görevi gereği, sol örgütler, mülkün ve hukukun sahiplerini yücelttiler. Bu kâhyalar ve bekçiler, dinden ve milletten arınmışlığı satmak dışında bir şey yapmıyorlar.

O örgütler, bugün CHP’nin denklem dışı tutulduğunu, düzen dışına çıkartıldığını, devletten kovulduğunu söylüyorlar. Yani dün “biz parti, CHP de cephemiz olsun” veya “biz cephe, CHP de partimiz olsun” diyen, kendi tabanlarını CHP’yi devrimcileştirecekleri yalanıyla kandıran örgütler, bugün CHP düzen dışına çıkacak diye ağlıyorlar, ağıt yakıyorlar. Ama bu örgütler, butlan davasının düşmesi karşısında sus pus! Bu örgütlerin stratejisi, AKP içi bölünme ve AKP-MHP birlikteliğinin bozulması için dua etmekten ibaret. Hâlâ Albayrak ile Soylu arasındaki gerilimden medet umuyorlar. Proletaryanın özgücüne inanmıyorlar.

Dinin ve milletin mülk ve hak talebi, zaten mülke ve hukuka sahip olanları solu kendisine örgütlemesi için gerekli zemini teşkil ediyor. Müslüman’ın ve Kürd’ün talepleri, egemenler eliyle törpüleniyor. Müslüman ve Kürd, dişlerinden oluyor. İkisini liberal birey ölçüsünde ehlileştirenlerin eleştirilerine kulak asmamak gerekiyor. Müslüman ve Kürd’ü liberal bir yerden önemseyenle Cumhuriyet’i liberal bir yerden putlaştıranlar arasındaki kavganın proletaryaya bir hayrı yok.

Öte yandan, Müslüman ve Kürd karşısında ülkenin tapusunu elinde bulundurduğunu, cumhuriyet sayesinde meslek ve hayat sahibi olduğunu düşünenlerin solculuğuyla dövüşülmeli. Bu solculuk, mülkü ve hukuku elinde bulunduranlara işçi sınıfını, halkı ve ezilenleri kul etmek için uğraşıyor. Mülkü ve hukuku sınıftan ve sınıfın öfkesinden kurtarmaya çalışıyor. Onları soldan meşrulaştırıyor, üzerlerine vaftiz suyu döküyor.

CHP’nin denklemden çıkartılmasına, devletten kovulmasına, düzen dışına atılmasına ağıt yakan sol örgütlerin strateji geliştirmesi, Marksist olması imkânsız. Kendisini Lenin'siz leninciliğe bağlayanlar, ağaların-paşaların düzeninden kopamazlar. Bu ağıtçılar, CHP’nin bekçisi ve kâhyası olmanın ötesine geçemezler. “Önemli olan CHP değil, sokağa döktüğü kitle” diyen bildiriler, “CHP’nin alanlarda topladığı halk potansiyelini de önemsemek ve bu konuda bir duruşa sahip olmak durumundayız.”[3] diyen yazılar, çöpe atılmalıdır. Ölçüyü CHP’den çeken örgütler, terk edilmelidir. Terk etmeyenler, yüzlerindeki Ekrem maskesiyle CHP’ye gitmelidir. Sovyetler ile kurulan tali ve geçici ilişkiyi mutlak ve kalıcı kılmaya çalışanların solculuğu reddedilmelidir. O ilişki, sermaye ve devlete dairdir. Sermaye ve devletle ilişki üzerine kurulu sol, reddedilmelidir.

Mesleğini solculuk, solculuğu meslek bilenler, CHP’nin denklemden çıkartılmasına, devletten kovulmasına, düzen dışına atılmasına üzülmektedirler. O meslek ve solculuk, CHP’yle tanımlıdır. CHP’yle mümkündür. CHP sayesinde vardır. Demek ki ağıt yakanlar, düzenden, denklemden ve devletten kopma iradesine sahip değildirler. Bu iradeye sahip olmayanların devrim ve sosyalizm kavgası olamaz. Bu solculuk batıldır.

Eren Balkır
26 Ekim 2025

Dipnotlar:
[1] Mete Tunçay, Türkiye’de Sol Akımlar (1925-1936) Cilt II, İletişim Yayınları, İstanbul, 2009, s. 476.

[2] Okan Danacı, “Bir Gözlem Olarak Forum’dan Yansıyanlar”, 24 Ekim 2025, Sendika.

[3] Devrimci Hareket, “Birleşik Mücadele Ufuklu Tartışma Ve Şişli Forumu”, 24 Ekim 2025, Sendika.

Yazının Tamamı

Küresel Güney’deki Z Kuşağı Ayaklanmaları Üzerine Yedi Tez

Sevgili dostlar,

Üç Kıta Sosyal Araştırmalar Enstitüsü yayın masasından selamlar.

Şu an yaşamakta olduğum Şili’nin Santiago şehrinin duvarları, 2019’daki estallido social’dan (toplumsal ayaklanmadan) kalma, solmuş grafitilerle kaplı. Yıllar sonra bile bu sloganlar kaldırımlarda dil bulmaya devam ediyor: Sokaklar, Nos quitaron tanto que nos quitaron hasta el miedo (“Bizden çok şey aldılar, korkumuzu bile”) veya No son 30 pesos, son 30 años (“30 peso değil; 30 yıl”) gibi sloganlarla inliyor. Her iki slogan da Şili halkına dayatılan 30 yıllık neoliberal kemer sıkma politikalarına atıfta bulunuyor; bu politikalar arasında, metro biletlerine yapılan 30 pesoluk zam ve ülkenin sosyal ücret sisteminde yapılan büyük kesintiler de yer alıyor. Ayaklanmaya, 2001 (18 yaşında) ile 2005 (14 yaşında) arasında doğan, Z Kuşağı veya “Z Kuşağı”nın bir parçası olan lise öğrencileri öncülük etti. Ancak ana akım medyanın dünyaya dayattığı bu terim, çoğu zaman bu tür ayaklanmaların toplumsal karmaşıklığını ve ulusal özgüllüğünü göz ardı ediyor. Buna karşın, bu “Z Kuşağı” araştırılmaya değer.

Şili’de en nihayetinde tüm yaş gruplarını kapsayan, Sebastián Piñera’nın sağcı hükümetinin meşruiyetini ortadan kaldıran protestolar münferit olgular değildi. Bahsini ettiğimiz dönemde doğan gençler, Hindistan’ın Delhi kentindeki toplu tecavüze karşı gerçekleştirilen kitlesel eylemler (2012); ABD’deki silahlı şiddete karşı Hayatlarımız İçin Yürüyüş başlıklı kampanya (2018); ve 2003 doğumlu olan, kısa süre önce İsrail hükümeti tarafından işkence gören) İsveçli aktivist Greta Thunberg’in iklim krizi ile ilgili olarak başlattığı Gelecek İçin Cumalar kampanyası (2018) dâhil olmak üzere, dünya çapında protestolara öncülük ettiler.

Şili ayaklanmasını, 2021’de Kolombiya'da gerçekleştirilen ulusal grev, 2022’de Sri Lanka’daki Aragalaya (“mücadele”) ve bu yılın başlarında Nepal’de merkez sağ hükümetin istifasıyla sonuçlanan ayaklanma takip etti. Bu vakaların her birinde, tek bir konuya yönelik ahlaki öfkeyle başlayan süreç, gençlere hayat sunma becerisini yitirmiş bir sistemi hedef alan eleştiri pratiğine evrildi.

“Kuşak” kavramı, bir asır önce Alman bilim insanı Karl Mannheim tarafından “Kuşakların Sosyolojik Sorunu” (1928) başlıklı makalesinde geliştirildi. Mannheim’a göre “Kuşak”, belirli bir döneme ait insan grubunun doğduğu çağla değil, bu insanların “toplumsal konumları” (soziale Lagerung) ile tanımlıydı.

Siyasi açıdan kuşak, belirli dönemin insanı, kendisinin kültürü aktaran bireyler ve kurumlar anlamında yeni “kültür taşıyıcıları” (Kulturträger) aracılığıyla gelenekle yeniden buluşmasını sağlayan hızlı ve yıkıcı değişimlere maruz kaldığında ve toplumsal değişim için aktif bir güç haline geldiğinde oluşur. Burada kuşakları İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra pazarlama işinin üzerinde durduğu bir tipolojiye indirgeyen, Bebek Dalgası, X Kuşağı, Y Kuşağı gibi ifadelerden söz edilmemektedir. Mannheim, kuşakları toplumsal değişimin güçleri olarak görürken, neoliberal kültür, onları marka stratejilerinde “segmentler”e dönüştürmüştür.

“Z Kuşağı” terimi, And Dağları’ndan Güney Asya’ya kadar uzanan, toplumsal ilerleme için sınırlı imkânlara sahip olmaktan bıkmış gençlerin başarısız bir sistemi reddetmek amacıyla sokaklara döküldükleri protestoları tanımlamakta kullanılmıştır. Mannheim’ın teorisinin bazı unsurları burada da devrededir. Emperyalist güçlerin bu protestoları kışkırtmak ve şekillendirmek için sıklıkla müdahale ettiği doğrudur, ancak bu protestoları yalnızca dış müdahalelerin ürünü olarak görmek yanlıştır.

Bu “Z Kuşağı protestolarını” anlamak için analiz edilmesi gereken önemli içsel sosyolojik faktörler bulunmaktadır. Bunların çoğu, ulusal bağlamdan neşet eden, uluslararası konjonktürün koşullandırdığı üst üste binen bir dizi süreçten kaynaklanmaktadır. Bu bültende biz, bu gelişmeleri anlamaya başlamak ve belki de onları ilerici bir yöne yönlendirmek için yedi tez sunuyoruz.

Birinci Tez

Ortalama yaşın 25 olduğu Küresel Güney’de genç sayısında ciddi bir artışa tanıklık ediliyor. Bu genç toplumlardaki insanlar, yüksek borçların, sert kemer sıkma politikalarının, iklim felâketlerinin ve bitmek bilmeyen savaşların çilesini çekiyorlar. Afrika’da ortalama yaş 19, diğer tüm kıtalardan daha düşük. Nijer’de 15,3; Mali’de 15,5; Uganda ve Angola’da 16,5, Zambiya’da 17,5.

İkinci Tez

Küresel Güney’deki gençler işsizlikten bıkmış durumda. Devletin kapasitesini zayıflatan neoliberalizm, işsizlik sorununu çözecek araç bırakmadı (bu da Bangladeş’teki Kota Reformu hareketinde görüldüğü üzere, devletin yeni istihdam alanları yaratması talebine yol açtı). Orta sınıfa has özlemleri olan eğitimli gençler uygun iş bulamıyorlar, bu da yapısal işsizliğe veya kişilerin vasıflarına uygun iş bulamamalarına neden oluyor. Sunulan güvencesiz işler için çeşitli deyimler mevcut: Cezayir’de işsizler için Arapça ve Fransızcadan ödünç alınmış bir terim var: Duvarı ayakta tutmak için “yaslananlar” tabiri kullanılıyor (bu hittiste kelimesi, Arapça hayat kelimesinden geliyor). Doksanlarda üniversite sisteminin kapsamı genişletildi ve özelleştirildi. Neticede belirli bir ücret karşılığında Z Kuşağı’nı teşkil edecek geniş kitlelere üniversitelerin kapıları açıldı. Bunlar, orta ve alt-orta sınıfların çocukları olduğu kadar, sosyal merdiveni tırmanabilen işçi sınıfının ve küçük çiftçilerin de çocuklarıydı. Z Kuşağı, tarihin en eğitimli kuşağı olmasına rağmen, aynı zamanda en borçlu ve en az istihdam edilen kuşağıdır. Özlem ve güvencesizlik arasındaki bu çelişki, büyük bir öfkeye yol açmaktadır.

Üçüncü Tez

Gençler, onurlu bir yaşam için göç etmek zorunda kalmak istemiyorlar. Nepal’de genç protestocular, ekonomik göç zorunluluğuna karşı slogan attılar: “Nepal’de iş istiyoruz. İş için göç etmek zorunda kalmak istemiyoruz” bu sloganlardan biri. Bu göç etme mecburiyeti, kişinin kendi kültüründen utanmasına ve toplumunu şekillendiren mücadeleler tarihinden kopmasına neden oluyor. Dünyada yaklaşık 168 milyon göçmen işçi var; eğer bir ülke olsalardı, sıralamada 169 milyonluk nüfusuyla Bangladeş’ten sonra, 144 milyonluk nüfusuyla Rusya’nın önünde yer alır, dünyanın dokuzuncu büyük ülkesi olurdu. Bu kütle, Körfez ülkelerindeki Nepal inşaat işçileri ve İspanya’daki Andlı ve Faslı tarım işçileri içeriyor. Bu insanların ülkelerindeki tüketim çarkları onların gönderdikleri paralarla dönüyor. Birçok örnekte, (2023’te 857 milyar dolara ulaşan) toplam para transferi, Meksika gibi ülkelerdeki doğrudan yabancı yatırımından daha fazla. Toplumsal yerinden edilme, emek sahasında uluslararası planda deri rengine göre oluşmuş ayrışmalar ve eğitim belgelerinin hiçe sayılması gibi uygulamalarda görüldüğü üzere, göçmenlere yönelik kötü muameleler, göçün cazibesini neredeyse sıfıra indiriyor.

Dördüncü Tez

Büyük tarım işletmeleri ve madencilik şirketleri, küçük çiftçilere ve tarım işçilerine yönelik saldırılarını yoğunlaştırdı (ki Hindistan’da cereyan eden çiftçi ayaklanmasının fitilini bu saldırılar ateşlemişti). Kırsal kesimdeki sıkıntılardan bıkmış ve ebeveynlerinin çoğu zaman başarısızlıkla sonuçlanan protestoları nedeniyle radikalleşen, bu sınıflara mensup gençler, iş bulmak için önce şehirlere, ardından da yurt dışına taşınıyor. Kırsal kesimdeki deneyimlerini şehirlere taşıyorlar ve genellikle bu protesto hareketlerinin ana unsurlarını teşkil ediyorlar.

Beşinci Tez

Z kuşağı için iklim değişikliği ve çevresel sıkıntılar soyut bir kavram değil, yerinden edilme ve fiyat şokları yoluyla proleterleşmenin kaçınılmaz nedenidir. Kırsal kesimdeki insanlar, eriyen buzulların, kuraklıkların ve sellerin, emperyalist “yeşil” tedarik zincirlerinin lityum, kobalt ve hidroelektrik gibi kaynaklara yöneldiği noktada ortaya çıktığını görüyor. İklim felâketinin, bugünü inşa edememeleriyle doğrudan bağlantılı olduğunu anlıyorlar. Geleceğin inşasıyla dolaysız bağını görüyorlar.

Altıncı Tez

Mevcut düzen siyaseti, Z kuşağının hayal kırıklıklarını gideremiyor. Anayasalar, gerçeği yansıtmıyor ve hesap vermeyen yargı organları, başka bir gezegende yaşıyormuş gibi görünüyor. Bu kuşak, devletle duyarsız bürokratlar ve askerileştirilmiş polis üzerinden ilişki kurabiliyor. Siyasi partiler, Vaşington’un borçlandırma-kemer sıkma politikalarını esas alan uzlaşma üzerinden felç edilmiş durumda. Sivil toplum kuruluşları, tüm sistem yerine dar bir şekilde bireysel meselelere odaklanıyorlar. Eski ulusal kurtuluş partileri, gündemlerini büyük ölçüde tükettiler veya kemer sıkma ve borçlanma sebebiyle kapılarına kilit vurdular. Bu da Küresel Güney’de siyasi boşluğa yol açtı. “Tüm partilerden kurtulmayı” öngören yaklaşım, parti siyasetine hiç katılmamış ancak ellerindeki kürsüleri genellikle siyaset karşıtlığı ve orta sınıfa has öfkeyi vaaz etmek için kullanan (Katmandu belediye başkanı Balen Şah türünden) sosyal medya fenomenlerine yönelmekle sonuçlanan bir siyaseti üretiyor.

Yedinci Tez

Enformel çalışma imkânlarındaki artış, işçiler arasında arkadaşlık veya sendikalar gibi kitle örgütlerine üyelik umudunun olmadığı, dağınık bir toplum yarattı. Çalışma koşullarının über’leşmesi, işçinin güya kendi işinin patronu haline geldiği düzenin yerleşikleşmesi, işçiler arasında kurulan her türden bağın koptuğu, enformel bir yaşamı koşulladı. İnternetin fikirlerin iletilmesinde ana araç haline gelmesi ve eski siyasi örgütlenme biçimlerinin yerini almasıyla, gayrıresmîliğin artmasıyla birlikte sosyal medyanın önemi de artıyor. Sosyal medyanın bu protesto dalgasının arkasındaki itici güç olduğunu öne süren yaklaşım, kimilerine cazip gelebilir ama yanlış. Sosyal medya, duyguların ve taktiklerin yayılmasını sağlayan bir iletişim aracıdır, ancak bu duyguların oluşması için bir koşul değildir. İnternetin artı değer elde etmek için bir araç olduğunu da belirtmek gerekmektedir. Platform çalışanları veya geçici işçiler (gig), onları giderek daha az ücret karşılığında giderek daha çok çalışmaya iten algoritmalar tarafından disipline edilirler.

Yukarıdaki yedi tez, Küresel Güney’deki Z Kuşağı ayaklanmalarını ortaya çıkaran koşulları özetlemeye çalışmaktadır. Bu ayaklanmalar, büyük ölçüde kentlerde gerçekleşti. Köylüleri ve kırsal işçileri de kucakladıklarına dair elimizde çok az veri mevcut. Dahası, bu protestoların gündemleri, azgelişmiş ülkelerdeki uzun vadeli yapısal krizleri nadiren ele alıyorlar.

Meramımızı yalın ve açık bir dille ortaya koymamız gerekiyor: Z Kuşağı ayaklanmalarının kendine has bir siyaseti var ve bu siyaset, orta sınıfın öfkesi denilen uçuruma doğru sürüleniyor. Bu protestolar, Bangladeş ve Nepal’de olduğu gibi, genellikle sokağın derdini-öfkesini dile döken, Batılı finansörlerin çıkarına olan bir gündem geliştiren köklü toplumsal güçlerce iç edilmiştir. Gene de, bu ayaklanmalar göz ardı edilemez: Yukarıda özetlediğimiz faktörler, bu ayaklanmaların görülme sıklığını artıracaktır. Sosyalist güçlere düşen, Z Kuşağı’nın gerçek şikâyetlerini, toplumsal artıktan daha yüksek bir pay talep eden ve bu artığı net sabit yatırımı artırıp, toplumsal ilişkileri dönüştürmek için kullanan bir program dâhilinde dile dökmektir.

Sevgilerimle,

Vicay Praşad
23 Ekim 2025
Kaynak

Yazının Tamamı

Faslı ve Madagaskarlı Z Kuşağına Dair Notlar

Geçtiğimiz hafta Fas’ın kuzeyine yaptığım gezi sırasında, ülkeyi haftalardır sarsan GenZ212 hareketinin iki destekçisiyle tanışma fırsatı buldum. Ayrıca bir de Madakaskar’daki, “212” kodu haricinde içerik ve biçim olarak Fas’taki harekete benzeyen hareketin katılımcılarından biriyle tanıştım. Durumu değerlendirmek amacıyla, bu kişilerin sözlerini buraya aktarıyor ve birkaç yorum ekliyorum (aceleyle eklenmiş yorumlar bunlar, hatalar ve yanlışlıklar tümüyle bana ait).

Fas’ta olaylar en azından geçici olarak sakinleşmiş gibi görünse de, Madagaskar’daki durum, alenen devrim niteliğinde. Nepal ve Filipinler’i de konuşmak isterdik, ama fırsat bulamadık. Umarız şans yüzümüze güler de bu fırsatı yakalarız.

* * *

Önce yazının teorik zemininden bahsetmeliyim:

Bu yazı, Lundi Matin [“Pazartesi Sabahı”] dergisine üye olan, Afrika diasporasına mensup birinin elinden çıktı. Ben bu yazı bağlamında, Afrika’daki mücadelelerin uzaktan tanık olduğumuz küresel ayaklanma dalgasıyla bağlantılandırılması gerektiğine inanıyorum. Bunu söylerken, bir yandan yeni bir alan icat etmediğimi, diğer yandan Batılı güçler içindeki mücadelelerin konumu ve imkânları denilen sorunun farklı olduğunu ve çözümsüz kaldığını gayet iyi biliyorum. Daha derinlemesine bir çalışma, bana bilgi veren kişilerin konumunu da tespit etmeyi gerekli kılıyordu: onlara içtenlikle teşekkür ederim (alıntılar, burada okunacak olan bu isimlere ait sözlerdir).

Bu yazı, sadece eksiklerle malul bir ilerleme raporu. Bu anlamda, yakın ve güncel olaylardan zaten haberdar olanların pek işine yaramayacaktır.

Her ayaklanmanın gündeme getirdiği soru şudur: Rutin işleyen düzenin ayaklanmanın ateşiyle tanışmasının temel sebebi nedir?

Şu anda sorun, bana şöyle geliyor: Gözetleme ve baskı teknolojileri, hiçbir zaman bu kadar etkili değildi tabii ama bu ateş, bir ülkeden diğerine nasıl yayılıyor? Bu yayılım, ne tür biçimler alıyor?

Fas konusunda şunu söylemek lazım: öncelikle ayaklanmaların yoktan var olduğu fikrinden kurtulmamız gerekiyor: Bu ayaklanmalar, barut fıçısı olarak tanımladığım, mevcut hareketin enerjisi tükense bile (ki geçen Çarşamba’dan beri durum böyle görünüyor) devam edecek ve yeniden ortaya çıkacak uzun bir öfke ve mücadele tarihinin parçası. 20 Şubat hareketi güçlü olmasına rağmen, “Arap Baharı”ndan bahsederken Fas’ın adını nadiren anıyoruz. Ayrıca, ülkenin diğer şehirlerine de yayılan 2016 tarihli “Rif Hirak”tan (Rif hareketi) da bahsedebiliriz “Ağaç o günden sonra büyümeye devam etti.” İnsanlar, karmaşık ve kadim bir tarihle bağlantılı olan, polis sistemini ifade eden “mahzen” kavramının mantığına doğrudan karşı çıkıyorlar.

Bahsettiğimiz hareket, Ağustos ayında ülkenin güneyindeki Agadir kentinde bir hastanede sezaryenle doğum yapmak için gelen sekiz kadının hayatını kaybetmesinin ardından, Eylül ayı sonunda başladı. Dolayısıyla, ilk gösteriler orada gerçekleşti ve daha sonra ülkenin geri kalanına yayıldı. Yayılmasına neden olan unsurlardan biri, üst düzey bir devlet görevlisinin göstericilere “gidip bu boku Rabat’ta yesinler” diyerek alay ettiği kısa videoydu. Anlaşılan o kitleler, bu beyefendinin sözünü dinlemişler!

Eskiden sosyolojik açıdan bu “Z Kuşağı” denilen kategori, bana hep belirsiz gelirdi. Eyleme katılan arkadaştan eylemlere katılan kitlenin içeriğini netleştirmesini istiyorum: “Sokaklara ilk çıkanlar öğrencilerdi” diyor. Eyleme dair tanım Nepal hareketi, örgütlenme araçları da oyun dünyası kaynaklı: Örneğin, özellikle polisin kafasını karıştırmak için birden fazla tartışma kanalı oluşturarak onların nereye başvuracaklarını bilmemelerini sağlayan Discord forumları devreye giriyor.

Öğrencilere hızla büyük çaplı bir halk dalgası eşlik etti. Özellikle, durumun gerçekten ayaklanma boyutuna ulaştığı güneyde (Lqliâa şehrinde) aç karnına, Avrupalılar için domates ve avokado yetiştiren çok sayıda tarım işçisi harekete geçti. Buralar, işsizliğin çok yüksek düzeylerde yaşandığı yerler.

Genç arkadaş, devletin hemen saldırıya geçtiğini söylüyor. Şiddet, eşi benzeri görülmemiş bir düzeye ulaşmış. Normalin üzerinde bir vahşete tanık olunmuş. İki kişi polis tarafından öldürülmüş, bir kişi ağır yaralanmış. Polis arabalarının üzerine çıkıp dans eden eylemciler hedef alınmışlar, yaşanan izdihamda ele geçirilen üniformaları üzerlerine geçiren isyancılar her fırsatta jandarmaya saldırmışlar. Ardından, jandarmalardan biri yaralanır yaralanmaz, yangına körükle gitmemek için helikopterler sevk edilmiş; baskıcı güçlerin bilgi yaymasına imkân tanıyan son derece gelişmiş insansız hava araçları da kullanılmış.

Arkadaşım bana, “Düzeni koruma mühendisliği”nin aşırı gelişmiş olduğunu söylüyor. Aklıma hemen Mathieu Rigouste’un son kitabı Halklara Karşı Küresel Savaş[1] geldi. Kitap, bugün yaşanan olaylara dair, oldukça önemli bilgi ve yorumlar sunuyor. Tam da bu noktada İsrail’den bahsetmek gerekiyor: Madagaskar’daki olaylara değinirken de karşımıza çıkacak olan İsrail, Fas devletine düzeni sağlama konusunda eğitim veriyor, ona yeni baskıcı teknolojiler tedarik ediyor. Sık sık tekrarlanan şu tespiti bir kez daha aktarmak gerekiyor: Zulüm, Gazze’yi küresel bir laboratuvar olarak kullanıyor. Mesele, bir niyet meselesi değil, askeri-sınai kompleksin çıkarlarının kendini sürekli kılma çabasının sonucu bu.

Protestolara cevap olarak devlet, eylemcilere ağır hapis cezaları verdi: Bir protestocuya üç, dört, hatta on beş yıl ceza verilmiş... Baskı korkunç. Zorluklardan biri, Aralık ayında gerçekleşmesi planlanan ve büyük bir yapısal yatırımı ifade eden Afrika Uluslar Kupası’nın başlamasına kadar düzeni sağlamak. Geçtiğimiz Çarşamba günü, Kral VI. Muhammed’in söz verdiği konuşmaya dek saldırılara ara verileceği söylentileri yayıldı. Bu ara, aslında zulmün aldığı yaraları sarmak içindi.

İsyancıların krallık denilen kurum konusunda ne düşündüklerini bilmek zor, ancak şurası kesin ki ilgili kurum, burada Avrupa’dan çok farklı ele alınıyor. Bana kalırsa kimi insanlar kralı hükümete karşı koymak için bir tür karşı güç gibi görüyorlar (hatta kralın daha ilerici olduğu söyleniyor). Ancak bu güç, geçen Çarşamba gününden beri devreye girmiş değil. Bu suskunluk, baskının şiddetinin bir sonucu mu, yoksa geçici bir durgunluğu mu ifade ediyor, bilmiyoruz.

Madagaskarlı arkadaşım, “Her şey şimdi kararlaştırılacak” diyor. Bu ülkedeki durumun Fas’taki durumdan daha net ve belirgin olduğuna hiç şüphe yok. Ayaklanmanın boyutu karşısında şaşkına dönen Cumhurbaşkanı Rajoelina, Fransa tarafından Reunion Adası’na kaçırıldı. Bu, duyulmamış bir şey. Ordunun bir kısmı, hareketi bastırmayı reddetti, hatta bazı yerlerde cumhurbaşkanına karşı gelip, harekete iştirak etti. Ancak devlette çok güçlü bir kurum olan jandarma için aynı durum söz konusu değil. “Z Kuşağı”, Discord ve One Piece mangasından alınmış kurukafa ve hasır şapka bayrağı bu ülkede de karşımıza çıkıyor. Japon çizgi romanında hasır şapkalı korsanlar, ezilenlerin kurtuluşu için dövüşüyorlar.

25 Eylül’de, Agadir gösterilerinden iki üç gün önce, Ankatso Politeknik Okulu öğrencileri aniden sokaklara döküldü ve diğer öğrenci grupları da onlara katıldı. Okuldaki yaşam koşulları dayanılmazdı: elektrik yok, su yok. Enerji sorunu, hem devam eden devrimin hem de artık yerinde yeller esen mevcut iktidar için önemli bir sorun. Eskiden beri böyle.

1960 yılında bağımsız olan Madagaskar, enerji konusunda hiçbir zaman bağımsız olmadı. Petrolle çalışan ve aynı zamanda suyu dolaştırmak için gereken pompaları çalıştıran elektrik santralleri, kıtlık ortamında bir dizi yolsuzluğun merkezindeydi. Sık sık yapılan “yük azaltma” adımları, paradan tasarruf etmek için elektrik santrallerinin (ve dolayısıyla su kaynaklarının) düzenli olarak kapatılmasından ibaretti.

Madagaskar’da iktidar, sömürgeciliğin eseridir. Fransız İmparatorluğu, ne kadar bunamış olursa olsun, Madagaskar kıyılarında dağınık halde olan adaları halen daha elinde tutuyor. Fransa, buraları potansiyel enerji kaynağı olarak görüyor, ayrıca Hint Okyanusu’ndaki stratejik varlığı açısından önemli addediyor.

Çifte vatandaşlığı olan Cumhurbaşkanı Rajoelina, belki de ileride Lecornu’nun yerine geçecek olan Macron’a yakın bir isim. Fransa, iflasın eşiğindeki şirketi Jirama’nın yerine EDF Group’a ait bir hidroelektrik santralini geçirmeyi bildi. Jirama’nın CEO’su, Israel Electric Group’un eski başkanı Ron Weiss. İsrail’in Madagaskar ile muhtelif ortaklıkları mevcut. Öldürme, kontrol etme ve zulmetme işinde ustalaşmış olan İsrail, bir yandan da ülkeye Predator casus yazılımını tedarik etti. Ayrıca “modern çiftlikler” kurmak gibi bir distopyaya sahip. Bahsi edilen ortaklıkları bu bağlamda ele almak lazım.

Fas’ta olduğu gibi, Madagaskar’daki hareket de uzun bir ayaklanma tarihinin parçası. Madagaskar’da bu tarih, 1947’ye dek uzanıyor. Ancak, önceki hareketlerin çoğundan (en azından en sonuncularından) büyük bir farka sahip: bu hareketin başında belirli bir siyasi lider yok. Hiçbir politik isim, hareketin dümenini ele geçiremedi.

Rajoelina, 2009’daki ayaklanmayı kullanarak iktidara gelmeyi başardı. Bugün ise tek kahraman, özel bir isim veya bir parti değil, “GenZ Madagaskar”. Bazıları şu anda harekete bir yapı dayatmaya çalışsa da, henüz ortada inşa edilmiş bir şey yok.

Tıpkı Fas’ta olduğu gibi, Z Kuşağı, bir grup öğrenciyle sınırlı değil. Ben hâlâ bu “Z Kuşağı” ifadesinin havada asılı kaldığına, sosyolojiyi tayin eden bir dizi başka faktörle birlikte ele alınması gerektiğine inanıyorum. Umarız GenZ, o faktörleri yeniden oluşturur.

Hareket, geniş bir toplumsal zemini temel alıyor. Antananarivo’daki isyanlara ve yağmalara daha çok yoksul sınıflar katılıyor. Devlet, hareketi itibarsızlaştırmak için yağma meselesini kullanmaya çalıştı (geçmişte insanlara para ödeyerek ve polisi tutarak bu amaçla yağma yapılmasına izin vermişti). Ancak bu sefer yapılacak hiçbir şey yoktu. Hareket, daha 24 saat geçmeden hükümetin devrilmesini sağladı. Bir general başbakan olarak atandı. Satışlardaki gecikmelerin yaratacağı sorunları çözmek adına polise büyük ikramiyeler ödendi, ardından bir tür ters boykot çağrıları geldi: dükkân sahiplerinden ürünlerini polis memurlarına, jandarmalara ve ailelerine satmayı sistematik olarak reddetmeleri istendi.

İktidar boşluğu, “birilerinin iştahını kabarttı.” Yeni bir despotun ortaya çıkması riski her daim gündemdeydi. Ama hareket ta başından beri, petrol ve elektrik sektöründeki yolsuzluklarla bağlantılı olan, ülkenin en zengin adamına, yaklaşık on beş yıldır iktidarın üst kademelerine yerleşmiş, “Madagaskar ekonomisi üzerinde yaşam ve ölüm hakkı”na sahip pis bir kapitalist olarak Ravatomanga’ya kesintisizce ve hep birlikte saldırdı.

Japonya’da, Nissan gibi şirketlerin başkanı Carlos Ghosn, yargılanmamak için bir kutu içerisinde kaçırılmıştı. Bindiği uçak, Ravatomanga’nın şirketlerinden birine aitti. Eylemcilerin kötü adam olarak bildiği Ravatomanga, daha önceki eylemlerde hedefe konmamıştı: ceza alması imkânsız biri olarak görülen bu adam, bu son eylem süreci neticesinde bavulunu toplayıp Morityus adasına kaçıp saklandı.

Batılı güçlerin desteklediği bir hükümeti geçici de olsa devirmeyi bilen halk ayaklanmasının üç temel talebi vardı: hükümetin istifası, Ravatomanga’nın adalete teslim edilebilmesi için tutuklanması ve “bağımsız” (esasında esir olan) ulusal seçim komisyonunun lağv edilmesi.

Peki 2014-2019 arası dönemde ülkeyi yönetmiş olan hükümet, bu taleplere olumlu cevap verirse bu hareket diner mi? Bence şurası kesin: mevcut başarılarıyla başkalarına örnek olan bu Z Kuşağı hareketleri, “modern” devlet güçlerinin sömürgeci ve küresel köklerini kalıcı olarak rahatsız edecek düzeye geleceklerse bunların ulusal sınırları aşması, hatta bu dalganın emperyalizmin güç merkezlerine ulaşması gerekecek. Demek ki bu hareketlerin beklediği biziz.

Lundi Matin
17 Ekim 2025
Kaynak

Dipnot:
[1] “La guerre globale contre les peuples”, 15 Nisan 2025, Lundi.

Yazının Tamamı

Nepal’in GenZ Ayaklanmasının Açmazı

Bu makale, İşçi Enternasyonal Ağı (WIN) tarafından yakın zamanda düzenlenen çevrimiçi toplantıda Nepal’den aktivistler ve diğer katılımcılarla yapılan tartışmalara dayanmaktadır.

* * *

 

8 Eylül’de, STK’lar, sosyal medya fenomenleri ve tanınmış internet kullanıcıları tarafından yapılan eylem çağrılarının ardından, Nepal’in başkenti Katmandu’da kitlesel protestolar patlak verdi. Anlaşılan o ki gösterileri, hükümetin, 2023 tarihli Yüksek Mahkeme talimatına uyarınca, şikâyetlerin ulaşacağı adres için Nepal’e özel bir irtibat noktası belirlemedikleri ve bu düzlemde kendilerini kayıt altına aldırmadıkları gerekçesiyle aldığı, ABD merkezli birkaç sosyal medya platformunun hizmetlerini askıya alma kararı tetikledi.

Nepal hükümetinin, özel işletmelerin ülke genelinde iş kurmaları için artık yerleşik normlar halini alan sürelerin son tarihlerini periyodik olarak uzatması ardından, yerel düzenlemeleri görmezden gelmeye devam eden bu uygulamaların hizmetleri engellenmeye başlandı. Devletin bu bahsedilen adımı, hassas bir noktaya dokundu. Birçokları onu, zaten gizli bir hoşnutsuzlukla dolu bir ülke için bardağı taşıran son damla olarak değerlendirdi.

Kısa süre sonra ortaya konulan tepkilerin, dijital hak ve özgürlüklere yönelik baskı olarak algılanan bir hükümet önleminin boyutlarını aştıkları görüldü. 8 Eylül’de polis müdahalesi sırasında protestocuların ölümünün ardından öfkeli göstericiler, ertesi gün parlamento ve Yüksek Mahkeme de dâhil olmak üzere, ülke genelindeki birçok hükümet binasını yakıp kül etti. Kitlesel vandalizm yaşanırken, birçok politikacının evi, lüks oteller, araba galerileri ve özel ofisler de ateşe verildi.

9 Eylül’de Başbakan K. P. Oli’nin istifasıyla hükümet devrildi ve Nepal Ordusu, siyasi ağırlığa sahip tek güç olarak sahneye çıktı. Bu noktada, yoğun çatışmaların yaşandığı koşullarda “Z Kuşağı” (1997-2012 yılları arasında doğanlar), hızla şiddete mesafe koydu. İstenmeyen unsurların içeri girdiğini ve hareketin yönünü değiştirdiğini iddia ettiler. Anarşi olarak yansıtılmaya başlanan şeyden kendilerini ayırmak için aceleci bir hamleyle bazı “Z Kuşağı” aktivistleri, rejim değişikliğini gerçekleştirmeye dair hiçbir niyetleri olmadığını ilan ettiler. Eşzamanlı olarak, 10 Eylül’de ABD’ye ait bir oyun uygulaması olan Discord’da yapılan gayrı resmi bir anketle bir sonraki başbakanı seçmek için bir girişimde bulunuldu. Eski Yüksek Mahkeme Baş Yargıcı Suşila Karki, “Z Kuşağı”nın popüler tercihi olarak öne çıktı.

11 Eylül’de Genelkurmay Başkanı, hükümet karşıtı protestolar sırasında öne çıkan kişileri davet etti. Bu noktada, “Z Kuşağı” içerisinde çatlaklar ve çatışmalar açığa çıkmaya başladı. Müzakerelere davet edilenler arasında Hami Nepal gibi batıdan fonlanan STK’lar ve sosyal medyada yoğun bir şekilde yer alan kimi başka benzeri gruplar bulunuyordu. İşin tuhaf yanı şu ki, Hami Nepal'in yüzü, eski bir DJ olan, OMG isimli gece kulübünün sahibi Sudan Gurung, “Z Kuşağı” olarak nitelendirilemeyecek kadar yaşlıydı.

Tartışmalı geçen müzakere süreci ve lobicilik faaliyetleri, hoşnutsuzluğa yol açtı. Kendilerini dışlanmış hisseden kimi isimler, çıkar gruplarının hareketi rayından çıkardığını ve geçici hükümetin “Z Kuşağı” liderlerine danışmadığını iddia etmeye başladılar. Geçici Başbakan Karki ve kabinesinin, Eylül ayındaki protestolarla ilgili soruşturmalara onay vermesi, Maitighar’da (Katmandu) daha fazla protesto yapılmasına izin verilmemesi gibi müteakip adımlarla birlikte, kendilerini “Z Kuşağı” lideri olarak ilan eden kimi isimler hareketten koptular.

“Z Kuşağı”nın Kimliği ve Çıkarı: Bir Ayaklanmanın Anatomisi

Kitlelerin 8 Eylül’deki polis cinayetlerine tepki olarak yaptıkları şiddet eylemleri, rejimin çöküşünü hızlandırdı. Ancak bugün artık Eylül ayaklanması konusunda kanıksanan hikâyede, hareketin şiddete yönelmesinin sadece bir tahrik ve art niyet üzerinden izah edildiğini görmek gerekiyor. Artık bu momenti kimse sahiplenmek istemiyor.

Birçok kişi, bebeğin yıkandığı banyo suyuyla birlikte bebeği de çöpe atıyor: bu anlamda genel değerlendirmelerde, protestocuların amorf kitlesinin sesi işitilmiyor. 8 Eylül’de güvenlik görevlileriyle yaşanan ve giderek tırmanan çatışmalarda elit okul ve kolejlerden gelen gençler geri çekilirken, yoksul “Z Kuşağı”nın sesine kimse kulak vermiyor.

Bu alt sınıfa mensup “Z Kuşağı”, zenginliğe ve kayırmacılığa dair simgelerin yanında iktidara ve imtiyazlara savaş açtı. Sokak denilen cenk meydanına bu yüzden indi. Nepal’in alt sınıfı sokaklara dökülürken, dehşete kapılmış olan elit “Z Kuşağı”, oturma odalarının rahatlığında sosyal medyalarında sahte isimlerle açtıkları sohbet odalarına saklandı.

Nepal’de son dönemde yükselen dip dalgayı oluşturan kimlikler, eylemler, programlar ve gündemlerle ilgili bir değerlendirmede bulunabilmek için, Eylül ayındaki ayaklanmanın anatomisine daha yakından bakmak, ayrıca genelde “Z Kuşağı” torbası içine atılan farklı yaş gruplarını eleştirel bir incelemeye tabi tutmak gerekiyor.

Ayaklanma sırasında özel olarak belirli kamu kurumları hedef alındı. Belirli bir kuşağa mensup siyasetçilere saldırıldı. Bu da ayaklanmada gerici güçlerin rol oynadığına dair bazı değerlendirmelerin yapılmasına neden oldu. Bu tür görüşlerin tümüyle temelsiz olmadığını söylemek gerekiyor.

Çok partili sistem ve monarşi sonrası federal demokrasi döneminde siyasetçiler, halkın öfkesinin orantısız yükünü çekerken, Nepal’de kral baştayken kullanılan pançayat sisteminde (1960-1990) görevde olan siyasetçiler ve başbakanlar, bu saldırıdan kurtuldu. Dahası, hapisteki bir monarşist siyasetçi, ayaklanma sırasında büyük kalabalıkların hapishanelere saldırması sonucu, hapisten kaçmayı başardı. Bu türden gelişmelerin altında, öfkeli “Z Kuşağı”nın yarattığı dalgaya binip, geçmişte halk mücadeleleriyle inşa edilmiş olan federal demokrasi yapısını yıkmak umuduyla hareket eden monarşistlerin, anti-federalistlerin ve Hindu üstünlükçülerinin imzası olduğu net bir biçimde görülüyor. Monarşinin 2008’deki çöküşünden bu yana yaygınlaşan siyasi istikrarsızlığın, monarşi yanlılarına yeniden toparlanmaları ve monarşiye dönüş için hak iddia etmeleri için bolca fırsat sağlaması göz önüne alındığında, bu bahsini ettiğimiz ihtimalin güçlü olduğunu söyleyebiliriz.

Monarşi yanlısı mitingler 2025’in başlarında gündeme geldi; bunlardan biri de, dört aydan biraz daha uzun bir süre önce Mayıs ayında gerçekleşen Katmandu’daki büyük mitingdi. Dolayısıyla, Eylül ayaklanması sırasındaki hedeflerin çoğunun, monarşiye meydan okuyan kurum ve kişilerden oluşması tesadüf değil.

Ancak gene de “şiddet eylemlerinin tümünün arkasında iktidara aç monarşistlerin ve anti-federalistlerin entrikaları vardır” denilemez. Protestocular arasında, Katmandu’ya komşu bölgelerden gelen çok sayıda öfkeli emekçi kitlenin de bulunduğu görülüyor. Bunların büyük kısmı, çok düşük ücret alan, gayrı resmi işlerde köle gibi çalışan, şehre yeni göç etmiş gençler. Şehirlerdeki bu alt sınıfın önemli bir kısmı, istikrarlı bir gelir akışının garanti olmadığı çok sayıda geçici işe ve geçici işe yöneldi; bu da sürekli dış göçü ve sürekli daha iyi iş arayışını körükledi. Özellikle, Nepal kentlerindeki emekçi kitleleri, düşük ücretli ev işlerinde (dokuma, örgü, nakış), temizlik işlerinde, seyyar satıcılıkta, otellerde temizlik ve yemek pişirme işlerinde vb. güvencesiz bir şekilde çalışan kesimler oluşturuyor. Birçoğunun eline yakın dönemde, iş ve eğlence amacıyla bir cep telefonu geçti. Vlog ve video çekimleri, boş zamanlarının büyük bir bölümünü kaplamış durumda, Instagram paylaşımları, aşırı gerçek gösteri dünyasındaki durumlarına ve imajlarına dair daha güçlü bir algıyı aşıladı. Ancak bu durum, İngilizce bilen, toplumun gündemine daha fazla hâkim olan kentli orta sınıflar için pek geçerli değil.

“Z Kuşağı”, dijital âlemle ilişki konusunda ciddi farklılıklarla ve derin bir uçurumla tanımlı. Bu, ilgili kuşağın içerisindeki sınıfsal konumların farklılığını ortaya koyuyor. Dolayısıyla, ülkenin orta sınıfları ile geçimlik köylüler ve topraksız işçilerden oluşan emekçi kitleler arasındaki farkı tespit etmek zor değil.

Son on yılda internet bağlantısı nüfusun yarısından fazlasını kapsayacak şekilde, hızla genişledi, ancak bu durum, dijital teknoloji ve bilgi birikimine, oyun uygulamalarına ve sosyal medya platformlarına eşit erişimi güvence altına almadı. Büyük çoğunluk, ülkenin kentli elitlerinin gösterişli tüketimine, kendine has yaşam tarzlarına damga vuran şık akıllı telefonlara, çok sayıda indirilmiş uygulamaya ve kolayca şarj edilebilir veri paketlerine sahip değil. Birçok Nepalli için sosyal medya erişiminin ulaştığı en uç nokta, WhatsApp ve Facebook.

Nepal’in kent merkezli orta sınıfları, çok çeşitli sosyal medya platformları, şık elektronik cihazlar, pahalı arabalar, çok sayıda e-cüzdan, gelişen kafe kültürü ve Katmandu, Lalitpur, Pohara gibi şehirlerdeki gece hayatı gibi tüketimlerine yansıyan çok daha yüksek satın alma güçleriyle karakterize edilir.

Şehirlerin değişen manzarası, orta sınıf gençliğinin değişen yaşam tarzlarını da desteklemektedir. Günümüzde büyük şehirlerde, modernize edilmiş ofis ortamları sunan kafeler, damakları dünya mutfağından lezzetlerle buluşturan lüks restoranlar, büyük showroom’lar, devasa mağazalar, çok sayıda lüks butik ve beş yıldızlı otellerle dolu olduğunu görmek alışılmadık bir durum değildir. Dahası, turist sayısındaki artış yanında yüksek gelir getiren, ranta dayalı ekonomi, mülk edinme imkânına sahip bir grup orta sınıfa fayda sağlamıştır. Orta sınıf söz konusu olduğunda, uluslararası kuruluşların ve STK’ların Nepal halkına dolar cinsinden ödeme yaparak kiraları ve kentsel yaşamın diğer maliyetlerini artırması, artık kanıksanmış bir durum.

Değişen yaşam standartları, yurtdışındaki Nepal vatandaşlarından gelen istikrarlı para transferleriyle de bağlantılıdır. Ülke içindeki çok sınırlı iş fırsatları, hanelerin dörtte üçünden fazlasının para transferlerine bağımlı hale gelmesine neden olmuştur. Birçok durumda, bu yurt içi para transferleri, tüm haneler için refah ve daha yüksek satın alma gücü getirmiştir. Para transferlerinin önemi, ülkenin gayri safi yurtiçi hâsılasına (GSYİH) yansımıştır. 2023 itibarıyla ülkeye yapılan para transferinin toplam tutarı 11 milyar doları bulmuş, bu anlamda yurtdışından gelen para transferlerinin GSYİH içerisindeki payı %26,6’ya ulaşmıştır. Bu para transferlerinin bir kısmı, daha iyi ücretli, beyaz yakalı işlerde çalışan Nepallileri içerse de, aslan payı, köylerden düşük ücretli mavi yakalı işlerde çalışmak üzere, yurtdışına taşınan çok sayıda gençten gelen para transferlerinden oluşmaktadır.

Genel olarak yurtdışındaki Nepallilerden gelen para transferlerinin artmasıyla birlikte, ülke, orta sınıflarda sayısal bir büyümeye tanık oldu. Nepal, hem belirgin bir alt orta sınıfa hem de ekonomik olarak daha istikrarlı bir üst orta sınıfa sahip. Bununla birlikte, para transferi, göründüğü kadar parlak bir hikâye değil. Öncelikle, alt orta sınıf, genellikle kendisini Nepal’in emekçi yoksulları arasına geri itebilecek ekonomik yıkımdan bir kaza, bir hastalık veya tıbbi komplikasyon kadar uzakta. Ayrıca, iş için göç eden Nepalli gençlerin büyük bir kısmının yolsuzluk uygulamalarına yakıt sağladığı ve memleketlerindeki ailelerini geçindirmek için yurtdışında sömürü oranı epey yüksek işlerde çalıştıkları da herkesin bildiği bir sır.

Daha da önemlisi, “sonradan görmelik” yanında sosyal medyaya düzenli olarak maruz kalma, lüks yaşam tarzlarına ve son teknolojinin sunduğu imkânlara erişim özlemlerini körükledi. Ancak Nepal gençliği, küreselleşmiş dünyanın diğer bölgelerindeki dünyayı dolaşan akranlarına kıyasla keskin bir yoksunluk hissinden kaçamıyor. Sürekli çevrimiçi olan Nepal gençliği, çevrimdışı dünyalarıyla çelişen zıt gerçeklerle tekrar tekrar karşı karşıya kalıyor; bu gerçeklik, yerine getirilmemiş ilerleme, büyüme ve refah vaatleriyle gölgeleniyor. Tüm bunlar yetmezmiş gibi, bürokratların ve politikacıların yolsuzluklarının periyodik olarak ifşa edilmesi, gençler arasında artan bir huzursuzluğu besledi. Demek ki, Nepal’de iktidarı deviren protestolar, farklı kesimler ve sınıflarda görülen somut hoşnutsuzlukların bir karışımının bir neticesi.

Covid-19 pandemisinin ardından ciddi bir durgunlukla karşı karşıya kalan bir ülke için saatli bomba, kelimenin tam anlamıyla, tıkır tıkır işliyor. Mevcut ekonomik durgunluk, düşük tarımsal ve endüstriyel üretim, azalan döviz rezervleri, yüksek enflasyon ve gençler için iş fırsatlarının eksikliği, bu sürece damgasını vuruyor. Gençler, bunun sonucunda çoğunlukla komşu ülkelerdeki düşük ücretli çalışan yoksulların saflarına katılmak üzere, büyük sayılarda yurtdışına göç ediyor. Genel işsizlik, 2022-2023’te %12,6 iken, yirmi dört yaşın altındakiler arasında bu oran, şaşırtıcı bir şekilde %22,7’ye çıktı. Ekonomik zorluklar, 2023 protestoları gibi, durgunluktan ağır etkilenen tefeci mağdurları, çiftçiler ve okul öğretmenlerinin sokak gösterilerini dönem dönem körükledi.

Ülkenin durgunluktan “kurtulması”, daha önceki çarpık ekonomik kalkınma nedeniyle karmaşık bir hal aldı. Oysa tuhaf olan şu ki Nepal, önemli stratejik kaynaklara sahip; bunlar arasında muazzam hidroelektrik potansiyeli, geniş ormanlar, biyolojik çeşitlilik ve hatta önemli ama gelişmemiş mineral yatakları bulunmaktadır. Ayrıca, ülke, nispeten yakın ilişkilere sahip olduğu Hindistan ve Çin arasında önemli bir jeostratejik konumda bulunuyor. Örneğin Hindistan, Nepal ile açık bir sınır paylaşıyor. Ancak bu avantajlara rağmen, Nepal ekonomisi, büyük ölçüde geleneksel tarım biçimlerine, göçmen işçi dövizlerine, ayrıca dönemsel yükselişlere ve krizlere tabi olan bir turizm sektörüne bağımlı olmaya devam etmektedir.

Son yıllarda Dünya Bankası tarafından alt-orta gelirli bir ekonomi olarak gösterilen Nepal, içeride belirgin bir gelir eşitsizliğiyle maluldür; bu, monarşi sonrası rejimlere yönelik hayal kırıklığını aktif olarak körükleyen, rahatsız edici bir gerçekliktir. 1995-1996 ve 2022-2023 yılları arasında en yoksul yüzde 20’nin kişi başına düşen geliri 2.020 rupiden 61.335 rupiye yükselirken, aynı dönemde en zengin yüzde 20'nin geliri 19.325 rupiden 259.867 rupiye yükseldi. Dahası, ekonomik sıkıntı eşitsiz bir şekilde dağıldı. Bununla birlikte, ekonomik sorunlar farklı etkileri tetiklese de, bir yandan da kitlesel hoşnutsuzluğun farklı biçimleri için gerekli yolu açtı. “Z Kuşağı”nın başlattığı gösteriler ve eylemler, halkın gelişmeye ve hesap verebilirliğe dair özlemlerini gündeme getirmeleri sebebiyle hızla dikkat çektiler. Mevcut siyasal sistem, emekçi kitlelerin yaygın sömürüsünü ve orta sınıflarda giderek derinleşen yabancılaşmayı hızlandırdığı için başlıca hedef haline geldi.

Ketlenmiş Devrim: Parlamenter Demokrasinin Çıkmazı

Mevcut bağlamda, “yeni Nepal” için gerekli yapının kurulacağına dair iddiaların pek güven vermediğini söylemek gerekiyor. Öncelikle bugün atılan adımların yeni olmadıkları görülmeli. Yepyeni bir Nepal inşa etme çabalarının başlangıcı, daha uzun ve daha önemli bir tarihe sahip. 2008’de resmen yürürlükten kaldırılana dek monarşi ülkede 240 yıl hüküm sürmüştü. Hayatta kalan son Hindu krallığıydı. Var olduğu sürece monarşi, Brahma rahiplerinin inşa ettiği Hindu geleneklerine sıkı sıkıya bağlıydı ve bunları aktif olarak yayıyordu. Nepal’da halk, kutsal bir statüye sahip olduğunu iddia eden kralların ortaklığında ve gözetiminde sömürülüyor, zulme uğruyordu.

Yirminci yüzyılın başlarında, Şah hanedanlığı dönemindeki baskıcı monarşi yönetimi dönem dönem sorgulamalara maruz kaldı. Örneğin 1990’da, “Jana Andolan” olarak bilinen ve haftalarca süren, tüm ülkeyi kuşatan protestoların ardından, dönemin Kralı Birendra, halkın demokrasi taleplerine boyun eğmek zorunda kalmıştı. Nepal Kongresi ve çeşitli “sol” partilerin önderlik ettiği hareket, çok partili parlamenter sisteme sahip anayasal monarşi dönemini başlattı. Bu sistem, sarayın on yıllardır iktidarı elinde tutmasına imkân tanıyan eski partisiz Pançayat sisteminin yerini aldı.

Bundan sonra işler yolunda gitmedi. Demokrasi için mücadele eden siyasi partiler arasındaki birliğin, kısa sürede patlak veren sert kavgalar sebebiyle kırılgan olduğu görüldü, bu da istikrarsız koalisyon hükümetlerine ve sık sık yaşanan liderlik değişikliklerine yol açtı. Skandallar ve idari yetersizlikler, kitleleri hayal kırıklığına sürükledi.

Doksanların ortalarından 2006’ya kadar uzanan dönemde Nepal’de, bilhassa kırsal alanlarda, monarşi karşıtı, toplum ile ekonomide radikal bir dönüşüm talep eden, uzlaşmaz ve dirençli bir mücadele açığa çıktı. 2004 yılına gelindiğinde, Himalaya’daki krallığın birkaç şehri haricinde, Maoistlerin önderliğindeki devrimci güçler, Nepal’in büyük kısmını kontrol altına aldılar. Bu güçler, köylerde, yaygın kast baskısı ve cinsiyet ayrımcılığıyla mücadele kampanyalarına öncülük eden, halk hükümetine ve halk mahkemelerine dayanan, paralel bir yönetim kurdular. Bu halk savaşı sürecinde, büyük toprak sahiplerinin toprakları da çeşitli yerlerde ele geçirilerek yoksul köylüler ve topraksızlar arasında yeniden dağıtıldı.

Bununla birlikte, söz konusu on yıl kendi açmazını yarattı. Bir yandan, büyük bir ordu tarafından desteklenen monarşi, seçilmiş parlamentoyu küçümsemeye devam etti. Diğer yandan, Maoistler, hükümete karşı güçlü bir gerilla savaşı yürüttüler, kırsalda paralel bir idari yapı kurdular ve köylü tabanlarını düzen yanlısı kent merkezlerini kuşatacak şekilde genişlettiler. Yedi büyük parlamento partisini içeren Yedi Parti İttifakı’nın kurulmasının ardından, hükümet ve Maoistler arasındaki mücadele sürdü, hem ittifak hem de Maoistler, sırasıyla monarşiyi iktidarın devri konusunda müzakerelerle ilgili sıkıştırmaya çalıştılar. Yoğunlaşan iç savaşa tepki olarak, dönemin kralı Gyanendra, krizden politikacıları sorumlu tuttu ve Nisan 2006’da iktidarı ele geçirmek için seçilmiş parlamentoyu feshetti. “Jana Andolan II” olarak adlandırılan kitlesel protestolar, kralı geri çekilmeye zorladı.

Uzun soluklu bir halk savaşını sürdürmenin zorluklarını dile getiren ve Halk Kurtuluş Ordusu’nun sadık ordu teşkilatı tarafından korunan monarşiye karşı cepheden bir saldırıda ne kadar başarılı olacağından şüphe duyan Nepal Komünist Partisi (Maoist Merkez) / NKP liderliğindeki Maoistler, sonunda müzakere masasına çekildi. Karar, on yıl süren savaş sırasında bildirilen çok sayıda ölümün ve kaybın ardından alındı. NKP, 21 Kasım 2006’da hükümetle Kapsamlı Barış Anlaşması’nı imzaladı. Monarşinin kaderi ve Nepal’in geleceği konusunda karar verecek bir Kurucu Meclis kurulması yönündeki kritik taleple ilgili varılan uzlaşının ardından NKP, iç savaşı durdurmayı kabul etti. Buna karşılık, Maoistlerin disiplinli kadro tabanı olan Halk Kurtuluş Ordusu, rehabilite edilip Nepal Ordusu’yla bütünleştirilmesini esas alan bir anlayış üzerinden silahlarını teslim ederek BM tarafından izlenen kamplara yerleşti. Bu arada Maoist liderler, ana akım siyasete katılarak, Nepal kırsalında paralel yönetim amaçlı kurdukları ağları dağıttılar. Geçici bir anayasa, kralı yetkilerinin çoğundan mahrum bıraktı ve Nepal’in laik bir devlet olduğunu duyurdu.

İki yıl sonra, Nisan 2008’de yapılan Kurucu Meclis seçimleri, Maoistlerin Meclis’te çoğunluk olmalarını sağladı. 28 Mayıs’ta meclis, monarşinin kaldırılması ve kralın mülklerinin millileştirilmesi yönünde karar aldı. Nepal’in federal demokratik bir cumhuriyet olduğu duyuruldu. Ancak, Kurucu Meclis’teki diğer siyasi partiler, kendi yerleşik kitle tabanlarını ve belirli çıkar gruplarını temsil ettiklerinden, uzun süreli bir çıkmaz ortaya çıktı; bu da Maoist Halk Kurtuluş Ordusu’nun Nepal Ordusu içerisinde özümsenmesine mani oldu.

Gerçekte, devrimci mücadelenin iki temel başarısı olan halk ordusu ve paralel yönetim (devrimci bir özyönetim organı) bu süreçte epey yıprandı. Sonraki yıllarda, Maoistlerin kırsal kesimdeki destek tabanı küçüldü; kadro tabanı da, Halk Kurtuluş Ordusu’nun özümsenmesi ile ilgili olarak yürütülen uzun müzakere süreci ve Nepal için vaat edilen özgürleştirici Anayasa’nın oluşturulamaması sebebiyle, giderek hayal kırıklığına uğradı. Görev süresi iki yıl uzatılmasına rağmen, Kurucu Meclis, dört yıl sonra bile yeni cumhuriyet için bir anayasa hazırlayamadı. Yeni Kurucu Meclis seçimlerinde ikinci sıraya gerileyen Maoistler küçüldüler. Çeşitli seçim ittifaklarının aracılık ettiği ve sonraki birkaç yıl içinde hızla çöktüğü bir pazarlık dönemi yaşandı. Mevcut istikrarsızlık, 17 yıldan biraz daha uzun bir süre içerisinde (Nisan 2008’den Ağustos 2025’e kadar uzanan süreçte) ülkenin 15 başbakan görmüş olması gerçeğinde de karşılık buldu.

Bu yaygın siyasi istikrarsızlık, yalnızca siyasi ayrışmadaki derin ideolojik farklılıklarla iç içe geçmemişti. Bu, devrimci güçlerin burjuva temsili siyaset sistemi içerisinde erimesiyle şekillenen bir trajediydi ki bu konuya ileride tekrar döneceğiz.

Benzer şekilde, Nepal’in siyasi sorunları da Batı emperyalizminin, bölgesel güç bloklarının (özellikle Hindistan) ve Rastriya Svayamsevak Sang (Ulusal Gönüllü Birliği -RSS) tarafından desteklenen Hinducu sağ kanadın sinsi müdahaleleriyle bağlantılıdır.

ABD ve müttefikleri, Nepal gibi önemli bir sol kütleye sahip olan ülkelerde siyasi sonuçları etkilemek için uzun zamandır yumuşak güç kullanıyor. Günümüz bağlamında, bu yumuşak güç, Batılı büyükelçiliklerin ve uluslararası bağışçı kuruluşların Nepal’deki STK’lara aktardıkları parada karşılık buluyor. Bu para, ülkenin kalkınma ve yönetim modelinin kapitalizmi desteklemesi, ülkedeki siyasi ve ekonomik durgunluk koşullarında emperyalizmin rolünün küçümsenmesi için akıtılıyor.

Hindistan da Nepal üzerinde belirgin bir etkiye sahip. Bölgedeki stratejik çıkarlarını korumak için, Hindistan devleti bünyesinde bir biri ardı sıra iş başına gelen hükümetler, diplomatik baskı, abluka vb. yöntemlere başvurarak, Nepal’i Hindistan’ın kendi “nüfuz alanları”ndan biri haline getirmeye çalıştılar. Dahası, Hindistan’da Hindu sağcılar, eski monarşinin garanti altına aldığı Hindu siyasi hâkimiyetini yeniden tesis etme yönünde kurnazca bir girişimde bulunarak, Nepal’de yeni kurulan cumhuriyet için bilinçli olarak siyasi krizleri körüklediler.

RSS’ye göre Nepal, Hindu Raştra (Hindu Ulusu) medeniyet projesinin önemli bir parçasıydı. Buna paralel olarak, dini kurumlar, kültürel ağlar ve siyasi açıdan anlayışlı devlet adamları aracılığıyla RSS, Nepal’de nüfuz kazanmaya çalıştı. Genç Nepalliler arasında yaygın olan mevcut hayal kırıklığı göz önüne alındığında, bu girişimler kendilerini geliştirecek kanallar buldular.

Son zamanlarda Hinducu güçler, Hindistan’ın otoriter, mezhepçi politikaları doğrultusunda Nepal’in bir Hindu devleti olarak yeniden kurulması için daha kolay destek buldular. Genelde bu girişim, monarşiyi “gerçek” Nepal kimliğinin koruyucusu olarak görüyor, gösteriyor. Federal cumhuriyette yaşanan yolsuzlukları ise laiklikteki “etkisizliğin” kanıtı olarak sunuyor.

Yukarıda belirtilen zorluklara rağmen, 2008’den bu yana önemli başarılar elde edildi. Elektrik ve yol gibi altyapı ve hizmetlerdeki eşitsiz gelişmelere rağmen, insanların bu imkânlara erişimi, önceki on yıllara kıyasla istikrarlı bir şekilde arttı. Ülke, 2008’deki yaklaşık %25,4’ü bulan yoksulluk seviyesinden 2024 yılına kadar %4’e ciddi bir düşüşe tanıklık etti. Mutlak yoksulluğu azaltmak amacıyla 2008-2009’dan bu yana yaşlı vatandaşlar, Dalitler, bekâr kadınlar ve engelli bireyler için aylık ödenekler gibi çok sayıda sosyal koruma programı uygulamaya konuldu. Nihayet 2015’te yeni bir anayasa da yürürlüğe girdi. Temel amacı göz önüne alındığında, Anayasa, yakın zamana kadar monarşi tarafından korunan ve desteklenen eski rejime karşı hiç de küçümsenmeyecek bir başarıyı temsil ediyordu.

2015 Anayasası’nın genel çerçevesi, eski Hindu devleti altındaki merkezi otoriter yönetimden, Nepal toplumunun daha fazla demokratikleşmesine kendini adamış laik, federal tarzda bir cumhuriyete geçişi garanti altına aldı. Yedi ayrı idari bölgeden kaynaklanan farklı yerel ihtiyaçları ve zorlukları hesaba katan bir sistemi getirdi. Dahası, 2015 Anayasası, Nepal toplumundaki, çoğu tarihsel olarak dışlanmış ve vatandaşlık, temsil ve katılım konularında kavga vermek zorunda kalmış çok sayıda grubu içeren zorlu müzakereler neticesinde dikkatle yapılandırılmış bir metindi.

Bunların yanı sıra, monarşi sonrası dönemdeki diğer önemli başarıları da göz ardı etmemek gerek. Örneğin, yaygın kast sistemi ve Brahmanların siyasi ve sosyo-kültürel yaşamdaki hâkimiyetiyle karakterize edilen bir ülkede, 2008’deki Kurucu Meclis seçimlerinden bu yana, Dalit bakanların orantılı temsil yoluyla yönetime girmeleri dikkat çekici bir gelişmedir. Buna karşılık, partileri yasaklayıp iktidarı krala bağlayan Pançayat sisteminde (1960-1990), bakanlık görevlerinde yalnızca çok az sayıda Dalit görev almıştı ki bunlar da esas olarak bakan yardımcılığı veya eyalet bakanlığı görevleri üstlenmişti. Çok partili parlamenter sistemin ardından gelen dönemde (1990-2002), atanan 336 kabine bakanından hiçbiri Dalit toplumundan değildi. Tam tersine, monarşi sonrası dönemde Dalitlerin kabine bakanı olarak atandığına şahit olundu. Bununla birlikte, 2012 sonrası kurulan Yerel Yönetimler’de Dalitlerin oranlarında görülen düşüş, sınırlı katılımları konusunda endişelere yol açtı.

Şüphesiz, monarşinin yıkılışı muazzam bir başarıydı. Bu noktada temsili sistem aracılığıyla yeni bir toplumun yaratılabileceği varsayılmıştı. Ülke, temsili demokrasinin hâkim olduğu modelin çerçevesini çizdiği bir anayasa hazırlama sürecine girdi, bu da devrimci ihtimalleri ve sonuçları bir biçimde ketledi. Bir zamanlar devrimci mücadelenin öncüsü olan Maoistler ve diğer sol oluşumlar, temsili sistem tarafından yutuldular. Bunlar, iktidar olmanın ve ayrıcalıklara kavuşmanın döşediği tuzaklara düştüler. Bugün halkın geneli, bu örgütleri yolsuzluk denilen bataklıkta debelenen oportünist yapılar olarak görüyor.

Ateş olmayan yerden duman çıkmaz. Nepal’de halkın çoğunluğunun yoksulluk içinde yaşarken önemli solcu liderlerin gösterişli bir hayat sürmeye başladıkları gerçeği göz önüne alındığında, sol partilerin yüzleştikleri itibar kaybı, beklenen bir gelişmedir. Dahası, Nepal’de sol partilerin taban hareketlerini zayıflattıkları, neoliberal ekonomik politikaların yerleşmesini kolaylaştıran çeşitli hükümet önlemlerini benimsedikleri gerçeği dikkate alındığında, ülkeyi sosyalist manada yeniden yapılandıracaklarına dair iddialarının içi boş ve temelsiz oldukları görülmektedir.

Devrim ve Restorasyon: Değişim ve Süreklilik

Temsili demokrasi çağına doğru ilerleyen Nepal, halk mücadelelerinin en önemli kazanımlarını, yani kırsal kesimin büyük bir bölümündeki halk özyönetimi kurumlarını alenen arkasında bıraktı. Bu kurumlar, sıradan insanlara açıktı. Halkın müesses patriarkaya, kast sistemine ve topraksızlığa karşı verdiği mücadelelerde etkiliydi. Temsili demokrasinin yerleşmesiyle bu kurumlar, tasfiye edildiler. Ele geçirilen ve topraksızlara dağıtılan topraklar, sahiplerinden zorla alınıp, bir zamanlar egemen olan toprak sahibi kesimlere iade edildiler. Maocu kadroların çoğunluğu, hayal kırıklığına uğradı. Umudun ışığı olarak görülen radikal parti, geçmişinin hızla silinip giden gölgesinin arkasından bakan, sıradan bir parlamento partisine dönüştü.

Nepalli yurttaşlar, temsili demokrasinin temel çelişkisiyle boğuşuyorlar: İnsanlar, belirli aralıklarla sandık başına gidip temsilcilerini seçiyorlar, ancak bu temsilciler, onların hoşuna gitmiyor. Hoşnutsuzluk, insanların gerçek karar alma süreçlerinden belirli müdahalelerle uzaklaştırılmasından kaynaklanıyor. Periyodik seçimlerde oy kullanan halk, daha sonra karar alma süreçlerinden uzaklaşıyor. Oysa zaten “temsili demokrasi” denilen şeyin özü tam da bu.

Yurttaşlara, hükümetin herhangi bir kademesindeki temsilcileri geri çağırma hakkını vermeyen bu sistem, onları hükümetin yürütme ve yasama işlevlerindeki tüm rollerinden mahrum bırakıyor. Bu şekilde, seçilmiş parlamenterlerin halkın temsilcileri değil de, seçmenlerini istedikleri gibi az çok temsil eden, kendinden menkul bir güç olarak hareket etmelerini mümkün kılan, anayasal zemini olan bir temsiliyet ilişkisi hâkim oluyor. Bu parlamenterler, seçmenlerin görüşlerine göre yetkilendirilmiş delegeler değiller; seçilmiş temsilcilerin, gücü kendi ellerinde toplama, bu gücü kendi özel hırslarını tatmin etmek, zengin ve güçlülerle işbirliği yapmak için kullanma eğiliminde olmalarının nedeni de tam olarak bu.

Temsili demokrasi, mülkiyeti, ayrıcalığı, konumu ve prestiji korumak için geliştirilmiş bir sistem. Dünyanın birçok yerinde, mevcut itici gücünü ve içsel mantığını sömürgeci mirasına borçlu. Sömürgecilik bağlamında temsili demokrasi, her daim, yerli elitlerin sömürgeci otoriteyle güç pazarlığı yürüttükleri bir zemin olarak iş görmüştür. Dolayısıyla, uzun bir süre boyunca temsili demokrasinin yapısı, mülkiyet temelli oy hakkı, pahalı seçimler ve seçim bölgelerinin eşitsiz bir şekilde belirlenmesi üzerine inşa edilmiştir; bu da zenginlerin yasama meclisleri ve yasama konseyleri gibi “temsil” kurumlarının oluşumuna egemen olmasına imkân sağlamıştır. Basit bir ifadeyle, açık siyasi kurallar ve kurumsal düzenlemeler, egemen kesimlerin ve sömürgeci gücün mülkiyeti ve ayrıcalığı etrafına etkili siperler olarak inşa edilmişlerdir.

İktidarın sömürgeci elitlerden yerli elitlere devredilmesinden sonra bile, temel yapı, bazı kozmetik değişikliklerle varlığını sürdürmektedir. Bu şekilde, temsili demokrasinin özü, iktidarı halkın elinden alıp onu, halkın işleyişi üzerinde çok az kontrolü olan Başkanlıklar, Parlamentolar ve Kabineler gibi siyasi kurumlara aktarmaktan ibarettir. Bu yönetim biçiminin tekrar tekrar yeniden üretilmesi, insanları mevcut temsili demokrasi biçimini dokunulmaz ve demokrasinin nihai biçimi olarak varsayan yaklaşıma alıştırmıştır. Bu düşünsel felç hali, insanları katılımlarını yalnızca “daha iyi” ve “yozlaşmaz” liderler arayışıyla sınırlamaya zorlar. Monarşiye karşı mücadeleden doğan Nepal demokrasisinin gelişim öyküsü de benzer bir şablonu ortaya koymaktadır.

Nepal örneğinde, anayasal monarşi koşullarında parça parça demokratikleşme görünümü de dâhil olmak üzere, halkın monarşik yönetime karşı verdiği mücadele, kırsalda ortaya çıkan paralel halk hükümetinin hızla ortadan kaldırılmasıyla geri püskürtüldüğünde, bir trajediyle yüzleşti. İşin tuhaf yanı şu ki Maoistlerin Halk Savaşı sürecinde elde ettikleri ve sürekli olarak uzaklaştıkları imkân, özünde demokrasinin çelişkisini çözme potansiyeli taşıyordu.

Nihayetinde, devredilemez egemenliği güvence altına alan şey, özyönetim kurumları aracılığıyla katılımcı, doğrudan demokrasidir. Özünde egemenlik, halkın kendisine ait olmalıdır. Genişleyen demokrasinin yeni olasılıkları tam da ufukta belirdiğinde bu yoldan sapan kitleler, en nihayetinde her renkten elitler tarafından teşvik edilen ve yayılan temsili siyasetin egemen ideolojisinin koordinatlarına hapsoldular.

Bu ihanet, ilk kez bir trajediye yol açtı. Ancak o günden beri, sık sık tekrarlanan seçimlerin, hatta 8-10 Eylül’deki ayaklanma türünden ayaklanmaların halkın özyönetimini diriltip güçlendirmede başarısız olduğu, tekrar tekrar komediye dönüşmüş girişimlere tanıklık ettik. Gerçek alternatifin, yani sahiden hesap verebilen bir halk hükümetinin ne olduğu konusunda bir netliğin bulunmadığı görülüyor. Dolayısıyla, “Z Kuşağı”nın tetiklediği ayaklanmanın neredeyse hemen “etkili bir lider”, yeni bir başbakan arayışına girmiş olması, böylelikle liderlerle yönetilenler arasındaki hiyerarşi temelli politikayı güçlendirmesi, pek de şaşırtıcı değil.

En rahatsız edici sonuçlardan biri, elit “Z Kuşağı” tarafından başbakanı belirlemek için oyun ve sohbet uygulaması Discord’da (eskiden yasaklı sosyal medya platformlarından biriydi) yapılan bir anketti. Dijital imkânlar konusunda ülkenin ikiye bölündüğü koşullarda, gelecekteki olasılıklar üzerinde tartışanlar, kitleler değil, bir avuç internet kullanıcısıydı. Gayriresmi olduğu ilan edilen ankette sadece 7.713 kişi oy kullandı ve buna rağmen 3.833 oy alan Suşila Karki, 29 milyon 700 bin nüfuslu bir ülkede geçici bir hükümet kurma meşruiyetine kavuştu!

Garip olan şu ki bu uygulamayı bazıları, “demokrasinin derinleşmesi” olarak görüp selamladı. Selamlayanlar, modern dünyada demokrasinin ortaya çıktığı, mülkiyet ve eğitim niteliklerinin oy hakkını ciddi şekilde kısıtladığı ilk döneme baksak bile, nüfusa orantılı olarak kullanılan oyların hiçbir zaman Discord uygulamasının 10 Eylül’de kaydettiği kadar düşük olmadığına ilişkin o basit gerçeği rahatlıkla göz ardı ettiler. Şurası açık ki isyan, “istikrar”a kavuşmak adına durdurulmuş, verili duruma küçük bir azınlık hâkim olmuş.

Ayrıca, Discord’da yürüyen müzakerelerde tartışmalı konular gündeme geldiğinde, bunları çözmek için ChatGPT’ye başvurulduğu da iddia edildi; böylece, bir yapay zekâ aracının algoritma tabanlı bilgi üretimi üzerinden işleyen aklı yeniden üretildi ve pekiştirildi.

Parlamenter demokrasi ve seçimlerdeki hayal kırıklığına rağmen, elit “Z Kuşağı”, önümüzdeki altı ay içerisinde özgür ve adil seçimler talep etmekten öteye geçemedi. Ne yazık ki, böyle bir gündemin yaygınlaşması, elit “Z Kuşağı” sözcülerinin, yoksul halk kitlelerini temsil ettiğini iddia edenlerle talihsiz bir şekilde bir araya geldiğini ortaya koyuyor.

Mevcut haliyle, Nepal’in elit “Z Kuşağı”nın eylemleri ve gündemi, yeni bir şey inşa etmekten ve halkın kendi kendini yönettiği bir dönemi müjdelemekten aciz olduğunu kanıtladı. Öncelikle, “Z Kuşağı” taraftarlarının birçoğunun, 2015 anayasasında belirlenen federal yapının gerekliliğini ve önemini göz ardı etme yönündeki endişe verici eğilimini gördük. Çok sayıda genç gösterici, eyaletleri etkisiz ve maliyetli olarak görüyor, yerel ve federal olmak üzere iki yönetim düzeyine geri dönülmesini savunuyor. Böyle bir karar, ciddi bir hata olur. İnternette yapılan anket türünden uygulamalarda görüldüğü üzere, elit “Z Kuşağı”nın partizan, otoriterlik yanlısı yaklaşımını ortaya koyar.

Elit “Z Kuşağı” içerisindeki otoriter eğilim, başkanlık sistemine benzer şekilde, doğrudan seçilmiş bir başbakan talebiyle daha da pekişmiştir. Açıkça görülüyor ki, böyle bir kurum kurulursa, görev süresi boyunca diğer seçilmiş parlamenterlere karşı hesap vermeden, otoriter bir güce sahip olacaktır.

Ayrıca, “etkili bir şekilde liderlik sergileyebilecek genç liderler bulma”ya dair kaygı ile ülkenin siyasi krizine çözüm olarak “iyi eğitimli” teknokrat elitlerin başa geçirilmesi fikri üzerinde durmak gerekiyor. Bir yandan, “iyi eğitimli” liderlerin iktidara gelmesi çağrısı, ülkedeki eğitime erişim imkânının sınıfsal yapısını ve eşitsiz eğitimin acı gerçekliğini gizliyor. Tarihsel olarak bakıldığında bu yaklaşım, bir yandan da Nepal’in ekonomik ve siyasi elitlerinin bir parçası olan eğitimli kesimin, ülkenin yoksul kitlelerinin sömürülmesinde ve baskı altına alınmasında suç ortağı olduğu gerçeğinin üzerini örtüyor. Dahası, bu türden bir liderlik anlayışı, mevcut parlamenter demokraside yeni temsilcilerin halkın yaşamlarını, geçim kaynaklarını, onurunu ve özgürlüğünü feda etmeyeceğini varsayıyor.

Peki sözde iyi eğitimli liderlerin iktidar tarafından yozlaştırılmasını ne engelleyecek? Aksi yönde bir varsayımda bulunanlar, özellikle de on yıl boyunca devlet baskısına cesurca direnen, büyük fedakarlıklar ve can kayıplarına katlanan devrimci güçlerin, sonunda aynı temsili demokrasi sistemi tarafından nasıl itaate zorlandıklarının acı dolu tarihini düşündüğümüzde, safdilliliğin sınırında dolaşıyorlar.

Nepalli yoksullar ve orta sınıfın büyük bir kesiminde giderek artan kitlesel hoşnutsuzluk koşullarında, uluslararası STK’ların kusursuz işleyen mekanizmasıyla bağlantıları olan ve halk mücadelelerine neredeyse hiç dâhil olmayan “liderler”, giderek artan bir şekilde, kitlesel ayaklanmaların yüzü haline geldiler. Peki ama bu “liderler”, gerçekte kimlerin çıkarlarını temsil ediyorlar?

“Liderlerin” bir gecede öne çıkartılmalarına dönük girişimler, esasında, ekonomik elitlerin ve uluslararası kapitalist lobilerin, komünizm karşıtı söylemleri aşılamak ve radikal siyasetin yeniden canlanma olasılıklarını ortadan kaldırmak için başvurdukları, iyi formüle edilmiş bir siyasi manevranın parçasıdır.

Yabancılardan alınan fonlarla düzenlenen liderlik eğitimi programlarından seçilen, o zaten şüpheli olan liderlik ödülleri veya bugünlerde moda olan “toplumsal girişimcilik” üzerinden reklâm edilen, medya kuruluşları ve sosyal medya platformları tarafından öne çıkartılan bu figürler, egemen ekonomik sınıfı, yani kapitalistleri rahatsız etmeyecek konuları öne çıkartmak gibi bir gündeme sahipler. Bu geçici liderler, arkalarındaki güçlü destek ve finansman sayesinde hızla otoriter baskı gruplarına dönüştüler. Dolayısıyla devlet, politika oluşturma ve uygulama sürecinde bu gruplara giderek daha fazla danışmak zorunda kaldı. Çoğunluğun sosyal ve ekonomik koşullarını yeniden oluşturmak veya iktidardaki düzeni Nepal’in sıradan kitleleri için daha erişilebilir ve katılıma açık kılmak konusunda herhangi bir ajandaya ve programa sahip olmayan bu “liderler”, kitlelerdeki hoşnutsuzluk kaynaklı eylemli gücü yanlış yöne kanalize ederek onu burjuva kararlara teslim ettiler.

Sınıf Yeniden Merkeze Oturmalı: Alt Sınıf Egemenliğine İhtiyaç Var

Nepal’de şu gerçeği vurgulamak şart: son ayaklanmada madunların ajandası eksikti. Ayrıca, elit “Z Kuşağı”, kendi çıkarına olan ajandasını mücadele eden kitlelere dayattı. Hoşnutsuzluklarını dile dökmeye devam eden, elit ve avam “Z Kuşağı” protestocuları, Eylül ayaklanmasına kendi siyasi kültürel geleneklerini taşıdılar. Beklendiği gibi, bir hareket lidersiz ve partisiz olduğunda, farklı kesimlerin belirgin sorunları, temposu, ruh hali ve kamusal eylem biçimleri kısa bir süre birleşerek, ajitasyon çalışmalarını besler, “kendiliğinden” mücadeleleri tetikler. Bununla birlikte, yolsuzluk meselesinin kendisi, birbirine düşman olan toplum kesimlerine dek uzanan muhtelif hoşnutsuzlukların geçici olarak birleşmesini kolaylaştırmıştır.

Yolsuzluk, farklı toplumsal kesimlerin ve farklı sınıfların dikkatini çekme eğilimi nedeniyle kitleleri harekete geçiren ana unsur haline gelmiştir. Bununla birlikte, yolsuzlukla mücadele kampanyaları ve yolsuzluk karşıtı hareketler, sömürülen ve ezilen sınıfların hoşnutsuzluğunu ve bakış açılarını tehlikeli bir şekilde egemen sınıfların hoşnutsuzlukları ve bakış açılarıyla özdeşleştirir. Aslında, farklı sınıflara ait hoşnutsuzlukların içselleştirilmesi, bu tür seferberliklere ayırt edici niteliklerini kazandırır, egemen sınıfların yolsuzluk ve sözde çözümlere ilişkin bakış açılarının kamusal söylemi ve devlet politikasını şekillendirmesine imkân tanır. Sonuçta, bu tür seferberliklere iştirak eden farklı kesimlerin çıkarları arasındaki çelişkiler kenara itilir. Dolayısıyla, yolsuzluk meselesinin çerçevelendiği mevcut paradigma, büyük bir harekete geçirici olmasına rağmen, kitlelerin hegemonyasını yaratmada başarısız olur. Bunun yerine, elitler, yolsuzluk adına, kitleler üzerinde hegemonya tesis eder. Buna paralel olarak, yolsuzlukla mücadele amaçlı girişimler, mevcut burjuva siyasi yapısına olan güveni yeniden tesis eder, böyle bir yapının “saf” ve “yozlaşmamış” bir biçiminin mümkün olduğunu ileri sürer. Kitlesel hoşnutsuzluğu ele geçiren yolsuzlukla mücadele kampanyaları ve yolsuzluk karşıtı hareketler, sistemi olduğu gibi koruyarak yeniden üretme yönünde önemli bir eğilim ortaya koyarlar.

Nepal’de orta sınıfa mensup Z kuşağının yolsuzlukla ilgili bakış açısı, “yozlaşmamış” ve “dinamik” olarak kabul edilen bir dizi kamu figürünü merkeze taşıdı. Bu dönemde, görünürde hiçbir siyasi kökene sahip olmayan, rapçiden Katmandu belediye başkanına dönüşen Balendra Şah gibi birçok ismin hızlı yükselişine tanık olduk. Seçmenlerle bağlantı kurmak için çoğunlukla sosyal medyayı kullanan bu yeni siyasetçiler, eski partilerden, onların kadro tabanlı sistemlerinden ve kayırmacılık ağlarından bir kopuşu temsil ediyorlar. Daha yakından incelendiğinde, artık son derece popüler olan bu liderlerin otoriter eğilimler barındırdığı, güçlü bir işçi sınıfı karşıtı siyasi yönelim benimsedikleri görülüyor.

Örneğin Belediye Başkanı Balendra Şah, Bagmati Nehri ve nehrin vadideki kollarının kıyılarında bulunan gecekondularda yaşayan insanları ve sokak satıcılarını sistematik olarak bölgeden uzaklaştırdığı için büyük beğeni topluyor. Söylemeye gerek yok: kent yoksullarının mevcut belediye kurallarını ihlal etmek için yerel yönetimlere periyodik olarak verdiği rüşvetler, rahatlıkla sistemli hale gelmiş yolsuzluk olarak aksettiriliyor. Bu noktada, gecekondu sakinlerinin yolsuzluğa dair okumaları, yani hükümetlerin kazançlı istihdam ve konut sağlamadaki başarısızlıklarıyla, bunun yerine, yoksulları yoksullukları yüzünden cezalandırmalarıyla ilgili değerlendirmeleri göz ardı ediliyor.

Bu örnek, yolsuzluğa dair iki bakış açısının birbirine ne kadar zıt olduğunu açıkça ortaya koyuyor. Nepal’de “Z Kuşağı” içerisinde yer alan yoksul emekçilerin asıl rahatsız olduğu husus, zenginlerin müsrif bir hayat yaşadıkları koşullarda kendilerinin geçimlerini sağlamak için çok çalışmak zorunda kaldıkları gerçeğidir. Yoksuldaki bu rahatsızlığın karşısında, yolsuzluğu, gösterişli yaşam tarzlarına düşkün politikacılar tarafından vergi mükelleflerinin parasının kötüye kullanılması olarak algılayan elit “Z Kuşağı”nın rahatsızlığı duruyor.

Balendra Şah da Sudan Gurung da “yolsuzluğa karşı gençler” adı altında kampanya yürütenler de yolsuzluğu elitlere has bir yerden ele alıyorlar. Bunların yolsuzlukla ilgili anlayışları, esasında düzenli bir günlük hayata ve ekonomide gerçekleşecek burjuva ilerlemenin önkoşulu olarak gördükleri disipline yönelik arzuyu temel alıyor.

Burada aslında yolsuzluğu, ekonomik rahatsızlıkları besleyen, gerçek ilerlemeyi kesintiye uğratan, sistemin ürettiği eşitsizlikleri göz ardı eden, teknokratlara has bir politik eğilim konuşuyor.

Z kuşağı, politikacıların varlıklı çocuklarını eleştirdiğini biliyoruz. Bu gençler, “Kayırmacı Çocuklar” dedikleri kesimin servetine, imtiyazlarına ve sahip oldukları fırsatlara odaklanıyorlar. Oysa bu bakış açısı, politik elitlerin yolsuzluğuna ve kayırmacılığa kilitlendiği için hatalı. Bu gençlerin ekonomi alanında söz sahibi olan elitlerin yolsuzluklarına, emekçi kitleleri sömürmesine odaklanması gerekiyor.

Bu anlamda, elit “Z Kuşağı”, yolsuzluğun ekonomik kökenlerine bakmıyor. Bu yolsuzluğun ücret hırsızlıklarında; özel gayrimenkul geliştirmenin ve üst sınıfların estetiğine hizmet etmek üzere şehirlerin güzelleştirilmesinin önünü açan gecekondu yıkımlarında; kamuya ait kaynakların ve sağlık, eğitim gibi temel olanakların özelleştirilmesinde somutlaştığını görmüyor. Bunun yerine ihaleler, lisans dağıtımı, sözleşme imzalanması gibi işlemlerde verilen rüşvetlere, yapılan kesintilere odaklanıyor. Aslında, üst sınıfların önemli bir kısmı, yoksullara sağlanan sübvansiyonları bile seçimde başarı elde etmek için yoksullara verilen “rüşvet” olarak görüyor.

İşçi sınıfı ile üst sınıflar arasında yolsuzluk konusunda derin bir çelişki olduğu açık. Elitlerin benimsettikleri yolsuzluk tanımı, onu rüşvete, zimmete para geçirmeye, kara paraya vs. indirgiyor, böylelikle işçi sınıfının yolsuzluk olarak gördüğü birçok uygulamayı dışarıda bırakıyor. Bu yaklaşım, devletin topluma yeterince para harcamaması sebebiyle, halkın büyük çoğunluğunun gelirinin önemli bir kısmını gıda, eğitim ve sağlığa harcamak zorunda bıraktığını görmüyor. Önemli miktarda para verilmesi karşılığında “toplumsal” hizmetleri sunan özel okul, kolej ve hastanelerin yaygınlığı, temelde parası olanların daha iyi eğitim/tıbbi tedavi aldığı bir durumu doğuruyor. Hiç şüphe yok ki kamu görevinin özel çıkar için kullanılması yolsuzluksa, işçi sınıfı açısından, bu “daha iyi eğitim ve sağlık hizmeti için daha fazla ödemeyi öngören” uygulama da yolsuzluktur.

Elitlerin (hegemonik) yolsuzluk tanımı, sömürüyü esas alan anlayıştan yoksun olduğu için, işçi sınıfı ve diğer ezilen sınıflar nezdinde hükmünü yitiriyor. Dahası, bu elitlerin bakış açısı, yönelimleri ve bakış açıları, giderek artan bir şekilde, yoksul karşıtı olan orta sınıf kesimlerinde makes buluyor. Emekçi yoksulların hayatta kalmak ve hayatlarını sürdürebilmek adına, zengin yanlısı ve yoksul karşıtı yasaları atlatmak için yapmak zorunda kaldıkları küçük “yolsuzluklar”, orta sınıflar tarafından, zaten olan damgalanmış yoksulların kendisiyle birlikte kökünden sökülüp atılması gereken, giderek büyüyen bir tehdit olarak algılanıyor. Ekonomi sahasına hâkim olan elitlerdeki açgözlülük, ekonomik kalkınmanın motoru olarak kabul edilirken, yoksulların hayatta kalma becerileri, orta sınıfın “dünya standartlarında şehirler ve modern bir Nepal” ile ilgili hayalleri peşinde koşarken yüzleştiği birer engel olarak görülüyor.

Ne yazık ki bir alt sınıf ajandasının bulunmadığı koşullarda, üst sınıfların yolsuzlukla ilgili bakış açıları, sahip olduğu, sağlam zemin üzerine kurulmuş bir hegemonyanın keyfini çıkartıyor. İşçi sınıfı emeğiyle ekonomiye muazzam katkı sunuyor olmasına rağmen, onun yolsuzluğun sömürüyü ve yaygın eşitsizliği koşulladığını söyleyen yaklaşımı kenara itiliyor.

Emekçi kitlelerin mülkiyete ve servete yönelik öfkesi, yağma ve vandalizm olaylarıyla kendini ortaya koyuyor. Buna karşın emekçi kitleler, sömürü ve baskının üstesinden gelmek için belirgin bir bakış açısından ve programdan mahrum. Acı olan şu ki, toz duman dağıldığında, elitlerin hegemonyası sürdüğü sürece, öfkenin rahatlatıcı bir şekilde dışa vurulması pek fazla değişime yol açmıyor. Eski düzen her daim yeniden, Nepal’da yaşanan son gelişmelerden de görüleceği üzere, bu sefer daha büyük bir güçle tesis ediliyor.

Sonuç Yerine: Yeni Bir Şafağa Doğru

Nepal’deki Eylül ayaklanması, ateşlediği kıvılcım üzerinden, ilericiler arasında tartışmalara yol açtı. Bu ayaklanma, Güney ve Güneydoğu Asya bölgesinde öfkeli kitlelerin artan ekonomik eşitsizliklere ve genellikle emperyalist güçler tarafından desteklenen yozlaşmış rejimlere karşı ayaklandığı diğer ayaklanmaların peşi sıra gerçekleşti.

Bu olayların neredeyse tamamında yapılan eylemlerde gençler, hesap verme, onur ve değişim talep ettiler. Birkaç kuşakta birikmiş hoşnutsuzluğu dillendirdiler. Birçokları, “Küresel Güney”deki gençlikte açığa çıkan huzursuzluğu, bölgede yaşanacak değişimin güvencesi olarak gördü. Gençlerin, emperyalistlerin yereldeki elitlerle ve sermayeyle kurduğu meşum ittifaka yönelik bir direniş ortaya koyduğunu söylediler.

Ne var ki bu son ayaklanmalara devrimci soldan çok, farklı güçleri içeren bir birlik öncülük etti. Bu kitlesel hareketin lideri, partisi ve belirgin ideolojik bağları yoktu. Neticede bu hareketler, birbirine düşman olan farklı toplumsal kesimleri etkileyip harekete geçirdi. Bu hareketler, sistemi şok etme potansiyelini açığa çıkarttı. Birçok örnekte egemenlerin belirlediği kuralları altüst etti ama ne yazık ki her seferinde kimi iç çelişkilerin ağırlığı altında ezildi. Bu tür ayaklanmalara katılan emekçi kitlelerin tutarlı bir vizyonunun ve gündeminin bulunmaması, somut meselelerinin göz ardı edilmesine, bunun sonucunda, halkın özyönetimini savunan, o çok ihtiyaç duyulan alternatif siyaset paradigmasının kenara atılmasına yol açtı. Bunun sonucunda, ayaklanmalar, direşken ve kuvvetli temsili demokrasi sistemince iç edildi. Buna bağlı olarak, tepedeki liderler aşağıdan gelen baskı nedeniyle değişti ama sürece tepki vermeyen temsili sistemin yapısı bozulmadan kaldı. Bu tür dönemlerde paradoksal olarak, işler değişiyor gibi görünse de aslında hiçbir şey değişmez.

Bir zamanlar güçlü olan komünist hareketin çöküşüyle ve parlamenter sistem içerisindeki sol partilerin başarısızlıklarıyla boğuşan Nepal, bu paradoksun somut bir örneğidir. Burada açığa çıkan halk hareketi, ülkenin monarşiden cumhuriyete uzanan zorlu yolculuğunun ürünü. Monarşiye ve feodal toprak sahiplerine karşı on yıldır süren mücadeleye rağmen, halk hâlâ iktidarsızlığa mahkûm ediliyor. Nepal, bu temel çelişkiyi iliğine kadar yaşıyor.

Eski Nepal’de çatlaklara yol açsa da yaşanan çatışmalar, yeni Nepal’i henüz doğurmadı. Halkın monarşiden kurtulduğu, muktedir elitlerin egemenliğinden koptuğu koşullarda, Katmandu gibi şehirlerdeki son ayaklanmalarda yapılan “değişim” çağrıları, bu durumla karşılaştırıldığında sönük kalıyor. Aslında bugün reformizme fazla taviz veren, statükoyu gülünç bir şekilde tekrar eden bir yaklaşımla karşı karşıyayız. Bu durum, önemli ölçüde, haklı veya haksız, yanlış veya gerçek olsun, yozlaşmış olarak algılanan, solun eski kuşaklarının tutarlı bir ideolojik çerçeveden yoksun olmasından kaynaklanıyor. Yaygın yolsuzluk skandallarının bir sonucu olarak Sağ ve sözde Sol arasındaki farkın belirsizleşmesi, bir yolun kaybolmuş gibi göründüğünü ortaya koyuyor.

Sözde apolitik kalabalıkların ve örgütsüz hareketlerin açığa çıkması için giderek daha fazla alan açılıyor. Sonuç olarak, hiçbir ideolojik bağlılığı olmadığı düşünülen ve görünüşte hiçbir siyasi örgüte ait olmayan kişiler, sahnenin merkezini ele geçirdiler; bu durum, Güney ve Güneydoğu Asya’daki son ayaklanmaların hemen hemen hepsinde izlenen bir olgudur.

Son gelişmelere cevaben bazıları, hareketin yalnızca yeni bir hükümet için seçimler, seçim reformları vb. talep etmekle yetinmemesi gerektiğini savunuyor. Ancak bu noktada, herhangi bir kitlesel ayaklanmanın dönüşümü tetikleme potansiyelinin, hareket üzerinde kimin hegemonyasının hüküm sürdüğü sorusuyla özünde bağlantılı olduğu gerçeği gözden kaçırılıyor. Kitlesel ayaklanmalarda elit ve avam yan yana düşse de farklı talepler dillendiriyorlar.

Bu aşamada esas olarak hangi sınıfın taleplerinin kitle hareketinin popüler öznelliği olarak kabul edildiği sorusuna odaklanılmalıdır. Hareketin talepleri, ancak sömürülen ve ezilen sınıfların bakış açısından kaynaklanıyorsa, ancak o vakit birbirinden farklı kitleler, ezilen ve sömürülenlerin liderliği altında birleştirilebilirler.

Nepal’deki son protestolar bağlamında, Nepal’deki “Z Kuşağı”nın terkibindeki farklı bileşenleri görmeli, bu gerçeğin “Z Kuşağı”nın farklı kesimlerinin harekete kendi ajandalarını taşıdıkları koşullarda ne anlama geldiğini idrak etmeliyiz.

“Z Kuşağı”nın işçi sınıfına mensup kesimlerindeki hoşnutsuzluk ve bunların geliştirdikleri mücadele biçimleri göz ardı edildi, bunların daha anlaşılır, ileri biçimlere evrilmelerine mani olundu. Yoksul köylülerden, tarım işçilerinden ve kentli alt sınıftan oluşan büyük bir nüfusa rağmen, bu kesimlerin gençliği ya harekete geçirilmedi ya da bu gençler, “Z Kuşağı” protestolarını ve müteakip müzakereleri kenardan izlemekle yetindi. Bu anlamda kitleler, hareket üzerinde hegemonya tesis edemedi.

İçinde bulunduğumuz dönemin politik karmaşası içerisinde, sol örgütlerin ve partilerin içindeki gençler, örgütsel parçalanma ve ideolojik kemikleşmenin üstesinden gelmek suretiyle, emekçi kitlelerin çıkarlarını ve özlemlerini gerçekten temsil etmek, bunları yeni bir Nepal'in merkezi siyasi gündemi haline getirmek için harekete geçmek zorunda kaldılar. Nihayetinde, işlerin gerçek manada değişmesi ve statükonun eskiden trajedi şimdilerde komedi olarak icra eden yaklaşımın ötesine geçmek için, “Z Kuşağı”nın alt sınıfa mensup kesimleri dâhil tüm ezilen yoksul kitlelerin, sadece öfkelerini değil, aynı zamanda gerçek bir dönüşümü getirecek programı üretecek somut ve bağımsız bir ajandayı da ortaya koymaları gerekiyor.

Maya John
14 Ekim 2025
Kaynak

Yazının Tamamı