Marksizmin Ozanı

“Şu gerçeği asla unutmayın: halk, fikirler değil, herkesin zaten kafasının içinde olan şeyler için dövüşür. Halk, maddi fayda sağlamak, iyi ve huzurlu bir hayat sürmek, hayatlarının ilerlediğini görmek ve çocuklarının geleceğini garanti altına almak için mücadele eder.” [Amílcar Cabral]

Kurtuluş Stratejisti

Amílcar Cabral, sömürgecilikle mücadelenin sembolü değil, onun mühendisiydi. Emperyalizmin devrimi ham duygulara veya kör isyana indirgemeye çalıştığı bir dünyada, Cabral, mücadeleye bilimsel hassasiyet, amaçta netlik ve sarsılmaz bir devrimci ahlak kattı. Sadece Portekizlilere karşı yürütülmüş olan bir savaşa önderlik etmedi, Afrika’da sosyalist bir gelecek için gerekli politik ve ideolojik altyapıyı bizzat kurdu.

Batı medyası ve liberal tarihçiler, Cabral’ı karizmatik bir lider, hatta belki de bir şair olarak hatırlamanızı istiyorlar. Gelgelelim, Marksist stratejist, disiplinli parti kurucusu, sınıf intiharının teorisyeni ve halk savaşının mimarı olan yanlarını görmenizi istemiyorlar. O sadece sömürgeciliğe değil, aynı zamanda kapitalizme, emperyalizme ve her türlü küçük burjuva oportünizmine karşıydı.

Cabral, modern tarihin en başarılı kurtuluş hareketlerinden biri olan PAIGC’ye (Gine ve Yeşil Burun Adaları’nın Bağımsızlığı İçin Afrika Partisi) öncülük eden sürece ve partinin örgütlenme faaliyetlerine katkıda bulundu. Silahlı mücadelenin siyasi eğitim olmadan intihar olacağını, örgütlenme olmadan ideolojinin hiçbir anlamının olmayacağını, sosyalizm olmadan özgürlüğün, başka bir isim altında yeniden sömürgeleştirilmekten başka bir şeyi ifade etmeyeceğini anlamıştı.

Batı’nın karşısına geçip ona “beni tanı” diye yalvarmadı. Moskova’dan izin istemedi. Devrimi köylülerden, işçilerden ve sömürülenlerden başlayarak, sıfırdan inşa etti. Bunu yaparken, Portekiz sömürgeciliğinin önemsiz hale geldiği, halkın kendi kendini yönetmeye başladığı, ikili iktidar yapıları olarak iş gören kurtarılmış bölgeler yarattı.

Bu makale, Cabral’ı romantize etmek niyetinde değil. Onun kurtuluş davasının devrimci bilim insanı olarak sahip olduğu imajı yeniden gündeme getirmek. Cabral, kimsenin piyonu değildi. İmparatorluğun belini kıran sessiz fırtınaydı.

Birinci Bölüm: “İmparatorlukta Doğdum, Onu Yok Etmek İçin Eğitildim”

Amílcar Cabral, 1924 yılında Portekiz işgali altındaki Gine-Bissau’da doğdu. Bu sömürgede nüfusun büyük bir kısmı, yabancı sermaye için yarı-feodal koşullar altında çalışıyordu. Ancak, sömürge sistemi tarafından yönetimsel roller için yetiştirilen çağdaşı birçok Afrikalı liderin aksine, Cabral, onu dışarıdan yıkabilmek için sistemi içeriden inceledi.

Burs kazandıktan sonra, tarım bilimi okumak için Lizbon’a gitti. Ancak sömürge ekonomisinde toprak, sadece toprak değildi, sermaye, sınıfsal yapı ve siyasi güçtü. Cabral, yalnızca ürün yetiştirmeyi öğrenmedi, toprağın kime ait olduğunu, kimin işlediğini ve kimin kâr elde ettiğini de inceledi. Aldığı eğitimi kullanarak, Gine-Bissau’daki köylülere ve arazilere ilişkin verileri topladı, böylece tarlaları ve plantasyonları tanımakla kalmadı, ayrıca sömürgeci hâkimiyetinin sınıfsal yapısının haritasını da çıkarttı.

Cabral, Portekiz’de bulunduğu sırada, Angola, Mozambik ve Yeşil Burun Adaları’ndan gelen sömürgecilik karşıtı aydınlarla temas kurdu. Daha sonra Portekizce konuşulan Afrika ülkelerindeki kurtuluş hareketlerinin çekirdeğini oluşturacak gizli anti-emperyalist çalışma grupları kurdu.

Cabral; Marx, Engels, Lenin ve Fanon’u okudu, ancak asıl dahiliği, gerçekleştirdiği sentezdeydi. Teoriyi halkının somut ihtiyaçlarına uyarladı. İdeolojinin tek başına kurtuluşu sağlayamayacağını, ancak ideoloji olmadan da mücadelenin amaçsız hale geleceğini, kolayca ele geçirileceğini veya daha da kötüsü, etnik veya kabile dünyasının kana belenmesine neden olacağını anladı.

Gine-Bissau’ya döndüğünde artık sadece bir ziraat mühendisi veya aydın değil, devrimci bir stratejistti. Bir planı vardı: halkı örgütlemek, disiplinli bir parti kurmak, kırsal kesimi siyasallaştırmak ve silahlı mücadeleye hazırlanmak. Ne yapılması gerektiğini biliyordu. Bu süreci yönetmeye hazırdı.

İkinci Bölüm: Partinin Kuruluşu, Halkın Örgütlenmesi

Amílcar Cabral, kurtuluşun konuşmalarla veya sembolik protestolarla gerçekleşmeyeceğini biliyordu. Onun inşa edilmesi gerekiyordu. Santim santim. Köy köy. Sınıf sınıf. Bu yüzden, 1956 yılında kardeşi Luís ve disiplinli bir grup kadroyla birlikte, Gine ve Yeşil Burun Adaları’nın Bağımsızlığı İçin Afrika Partisi’ni (PAIGC) kurdu. Ancak bu, sadece bir siyasi parti değil, halkı yönlendirmek, eğitmek ve kendi kendilerini yönetmeye hazırlamak için tasarlanmış, ikili iktidar tesis etmeyi amaçlayan, devrimci bir araçtı.

Parti, köylülüğe dayanıyordu. Cabral, kentli küçük burjuvazinin devrime önderlik edemeyeceğini biliyordu. Onda çok fazla uzlaşma, sömürge yönetiminin lütfuna çok fazla bağımlılık söz konusuydu. Köylülük, yoksul ve eğitimsiz olmasına rağmen, daha değerli bir şeye sahipti: savaşma, öğrenme ve dönüşme iradesi.

PAIGC, yola önce halka kulak vererek başladı. Kadrolarını köylülerle birlikte yaşamaya, dillerini öğrenmeye, geleneklerini incelemeye gönderdi. Tarım kooperatiflerinin örgütlenmesine yardımcı olan kadrolar, halka okuma-yazma öğrettiler. Gerillalar, daha da önemlisi, siyasi eğitimciler yetiştirdiler. Cabral için devrim, sadece silahlı mücadeleden ibaret bir şey değildi, o, kitlelerin politik gelişim yoluydu. Portekizlilerden kurtarılan her bölge, ikili iktidar bölgesi haline gelmeliydi: okullar, sağlık ocakları, kolektif çiftlikler ve halk meclisleri.

Disiplin, mutlak idi. PAIGC gerillalarının sivillere kötü muamelede bulunmasına, köylülerden bir şeyler çalmasına veya siyasi yönlendirme olmadan hareket etmesine izin verilmiyordu. Cabral, yoldaşlarına sürekli olarak, halkın, içinde “devrimci balıkların yüzmesi gereken su” olduğunu hatırlatıyordu. Onlara sürekli, “Halkı kaybederseniz, savaşı kaybedersiniz” diyordu.

Aynı zamanda örgütsel çürümeye karşı da uyarılarda bulundu: oportünizm, kabilecilik, kariyercilik gibi marazlara vurgu yapıyordu. Her kadrodan ideolojik netlik ve sınıfsal bağlılık talep ediyordu. Kendi dediklerini birebir uyguladı: sade bir yaşam sürdü, titizlikle yazdı, hayatını halkın üzerinde iktidar tesis etmeye değil, halk için güç inşa etmeye adadı.

Altmışların ortalarına gelindiğinde, PAIGC, Gine-Bissau’da geniş bir bölgeyi kontrol altına alan bir güce dönüştü. Bu kurtarılmış bölgelerde parti, yönetimi ele geçirdi. Sömürge devletini önemsizleştirdi. Bu, Cabral’ın stratejisinin özüydü: bağımsızlık kazanılmadan önce sömürgecilik, halkın iktidarıyla ikame edilecekti. Yeni toplum, eskinin kabuğu içinde kurulacaktı. Halk, kendi kendisini yönetebilsin diye eğitilecekti. Onlara savaşmayı öğretmek, ama aynı zamanda çiftçilik yapmayı, şifa dağıtmayı, liderlik etmeyi de öğretmek gerekiyordu.

Bu, sadece bir yerlere bayrak asmak için yürütülen bir savaş değildi. Savaş, yeni bir tür özgürlük için veriliyordu.

Üçüncü Bölüm: Devrimci Pedagoji Olarak Gerilla Savaşı

Amílcar Cabral için silahlı mücadele, sadece iktidarı ele geçirmenin bir aracı değildi, o, aynı zamanda insanları dönüştürecek süreçti. Buna “devrimci pedagoji” adını veren Cabral, mücadeleyi insanların kendilerinin tarihin öznesi haline geldiği bir okul olarak görüyordu. Gerilla savaşı, sadece taktiksel bir zorunluluk değil, aynı zamanda siyasi eğitim, ideolojik gelişim ve kolektif dönüşüm için bir araçtı.

Cabral, düşmanın sadece Portekiz değil, sömürgeci bilincin kendisi olduğunu biliyordu. Yüzyıllarca süren sömürgeci hâkimiyet, kaderciliği, kabileciliği ve korkuyu bünyelere zerk etmişti. Devrim, silahlardan daha fazlasına ihtiyaç duyuyordu. Ezilenlerin yeniden eğitilmeleri şarttı. Bu yüzden, her PAIGC savaşçısı, aynı zamanda bir öğretmendi. Özgürleştirilen her köy, bir sınıf haline geldi. Kitlelerle her karşılaşma, öğrenme ve öğretme fırsatı olarak görüldü.

Kırsal kesimde devrimciler, Marksizm, tarım, tıp ve tarih üzerine dersler aldılar. Siyasi komiserler, sınıf mücadelesi, partinin rolü ve kurtuluşun anlamı üzerine tartışmalar yürüttüler. Bu, soyut bir teori değildi. Teorik faaliyet, günlük hayatı, toprak, emek, kadınların katılımı ve kolektif yönetim gibi somut konuları temel alıyordu. Cabral için ideoloji, bir dogma değildi. Mücadeleyle bilenmiş bir silahtı.

Bu pedagojinin merkezinde kültürel direniş duruyordu. Cabral, sömürgeciliği sadece bir sömürü sistemi değil, aynı zamanda dilin, geleneklerin, hafızanın ve kimliğin silinmesi sistemi olarak görüyordu. Kültürü geri kazanmak, insanlığı geri kazanmak demekti. Geleneksel müzik, atasözleri, sözlü tarih ve yerel diller, romantik kalıntılar değil, devrimci araçlardı. Gine-Bissau ve Yeşil Burun Adaları’nı özgürleştirme mücadelesi, aynı zamanda Afrika’nın onurunu geri kazanma mücadelesiydi.

Cabral, yabancı modelleri kopyalamaya karşı uyarıda bulundu. Devrimcilerin yukarıdan ideoloji dayatmak yerine, “halktan öğrenmeleri” gerektiğini ısrarla vurguladı. Bu, hem Batı’nın baba gibi öğreten tavrından hem de Stalinist kurgudaki otoriterlikten radikal bir kopuştu. Ona göre halk, yönetilecek pasif kitleler değildi. Doğru şekilde örgütlenir, eğitilir ve silahlandırılırsa, kendi kurtuluşlarının aktif aktörleri haline gelebilirlerdi.

Cabral, silahlı mücadeleyi devrimci bir okula dönüştürerek, yalnızca sömürgeciliği ortadan kaldırmakla kalmayıp, yerine daha iyisini koyabilecek bir toplumun temellerini attı. Sadece yeni bir bayrak değil, adalet, bilinç ve kolektif özgür iradeye dayalı yeni bir toplumsal düzen için mücadele edildi.

Dördüncü Bölüm: Moskova’nın Zincirlerinden Kurtulmuş
Sömürgecilik Karşıtı Marksizm

Amílcar Cabral, Sovyetler Birliği’nin veya Çin'in kuklası değildi. Yabancı bir ideolojinin savunucusu da değildi. O, Marksizmin ezberlenmesi değil, uygulanması gerektiğini anlayan devrimci bir bilim insanıydı. Sömürgecilik karşıtı Marksizmi, Moskova’dan dikte edilmemiş, Gine-Bissau ve Yeşil Burun Adaları köylerinde doğmuş, ezilenlerin günlük yaşamlarıyla şekillenmişti.

Hem Avrupamerkezciliği hem de mekanik Marksizmi reddetti. Sovyet çizgisini körü körüne uygulamadı, Çin modellerini de romantize etmedi. Bunun yerine, her devrimin kendi maddi koşullarına dayanması gerektiğinde ısrarcı oldu. Bir keresinde şöyle demişti: “Devrimimizi yapmak için bir ders kitabı kullanmayacağız. Devrimimizi kendimiz ve kendi yolumuzla yapmalıyız.”

En önemli katkılarından biri de “Sınıf İntiharı” kavramıydı. Küçük burjuva aydınlarının ve devrimcilerinin sınıf intiharını gerçekleştirmeleri gerektiğine inanıyordu. Özünde bu, fiziksel değil, siyasi bir intihardı. Kendi içlerindeki burjuva zihniyetini öldürmeli, ayrıcalıklarından vazgeçmeli, kitlelerle tamamen bütünleşmeliydiler. Bu olmadan devrim ya başarısız olurdu ya da ele geçirilirdi.

Cabral, kültürü de sınıf mücadelesinin bir savaş alanı olarak görüyordu. Sömürgeciliğin sadece siyasi ve ekonomik olmadığını, aynı zamanda kültürel olduğunu savundu. Ülkeye yabancı dilleri dayatan sömürgecilik tarihleri yok etti, sömürge halklarını hiçbir değerleri olmadığına ikna etmeye çalıştı. Cabral için kültürü geri kazanmak, insanlığı geri kazanmanın bir parçasıydı. Ünlü sözünde dediği gibi: “Kültür, aynı anda hem bir halkın tarihinin meyvesi hem de tarihin belirleyicisi”ydi.

Cabral, savaşırken bile teorik çalışmalarına devam etti. Sosyalizmi uzak bir ütopya olarak değil, insanlığın özgürleşme süreci olarak gördü. Partinin rolünün dikte etmek değil, yol göstermek olduğunu, insanlardan öğrenerek, bilinçlerini artırarak ve yeni bir toplum inşa etmelerine yardımcı olarak halka hizmet etmek olduğunu ısrarla vurguladı.

Cabral, Marksizmin Afrika’ya yabancı olmadığını kanıtladı. Onu Afrika’ya özgü kılmayı, Afrikalılaştırmayı bildi. Marksizmi devrimcileştirdi. Muzaffer kıldı. Onda bağımsızlık, sadece bayraklar ve sınırlarla ilgili bir mesele değildi. Esas olan, düşünsel, politik ve ideolojik bir bağımsızlıktı. Sömürgeci güçleri korkutan, Batılı akademisyenleri rahatsız eden türden bir bağımsızlıktı.

Çünkü Cabral, sadece sömürgeci yönetime değil, sömürgeci düşünceye de meydan okudu.

Sonuç: Cabral, Eline Silah ve Kitap Alan Her Köylüde Yaşıyor

Amílcar Cabral, Gine-Bissau’nun bağımsızlığını ilan etmesinden sadece birkaç ay önce, 1973’te suikaste kurban gitti. Portekizliler, onu savaş alanında yenemedikleri için, partiye sızıp içeride hainler bulmak suretiyle öldürebildiler. Ancak o canını alan kurşun, fikirlerini, mirasını veya kurduğu hareketi öldüremedi.

Cabral, geride sadece özgürleşmiş bir ülke bırakmadı. Geride teoriye dayalı, mücadeleyle keskinleşmiş, halkın kendisi tarafından sürdürülen bir devrim modeli bıraktı. Bize devrimin hayırseverlik, kendiliğindenlik veya intikam olmadığını öğretti. Devrim örgütlenmekti. Bilimdi. Pedagojiydi. Sevgiydi. İnsanlara, adalete ve özgürlüğe duyulan sevgiydi.

Afrikalıların devrimi başka yerlerden ödünç almalarına gerek olmadığını, devrimi bizzat kendilerinin yapabileceklerini, onu kendi topraklarında, kendi kültürlerinde ve kendi sınıf mücadelelerinde temellendirebileceklerini kanıtladı. Kurtuluşun sosyalizm, sosyalizmin de kitlelerin bilinci olmadan hiçbir anlam ifade etmediğini gösterdi.

Onun sunduğu örneklik, emperyalizmi hâlen daha rahatsız ediyor, çünkü bu örneklik eksiksizdi. Sadece direnmedi, direndiği gücün yerine güç inşa etti. Sadece eleştirmedi, teori kurdu. İktidarı aşağıdan yukarıya doğru ilmek ilmek ördü. Sadece sömürgeciliğin olmadığı bir dünyayı değil, sömürgecilik sonrası dünyayı da tahayyül etme cesareti gösterdi.

Bugün Cabral, köylülerin kadroya dönüştüğü, öğretmenlerin taktikçi olduğu, devrimcilerin halka emir vermek yerine hizmet etmeyi öğrendiği her mücadele alanında yaşıyor. Gine-Bissau’nun kızıl topraklarında, topraksız çiftçilerin konuşmalarında, savaşın ateşi içerisinde diyalektik üzerine çalışma yürüten genç militanların yazılarında yaşıyor.

Cabral, bir piyon değildi. O, devrimci stratejinin ustasıydı. Disiplinli ayaklanmanın öğretmeniydi. Sömürgecilikle mücadele eden Marksizmin ozanıydı.

Tüm gerçek devrimciler gibi o da bugün yaşamaya devam ediyor.

Weaponized Information
19 Nisan 2025
Kaynak

Yazının Tamamı

Lenin ve Ulusal Kurtuluş Mücadelesi

Amílcar Cabral [12 Eylül 1924-20 Ocak 1973], Nisan 1970’te Kazakistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti’nin başkenti Almatı’da düzenlenen bir sempozyuma katıldı. Bu sempozyumda irticalen yaptığı konuşma, sonrasında lideri olduğu Gine ve Yeşil Burun’un Bağımsızlığı İçin Afrika Partisi (PAIGC) Enformasyon Komisyonu tarafından broşür hâline getirilip basıldı.

* * *

Vladimir İlyiç Lenin’in politik, bilimsel, kültürel ve tarihsel başarıları ve düşüncesinin sahip olduğu aşkın nitelik ile değer, herkesçe uzun zamandır kabul görüyor. Lenin’in kendisini devrim davasına nasıl adayacağını ve başarılı olacağını bilen kararlı bir devrimci, büyüklüğü ancak insanlığın yetiştirdiği en büyük düşünürlerle kıyaslanabilen bir felsefeci ve bir bilge olduğunu, onun fikirlerine en sert şekilde karşı olanlar bile kabul etmek zorunda kalıyorlar.

Bugünlerde siyasetçilerin, en sosyalizm düşmanı olanların bile, Lenin’den alıntı yaptığına veya kitaplarını okumuş olmakla övündüğüne şahit oluyoruz. Sözlerine inanacak değiliz elbette, ama bu tür sözler bile, Lenin’in düşüncesinin ve onun eylemlerinin bugünkü tarihsel bağlamda ortaya koyduğu muazzam pratik sonuçların sahip olduğu önemi ölçmek için iyi bir ölçü işlevi görüyor.

Görevi, halklarının ekonomik, politik, toplumsal ve kültürel durumlarını köklü bir biçimde, eldeki en uygun araçlarla birlikte değiştirmek olan ulusal kurtuluş hareketleri, Lenin’in düşüncesi ve eylemine özel olarak ilgi gösteriyorlar.

Lenin, eserlerinden başka şeyler de bıraktı geride. O, dün olduğu gibi bugün de insanlık davası, insanlığın ekonomik, buna bağlı olarak, ulusal, toplumsal ve kültürel kurtuluşu için kavga verenler açısından capcanlı bir örnek. Tüm hayatı ve tüm pratiği, ulusal kurtuluş için mücadele eden bizim için faydalı derslerle dolu. Bu dersler içerisinde bizim mücadelemizle en fazla alakalı gördüğümüz ders, ahlaki davranışla, politik eylemle, devrimci strateji ve taktikle ilgili olanı.

Genelde tüm ulusal kurtuluş mücadelelerinde, özelde bizim gibi ülkelerin yüzleştiği koşullarda sürdürülen mücadelelerde, savaşçıların ahlaki eylemi, bilhassa liderlerin eylemleri, tüm hareketin başarılı veya başarısız olmasını tayin eden önemli bir faktör. Şurası açık ki mücadele, temelde politiktir, fakat hareketin yapılandırılıp geliştirildiği politik, ekonomik ve toplumsal koşullarda, tüm o tarihsel süreçte, ahlakla ilgili sorunların öneminin arttığı görülüyor. Bunun ana nedeni, sömürgelerde süren ulusal kurtuluş hareketinin doğasında varolan zayıflıktır: bu zayıflıksa, hareketleri etkisi altına alan veya alma ihtimali bulunan oportünizmle alakalıdır. Emperyalistler, hilelerini bu oportünizm üzerine inşa ederler, onun sunduğu dizginleri tutarak hareketi yönetirler. Ayrıca bu oportünizm yüzünden halk kitleleri, hareket ve liderleri üzerinde gerekli kontrolü tesis edemezler.

Diğer tüm insani çabalarda olduğu gibi kurtuluş hareketinde de evrim sürecini koşullarından özel maddi ve toplumsal faktörlerden bağımsız olarak, insan, sahip olduğu zihniyet ve ortaya koyduğu davranış, önemli ve belirleyici bir unsur olarak öne çıkar.

Lenin, kendi içinde tutarlı olan, sözü ve eylemi uyumlu ilerleyen bir isimdi. Kişisel gelişiminin tüm aşamalarında kararları ve eylemlerinde hep tutarlı olmayı gözetti. Kararları ve eylemleri sözleriyle uyumluydu, çünkü Lenin, laf ebeliğini ve demagojiyi elinin tersiyle nasıl iteceğini iyi biliyordu.

Lenin, dürüstlüğü, namusluluğu, samimiyeti ve cesaretiyle örnek gösterilecek bir kişiydi. Ahlaki görevlerine hep sadık kalan Lenin, adaleti ve ahlakı kişisel rahatının üzerine koyar, yalana karşı çıkar, sonuçları ne olursa olsun, ne tür meselelere yol açarsa açsın, hep doğru olanı uygulamaya çalışırdı.

Tam bir insan olarak Lenin, sevmeyi de nefret etmeyi de biliyordu. İnsanın her türden zulümden kurtulması davasını, insanın yeryüzünde güzel ve kurucu bir nitelik arz eden her şeyi var ettiği o muhteşem macerayı sevdi. İnsanın ilerlemesine ve mutluluğa düşman olanlardan, sınıf düşmanlarından, oportünistlerden, korkaklardan, yalanlardan, insanın toplumsal ve ahlaki vicdanını zedeleyen tüm faktörlerden nefret etti. Lenin, her zaman insanın kâinatın en yüce değeri olduğunu düşünürdü. Çocuklara çok düşkündü, çünkü ona göre, insanın insanı sömürmesinin o masum kurbanları, hep yanlış ele alınan narin varlıklar, insanlığın bağrında açan çiçekler, hayatın içerisinde adaletin muzaffer olma umudu ve bu konudaki netlikti.

Daha önce dediğimiz gibi, ulusal kurtuluş mücadelesi, belirli koşullara göre farklı biçimler alabilen politik bir mücadeledir. Bizim özel durumumuzda, insanımızın ilerlemesi ve kurtuluşu yolunda Portekizli sömürgecileri politikalarını değiştirmek için kullandığımız, elimizdeki tüm barışçıl araçları tükettik. Bu barışçıl politika, baskının ve işlenen suçların artmasından başka bir sonuç vermedi. Bu sebeple, biz de silâhlanmaya, halkımıza yönelik soykırım girişimine karşı mücadele etmeye, özgür olmaya, kendi kaderimizin efendisi olmaya karar verdik.

Gerçek şu ki yürüttüğümüz silâhlı kurtuluş mücadelesi, mücadelemizin temel politik niteliğini hiçbir şekilde değiştirmedi. Aksine, o politik niteliğin altını daha fazla çizdi. Bugün ister iyi olsun isterse kötü, sağlam temellere sahip ilkelerden yoksun bir politik eylem diye bir şey olamaz, böylesi bir eylem, asla gerçekte karşılık bulamaz.

Politik düzeyde Lenin, ilkelere sadakat konusunda örnek gösterilecek bir isimdi. O, belirli başlıklar ve belirli eylemler konusunda tavizde bulunmayı bilirdi, ama sınıfın ve temsil ettiği milletin çıkarlarını savunmak söz konusu olduğunda, ilkelerden asla taviz vermezdi. Bu pratiği, şartlar öne süren tutumdan, korkaklıktan veya önkoşullardan uzak duran bir enternasyonalizmin neticesiydi.

Lenin, sağlam bir kitle tabanı bulunan, ama tereddütle hareket eden muhalefetin etkisiz kılınması konusunda yüzleşilen büyük güçlüklere rağmen, Ekim 1917’deki ayaklanmanın gerçekleştirilmesine dönük kararı dillendiren isim olarak, politik ihtimallere ve fırsatlara dair duru bir görüye sahip olan gerçekçi bir isimdi. Onun bu konuda sunduğu ders, bize sürecin içerisinde nasıl kalınacağı, ama bir yandan da sola ve sağa mensup düşmanlarıyla ve her türden sapmayla acımasız bir biçimde nasıl mücadele edileceğini öğretmekte.

Politikanın “ihtimaller sanatı” olduğunu söyleyen kaba anlayışı aşan Lenin, politikanın imkânsız olanı mümkün olana dönüştürme, imkânsızı mümkün kılma ve oportünizmi her yönüyle reddetme sanatı olduğunu ortaya koydu. Neticede bu şekilde tarif edilen politik eylem, sürekli yaratıcı olmayı şart koşuyor. Sanatta olduğu gibi politikada da icat pratiğinden çok yaratıcı pratik var.

Lenin’in eylemine asıl damga vuran şey, kurucu pratik içerisinde sergilenen esneklik. Mücadelenin her aşamasında, en zor anlarda bile yüzleştiği sorunlar konusunda Lenin, olumlu tarafı belirliyor, böylece avantajları görüp kavganın ilerlemesi için uğraşıyor. Her türden güçlük karşısında sebat etmeyi, yoluna devam etmeyi biliyor.

Gerçeklerin inatçı olduğunu düşünen Lenin de o gerçekler kadar inatçı biriydi. Başkalarının görüşlerine güvenirdi, çünkü savaşçıların birbirine güvenmesi gerektiğini düşünürdü, ama ayrıca o, akıl, yani bilimsel hakikat kendinden yana değilse, fikrini değiştirmesini de bilirdi.

Müttefiklerini yoldan çıktıkları durumda, tıpkı hasımları gibi sert bir dille eleştirirdi. Lenin’de gördüğümüz özeleştiri pratiği, herkese örnek olacak cinstendi. O, hatalarını kabul etmeyi, başkalarının, hatta sert bir biçimde eleştirdiği hasımlarının bile özelliklerini övmeyi bilirdi. Fakat sınıf düşmanları ve devrime karşı olanlar söz konusu olduğunda, dili iyice sertleşirdi. Bu noktada eleştirisi sınır mınır tanımazdı.

Lenin, kitlelerin becerilerine her zaman güvendi. Yani o, kitlelerin neden eylemin gerçeğinde yüzleşilebilecek her türden somut ihtimali dikkate alan, sağlam bir temele dayanan bir plan olmadan, dağınık ve düzensiz bir biçimde hareket etmemeleri gerektiğini ortaya koydu. Ona göre, kitlelerin her zaman bir başı olmalıydı.

Ulusal kurtuluş mücadelesinde ise ister barışçıl araçlar kullanılsın, isterse silâha başvurulsun, düşmanla yaşanan her türden kapışmada mücadelenin genel yasaları belirlenmeli, varolan ortamın ve faktörlerin somut gerçekliği üzerinden belirlenip zenginleştirilmiş genel bir plan temelinde hareket edilmelidir. Bu anlamda, her türden kurtuluş hareketi, bir stratejiye ihtiyaç duyar.

Bu stratejinin geliştirilmesi için asli olan, tali olandan, kalıcı olan geçici olandan ayrıştırılmalıdır. Strateji ve taktik, asla birbirine karıştırılmamalıdır. Eylem, kaç öznel faktörün dikkate alınması gerektiğine bakmadan, gerçekliğe dair bilimsel anlayışı temel almalıdır.

Bu konuda da Lenin, kurtuluş hareketlerine ve özgürlük savaşçılarına oldukça faydalı bir ders vermektedir. O, birliğin gerekli bir araç olduğunun, kendinde bir amaç olmadığının net olarak farkında olan bir isimdir. Ona göre mesele, davanın ne kadar adil olduğuna bakmadan herkesi onun etrafında toplama, mutlak birliği tesis etmek ve ayrımsız herkesle birleşmek değildir. Gerçek olan her şey gibi birliğin kendisi de niteliksel dönüşüme tabidir. Bu dönüşüm, olumlu da olabilir olumsuz da. Asıl zor olan, kavgayı tetikleyip, zafere doğru ilerlemeyi güvence altına almaya yetecek birlik düzeyini belirlemek, ardından da hem dışta hem de içte bölünmeye veya dağılmaya neden olan tüm güçlere karşı bir arada kalabilmektir.

Lenin, mücadelenin ortasında, elindeki tüm imkânlarla, düşmandaki ve kendisindeki güçlü ve zayıf yanları anlamanın şart olduğunun bilincindedir. Leninist strateji anlayışı, bize düşmanı zayıflatıp ondaki güçlü yanları zayıflatacak şekilde hareket etmek zorunda olduğumuzu, bir yandan da bunu yaparken, kendi güçlü yanlarımızı koruyup zayıf yanlarımızı güçlü kılmak için uğraşmamız gerektiğini söyler. Bu ise ancak teori ile pratik arasında kesintisiz ve dinamik bir biçimde kurulan etkileşimle mümkündür.

Lenin’in hayatı, fizikçi Paul Langevin’in diyalektik anlayışını eksiksiz yansıtan bir pratiktir. Onda düşünce eylemden türetilmiştir. Bilinçli insan, o düşünceyi eyleme dönüştürmek zorundadır. Lenin’in de ortaya koyduğu biçimiyle, mücadelede ve hareket içerisinde olan diğer olgularda niteliksel dönüşümler, niceliksel değişikliklerin belirli bir düzeye geldiği noktada meydana gelirler. Yani, mücadele süreci, her bir aşamasında evrilir ve bu evrim süreci, net bir biçimde tanımlanmış aşamalar dâhilinde işler. Taktikler tam da bu temelde, bu bakış açısı üzerinden belirlenmelidir. Bu anlamda, mücadeleyi ileriye taşımak için belirli anlarda kimsenin beklemediği geri çekilme hamlelerine başvurmak gerekebilir.

İçindeki insanların teorik ve pratik bilgi birikiminden bağımsız olarak her bir mücadele, esasen yeni bir deneyimdir. Bu anlamda her mücadele, belirli düzeyde emprisizmi içerir, fakat gene de tekerleği yeniden icat etmeye gerek yoktur. İcat pratiğine, her bir kavganın verildiği somut koşullar yön vermelidir.

Bu konuda da Lenin, önemli dersler sunuyor: O, emprisizmden de dogmalardan da nefret eden bir isimdi. Bilgiyi ve başkalarının deneyimlerini eleştirel süzgeçten geçirip edinmek, bizim mücadele içerisinde ömrümüz boyunca yapmamız gereken bir şey. İster bilimsel olsun isterse felsefi, mevcut teoriyi duru ve açık bir biçimde anlamak, düşünce ve eylemimizin çıkış noktasından başka bir şey değildir. Bir şeyi yaratmaksa mücadeleye girmemizi, çaba harcamamızı, kimi fedakârlıklarda bulunmanın şart olduğu gerçeğini kabullenmemizi gerekli kılar. Mücadeleye can veren, sözler değil, günbegün ortaya konulan örgütlü ve disiplinli eylemdir. Lenin’in yıllarca süren mücadele boyunca sunduğu katkılar, ısrarın ve doğruluğun, çabanın ve fedakârlığın, doğru yerde ve zamanda gerekli güçleri seferber etme becerisinin birer sonucudur.

Lenin, mücadelede kendi öznelliğimizin aşılması gereken en zor engel olduğunun bilincindeydi. Mücadele dediğiniz şey, başarılardan ve başarısızlıklardan, zaferlerden ve yenilgilerden oluşur, ama o her daim ilerler. Aynıymış gibi görünse de ondaki aşamalar aslında çok farklıdır. Çünkü mücadele, bir dizi tesadüften ibaret bir akış değil, bir süreç; bir yüz metre koşusu değil, bir maratondur. Bu nedenle yaşanan yenilgi, demoralizasyona ve teslimiyete yol açmamalıdır. Başarısızlık, insana ileride elde edilecek zaferler için gerekli zeminin oluşmasını sağlayan dersi verebilir.

Bu çıkarımın doğruluğunu, ancak her olumlu ve olumsuz deneyimi, her yapılan yanlışı inceleyip onlardan dersler çıkartabildiğimizde görebiliriz. Gerçek şu ki pratiksiz teori, zaman kaybıdır, ama öte yandan, teori olmadan hiçbir pratik sonuç alamaz.

Sadece Rus halkının değil, tüm insanlığın kaderini sonsuza dek değiştirmiş olan Ekim Devrimi’nin en önemli mimarı, ilk sosyalist devletin yaratıcısı, eskiden çara bağlı olan sömürgelerde gerçekleşen devrimin yüce lideri, Sovyet topraklarında geliştirilen millet meselesi ile ilgili teorinin ve pratiğin öğrencisi, uluslararası işçi hareketinin militan önderi olarak Lenin, tarihe, bu yüzyıla, insanlığın geleceğine o devrimci tavrıyla damgasını vurmuştur. Kendisinden sonra gelecek kuşaklara bıraktığı miras, özel bir mirastır ve derslerle yüklüdür. Lenin’in kurtuluş hareketlerine yaptığı en kıymetli katkı ise şudur: O, ezilen halklara kendilerini özgürleştirebileceklerini, tüm engelleri aşabileceklerini, kendileri için adil, onurlu ve ilerleme kaydeden bir hayat inşa edebileceklerini net bir biçimde göstermiştir.

Umarım, sahip olduğu eğilimden veya politik görüşünden bağımsız olarak tüm hakiki kurtuluş hareketleri, Lenin’in sunduğu dersleri ve örnekliği incelemek için gayret sarf eder, bu düşünce ve eylemden ilham alır, onun liderlere sunduğu ahlaki ve düşünsel davranış kılavuzundan istifade eder. Aslına bakılacak olursa, genelde emperyalizme karşı mücadele düzleminde, kurtuluş hareketleri ile diğer antiemperyalist çabalar arasındaki ilişkiyi karakterize eden çelişkileri dikkate aldığımızda, bu bahsini ettiğimiz umudu, sadece ulusal kurtuluş hareketleriyle sınırlı tutmak, ne adil ne de nesnel bir tutum olacaktır.

Tarihsel süreç içerisinde ezilen sınıflara veya özgürlük için mücadele eden milletlere mensup liderler ve devrimci düşünürlerin teorilerinin başına ne geldiyse, bugün de Lenin’in öğretisinin başına o geliyor. O büyük devrimciler, ömürleri boyunca ezen sınıfların saldırılarına maruz kaldılar, teorileri bin türlü kötülükle yüzleşti, yalan ve karalama kampanyalarına, nefretin en şiddetlisine maruz kaldı. Bu devrimciler, öldükten sonra onları zararsız ikonalara, putlaştırmaya, ezilen ulusları ve milletleri teskin etmek adına isimlerini değersizleştirmeye çalıştılar. Ezilen sınıfları ve milletleri kandırmak amacıyla devrimci teoriyi özünden arındırdılar, devrimci pürüzlerini törpülediler ve onu kabalaştırdılar.

Bugün işçi hareketi ve ulusal kurtuluş hareketleri içerisinde yer alan oportünistler de burjuvazi de bu tür bir Leninizm tanımında uzlaşıyorlar. Bu teorinin devrimci yönünü, devrimci ruhunu söküp atıyorlar, üzerini örtüyorlar veya tahrip ediyorlar. Burjuvazinin ve emperyalistlerin kabul edebilecekleri, hatta uygun görebilecekleri şeyleri ön plana alıyorlar ve yüceltiyorlar.

Okur, burada aslında Lenin’in Marx’a atıfta bulunduğu, Devlet ve Devrim içerisinde yer alan bir bölümün alıntılandığını hemen fark edecektir. Biz, burada sadece isimleri değiştirdik, söyleneni, bugünün tarihsel gerçekliği olarak emperyalizme karşı verilen ölüm-kalım mücadelesine uyarladık. Kabul etmeliyiz ki bu tespit, bilhassa emperyalizm ve emperyalist düzene karşı mücadele konusunda yazdıkları dikkate alınacak olursa, Lenin için de gayet uygun.

Burada amacımız, Lenin’in ulusal kurtuluş hareketiyle ilgili öğretisini kibirli veya küstahça bir tutumla yeniden formüle etmek değil. Burada amacımız, bilhassa halklarının ilerlemesi ve kurtuluş için mücadele eden bizim gibi insanlara önemli gelen kimi yönlerin altını çizmek.

Lenin, bu yüzyılın başından beri önemli bir ivme kazanmış olan ulusal kurtuluş hareketinin olağan bir tarihsel olgunu ortaya koydu. İlerlemeye ve gerilemeye tanıklık eden dönemlerin yaşandığı tüm kıtalarda, sadece kabileler veya etnisiteler kurtuluş mücadelesi vermiyorlar. Milletler de kurtuluş mücadelesi içerisine giriyorlar. Hintçini ve Asya’nın diğer bölgelerinde, Meksika’da, Bolivya’da ve Amerika kıtasının diğer ülkelerinde genelde Balkanlarda, özelde Yunanistan’da, Avrupa’da Portekiz’de, Mısır’da, Doğu ve Batı Afrika’da, cemi cümlesinde ulusal kurtuluş mücadelelerinin geride önemli bir miras bıraktıkları görülüyor.

İster zafere ulaşmış olsunlar, isterse yenilmiş olsunlar, bu hareketler varoldular; insanlığın ekonomik ve politik evriminde yüzleşilen aşamalarda toplumların tarihsel açıdan nerede durduğunun bir önemi yok, bu hareketler, halklarının aklında ve ruhunda silinmez izler bıraktılar.

Ama gene de kafa karışıklığından uzak durmak gerekiyor. Lenin, Roma İmparatorluğu’nun Britanya İmparatorluğu ile aynı tarihsel gerçekliğe sahip olmadığını ortaya koydu. Her iki imparatorluk, toplumlar arasında kurulan ilişkilere tanıklık etti. İkisi de birer yabancı devlet olarak başka halkları veya milletleri ekonomik açıdan sömürdü, onların boyunlarına politik boyunduruklar geçirdi, aynı zamanda yabancı yönetici sınıflar olarak aynı sürece katkıda bulundu.

Şurası açık: Charlemagne ne Sezar ne de Atilla idi, olamazdı da, ama artık hiçbir emperyalist ülkenin devlet başkanının da Afrika’da kendi ismini taşıyan bir Gana imparatoru veya Ming ailesi içinden çıkmış bir imparator, Amerika kıtasını fetheden bir Cortez veya Rus çarı olamayacağı görüldü. Aynı şekilde, aynı sebeplere bağlı olarak, bugünün emperyalist bankaları ve tekelleri de Venedik tüccarlarının ve Almanya’daki Hansa Birliği’nin meydana getirdiği eski birlikler değil.

Lenin, (kabile veya etnisite temelli) askeri aristokrasinin hâkimiyetine, feodal düzene, hatta serbest rekabet kapitalizminin tesis ettiği yabancı kapitalist düzene karşı verilen kurtuluş mücadelesinin emperyalizme karşı verilen ulusal kurtuluş mücadelesiyle, tekellerin ekonomik ve politik hâkimiyetine karşı verilen mücadeleyle ve finans kapitalizminin sömürgeciliği ve yeni-sömürgeciliğine karşı verilen mücadeleyle aynı türden bir tarihsel gerçeklik olmadığını ortaya koydu. Şu gerçek artık görülmeli: bugün emperyalizm, ulusal kurtuluş hareketi içerisinde artık oldukça farklı görülüyor, onun geri döndürülemez bir biçimde dönüştüğünü herkes idrak ediyor. Bugün ulusal kurtuluş hareketi, kendisini emperyalist düzene karşı doğal ve zaruri bir direniş olarak tanımlayıp örgütlüyor.

Kısıtlarından ve zincirlerinden tümüyle kurtulmuş bir tür kapitalizm olarak emperyalizmin içsel ve dışsal özelliklerini tanımlamak suretiyle Lenin, emperyalizmin üç beş ülkeye ait bir avuç şirketteki finans kapitalin yoğunlaşmasının bir sonucu olduğunu, tekellerin doymak bilmez hâkimiyetini ifade ettiğini ortaya koydu. Aynı zamanda Lenin, emperyalizmin düşmanı olan ulusal kurtuluş mücadelesini tanımladı, içerik ve biçimde geriye döndürülemez bir biçimde yaşadığı dönüşümün genel çerçevesini çizdi ve evriminin izleyeceği genel hatta dair bilimsel öngörülerini aktardı.

Günümüzde süren mücadelenin temel gerçeklerini ortaya çıkartma, hatta öngörme maharetini bir tek Lenin gösterdi. Zira o, yaptığı analizle, emperyalist gerçekliğin köklerine indi, bu gerçekliğe karşı verilecek genel mücadelenin temellerini ortaya koydu.

O derinlikli eleştirisiyle Lenin, emperyalizmin temel özelliğini açıklığa kavuşturdu, içsel ve dışsal özelliklerini, kapitalist dünyanın içinde ve dışında yol açtığı ekonomik, politik ve toplumsal sonuçları inceledi. Lenin, emperyalizmin güçlü ve zayıf yanlarının görülmesini sağladı. Ona göre, artık emperyalizm sadece basit bir gerçeklik değil, başlı başına bir dönemi ifade ediyordu. Bu sebeple Lenin, insanlığın evrim sürecine ilişkin yeni görüşler sundu.

Emperyalizm denilen olguyu coğrafi açıdan konumlandıran, ekonomi faktörünü politik veya politik-toplumsal sonuçlardan ayıran, bunu yaparken, aynı olgunun iki yönü arasındaki dinamik karşılıklı bağımlılık ilişkisinin izlerini sürekli takip eden, emperyalizmin dünyanın geri kalan kısmıyla kurduğu ilişkinin niteliklerini ortaya koyan Lenin, hem emperyalizmi hem de ulusal kurtuluş mücadelesini gerçek tarihsel koordinatlarına nesnelliği gözeten bir çalışmayla oturtmayı bildi. Böylelikle Lenin, emperyalizmle emperyalist düzen arasındaki farkı ve temel bağları belirledi.

Lenin’in analizi, ulusal kurtuluş mücadelesinin çok yönlü gelişimi için gerçekçi bir teşvik ve bu gelişim dâhilinde kullanılacak güçlü bir silâhtır. Bu analizin hareketin evrimine çok daha fazla katkı sunduğunu görmek gerekmektedir.

Marx, bilhassa Kapital’de, kapitalizmin anatomisini ortaya koymuş, patolojik anatomisini keşfetmişse, Lenin de emperyalizm çalışmasında gebermekte olan kapitalizmin ön otopsisini gerçekleştirmiştir. Bu tespit ışığında, şunu söylemek abartılı olmaz: Lenin’e göre finans kapital, bilhassa Afrika’da, sömürgelerdeki tekellerin kendilerini güçlendirdikleri ve dünyanın taksim edilmesi süreci üzerinden ülke dışında maddi zemin buldukları topyekûn ekonomik ve politik hâkimiyeti tesis ettiği koşullarda, kapitalizm, bedenen çürümeye başlamıştır.

Yüzeysel de olsa büyük kapitalist ülkelerin (en azından en önemlilerinin) ekonomik tarihini ele alan bir çalışma, tekellerde ve bankalarda temsil olunan finans kapital ile serbest rekabetçi sermaye arasındaki mücadelenin genelde finans kapitalin zaferi ile dindiğini ortaya koyar. İşte bu, emperyalizmdir.

Dolayısıyla Lenin’in haklılığını teslim etmeliyiz: kapitalizm emperyalizmi yaratmış, böylelikle onun yıkımına ait tohumları da ekmiştir. Dün emperyalizm kapitalizmi öldürdü, bugün de öldürmeye devam etmektedir. Esasında tekellere, belirli ülkelerde özel finans kapitalin devasa ölçülerde birikmesine, neticede bu ülkelerin emperyalist ülkeler hâline gelmesine neden olan serbest rekabet denilen bağlamda güç ilişkileri önemli bir dönüşüm yaşamıştır. Bu yeni durum, emperyalist ülkeler arasında bazen gizli bazen açık bir biçimde, bazen “barışçıl bir yoldan” bazen de şiddet üzerinden açığa çıkan, çözümsüz çelişkinin kökenidir. Üretici güçlerin gelişimi konusunda farklı düzeylerde olan bu ülkeler, hammaddeleri elde etmek için rekabet içine girmekte, yeni pazarları ele geçirmekte, finans kapital adına artık değer üretme konusunda doymak bilmez bir iştahla hareket etmektedirler.

Bu duru ve gerçekçi analiz temelinde Lenin, doğalında, emperyalizme karşı mücadelenin gelişimiyle ilgili önemli sonuçlara ulaşır.

Bizim için bilhassa şu sonuçlar, çok büyük bir önem taşımaktadır:

1. Üretim faaliyetinin toplumsal niteliği ile üretim araçları üzerindeki özel mülkiyet arasında mevcut olan çelişkinin derinleşmesiyle birlikte bu özel mülkiyet son aşamasına gelmiş, finans kapitalin sınırsız bir biçimde birikmesi ve tekellerin elde ettikleri zaferler, bugün emperyalizmde temsil olunan kapitalist rejimin ileride sonunu getirecek devrim için uygun koşulları yaratmıştır.

2. Devrim mümkündür, zaruridir ve acildir. Birkaç ülkede yaşanmasa bile, bilhassa kapitalist ülkelerinin dünyayı yeniden taksim etmek için verdikleri savaşta (Birinci Dünya Savaşı’nda) emperyalizmin saldırgan yönünün açığa çıktığı koşullarda devrim en azından bir ülkede mümkündür.

3. Sosyalist bir devletin kurulması, emperyalizme ağır bir darbe indirecek, uluslararası işçi hareketinin ve ulusal kurtuluş hareketinin gelişimi açısından yeni bakış açılarının ortaya çıkmasını sağlayacaktır.

4. Emperyalist-kapitalist devletler yeniden silâhlı çatışma içerisine girebilirler. Bu anlamda, “aşırı tarım” gibi, emperyalist devletler arası çelişkileri çözüme kavuşturacağı söylenen aşırı emperyalizm veya süper emperyalizm hipotezi, ütopyadan başka bir şey değildir. Bu kapışma neticesinde emperyalizm kaçınılmaz olarak zayıflayacaktır (İkinci Dünya Savaşı). Böylelikle, emperyalizmi yok etmeye yazgılı olan güçlerin gelişeceği uygun koşullar oluşacak, bu anlamda, yeni sosyalist iktidarlar tesis edilecek, uluslararası işçi hareketi ve ulusal kurtuluş hareketi gücüne güç katacaktır.

5. İster istemez Afrika, Asya ve Latin Amerika’nın ezilen halkları, kendilerine zulmeden dünya emperyalist sisteminin tasfiye edilmesine dönük kavgada önemli bir rol üstleneceklerdir.

Lenin’in ulaştığı bu sonuçlar, emperyalizmle ilgili çalışmalarında açık ve örtük olarak dile getirilmektedir. Tarihin teyit ettiği bu sonuçlar, kurtuluş hareketinin düşünce ve eylemi için önemli birer katkıdır.

Marksist veya Leninist olmasa da Lenin’in analizinin ve sonuçlarının dahice olduğunu ve geçerliliğini ispatladığını, bu analizin ve ulaşılan sonuçların tarihsel kapsam açısından sahip olduğu zenginliği görmeyen tek bir insan bile yoktur. Lenin, emperyalist hâkimiyetten hep birlikte kurtulmak için mücadele eden halkların yürüdükleri, çoğunlukla dikenli, kimi vakit de karanlık olan yolu tüm o bereketli, duru ve berrak aklı ile aydınlatmaktadır.

Amílcar Cabral
Nisan 1970
Kaynak

Yazının Tamamı

Cabral

Toplumsal formasyonlar bünyesinde yer alan farklı toplumsal sınıfların mevcut dizilimi, derinlemesine analiz edilmelidir.

Tarım bilimci ve ziraat mühendisi olarak çalıştığı dönemde ülke genelinde ortaya koyduğu faaliyetler dâhilinde Amilcar Cabral, bahsini ettiğimiz bu öncü çalışmayı yürütmüş bir isimdir. Bu deneyimler üzerinden hareket eden Cabral, politik görüşlerinin doğruluğunu görmüş, bir yandan da Gine ve Yeşil Burun’un Bağımsızlığı için Afrika Partisi’nin [GYBBAP] mücadelesine hizmet edecek pratik adımları teorik olarak beslemiştir.

Gine-Bissau ve Yeşil Burun’daki ulusal kurtuluş mücadelesinin liderliğini on yılı aşkın bir süre üstlenmiş olan Cabral, geride muazzam bir miras bırakmıştır. Burada bu mirasın üç önemli yönü üzerinde durmak gerekiyor.

1. Hareketin liderleri ne kadar devrimci olursa olsun mücadelesinin başarısı, köylüler, işçiler ve gençlerden oluşan kitlelerle etkili bir ortaklık ve ilişki kurulmasına bağlıdır. Bu kaynaşma ise ancak aydınların kendilerini halk kültürüyle tanımlaması ile gerçekleşebilir. Bu noktada üzerinde durulması gereken diğer bir husus da Afrika dillerinin bilinmesidir. Kitleler gerçek bir zemin üzerinden politik anlamda harekete geçirileceklerse, bu dillerle ilgili bilgi, iletişim konusunda etkili bir araç temin edecektir. Asla durağan olmayan halk kültürü, sürekli değişen, belirli bir toplumda hâkim olan üretim tarzının koşulladığı bir olgudur.

2. Cabral, merkezde kapitalizmin güçlenmesi ile çevredeki artan yoksullaşma arasındaki diyalektiği gayet iyi anlamıştır. O, özelde sınıf mücadelesi, genelde emperyalizme karşı savaş teorisini devrimcileştirmiştir. Cabral’ın Birlik ve Mücadele isimli eseri, Fanon’un Yeryüzünün Lanetlileri’ndeki “Ulusal Bilincin Kusurları” başlıklı bölümle kıyaslanabilecek bir çalışmadır. Bu çalışmanın ikinci önemli yönü ise onun ezilen Siyah halkın kurtuluşu için gerekli politik ideoloji olarak Panafrikanizme, Afrika’nın birliği düşüncesine katkı sunuyor oluşudur.

Cabral, kendi deneyimi üzerinden şunu söyler: bir teori, devrimci olsa da o, dönüşüm mekanizmasını kapsamlı bir biçimde ele almıyorsa, başarısızlığa mahkûmdur. Öte yandan devrimci teori, gerçekleşecek devrimden ayrı ele alınmaz, ama ayaklanmanın başarılı olabilmesi için bu teorinin yeterli gelmeyeceğini bilmek gerekir.

Teoriyle pratik arasındaki diyalektik, Cabral’ın düşünce ve eyleminin asla dışında durmaz. Cabral’ın teorisi, uluslararası bir boyuta sahipse de pratikte her daim mücadelenin verildiği yerel koşullara odaklanır. Bu mücadele asla ihraç edilemez.

Kurtuluş ve Kültür ile Ulusal Kurtuluş Bağlamında Kimlik ve Onur başlıklı çalışmalar, Cabral’ın düşünsel mirasının doruk noktasını ifade eder. Bu iki metin, Afrika halklarının mücadele kültürünün dinamik niteliği üzerinde durur ve Fanon’dan beri tanık olmadığımız bir içerikle, aydınların mücadele sürecinde oynadıkları rolle ilgili istisnai bir analiz sunar. Ayrıca Cabral aydınların, hâkim söylemden kararlı bir biçimde kopup kendilerini mücadeleye adamaları üzerinde durur.

Bugün Afrika, bu sefer daha sinsi bir biçimde, yeniden sömürgeleştiriliyor. Bu süreçte kıta, küresel kapitalist sisteme boynundaki boyundurukla teslim oluyor.

Doğu Bloku’nun dağılması sonrası yaşana öfori, sınırlarına ulaşmış görünüyor. Tüm dünyayı kucaklayan yeni haberleşme araçlarının yaydığı ideolojik propagandaya aldanmayan Afrika halkları, bugün Afrika’nın birliği konusunda net bir yönelime sahip devrimci bir dönüşüm süreci içine girmeksizin krize çözüm sunamayacağını her zamankinden daha iyi biliyor.

Mücadele devam ediyor!

Ameth Lo

[Kaynak: Claim No Easy Victories: The Legacy of Amilcar Cabral, Yayına Hazırlayanlar: Firoze Manji ve Bill Fletcher Jr., 2013, Daraja Press.]

Yazının Tamamı

Afrika Devrimi

Amilcar Cabral (1924-1973)
Afrika Devrimi

(Conakry; Gine, 4 Şubat 1973 Amilcar Cabral’ın cenazesi)

 

Tüm dünyada Afrikalılar
Beyaz hâkimiyetinin çilesini çekiyorlar.
Tüm dünyada Afrikalılar
Milletlerini özgürleştirmeye çalışıyorlar.
Tüm dünyada Afrikalılar
Boyunduruk, namlu, çekiç
Ve kırbaçtan gayrı bir şey bilmiyorlar.
Tüm dünyada Afrikalılar
Sırf beyazların cepleri dolsun diye
Katlediliyor, boğuluyor,
Güneşin alnında kavruluyorlar
Tüm dünyada Afrikalılar
Bilinçli bilinçsiz mücadele ediyor, uyuyor,
Direniyor, efendisine yaltaklanıyor, düşmanını gebertiyor
Birbirinin boğazını kesiyor,
Canı yanıyor, hayat kavgası veriyor, idrak ediyor
Cahil bırakılıyor, zincirlerini söküp atıyor
Nixon için yalan söylüyor, sömürgecileri boğuyor
Vuruluyor sokak ortasında.
Her yanda Afrikalılar
Tüm dünyada Afrikalılar
Kendilerine rağmen ve kendileri için değişiyorlar.
Tüm dünyada Afrikalılar, devrim için kolları sıvıyorlar.
Yarık açıldı bir kez, dünya değişmeli.
Yoksulluğun, hastalığın, cehaletin, ırkçılığın kökü kazınmalı,
Bu belaları başımıza saranların mezarı kazılmalı.
Tüm kapitalistler, ırkçılar, yalancılar, emperyalistler, değişemeyen herkes
Yitip gitmeli, yaşam tarzları, felsefeleri,
Alışkanlıkları, uşakları, zevkleri, silinip gitmeli –yok edilmeli.
Yarık açıldı bir kez, dünya değişmeli.
Dönüşmeli, baş aşağı dönmeli, yoksulluğun izi bile kalmamalı.
Üzerindeki paçavrayla bir siyah, ağır işçiliğin çilesini çekmemeli.
Yaratacağımız dünyanın can bulmasına, güzelleşmesine katkı sunmalı.
Gerici güçlere ölüm.
Kötü dansözlere de.
Sokaklarda çöp yığını olmasın,
Yatak odalarında rüzgâr esmesin.
Avrupalılar teraslarda eğlenirken, siyahlar evsiz kalmasın
Çadırlara sığınmasın.
Hastalığa ölüm, hastalık taşıyanlara da.
Tüm hastalıklar tedavi edilmeli!
Hastalık sevenler eğitilmeli.
Dünyanın birliğine direnirlerse, ilerlemeye karşı gelirlerse
Öldürülmeli. Ne el titresin ne göz. Öldürülmeli. Onlar veba.
Ahır gibi yerlerde kalmayacağız, okul yüzü göreceğiz.
Siyah çocukların ölmekten gayrı bir amacı olacak.
İşsizliği yaratanlara ölüm!
Hayat için ne yapıyorlar? Elleri hırsız, ruhları arsız.
Hepsini tıkın zindanlara. Nixon, içi çürümüş bir haydut,
Niye yaşıyor ki? Onu öldürme görevi kimde?
Cabral’ı, Lumumba’yı, Nkrumah’yı, Moumie’yi,
Malcolm’ı, Dr. King’i, Mondlane’i, Mark Essex’i öldürüyorlar da
Katillerin leşleri boyunlarında iple
Neden köprüden aşağı sarkıtılmaz?
Adaleti bilmeyen toplum, varsın olmasın.
Biz dünyanın ilerlemesinden yanayız. Hayatın bilincine varın.
Ekmeğe ve eve muhtacız, barakalara değil.
Biz karafatma yuvalarında yaşamak istemiyoruz,
İsteyen varsa yaşasın.
İstiyorsa gitsin karafatmalarla Nixon kalsın. Benziyor da zaten.
Nixon’la karafatma arasında ne fark var?
O berbat evler yıkılsın!
İşsizlik bitsin!
Alnımıza ter, bileğimize güç lazım.
Ders görelim ki kendi evlerimizi yapalım, kendi işlerimizi kuralım.
Tüm dünyada Afrikalılar, ilerlemeye muhtaç.
Avrupalılar, beyazlar, içimizdeki cahiller neden bize mani oluyor?

EY AVRUPA, YOLUMUZA ÇIKMA
İÇİMİZDEKİ CAHİLLER, ÖNÜMÜZE TAŞ KOYMAYIN

Zenciler, sömürgecinin uşakları, muhbirler
Afrika’nın keneleri, sözüm size.
Hain görmesin bu gözler. Hainlere ölüm!
Torbacılar öldürülmeli!
Devrimci hareketleri ihbar eden zenciler
Öldürülmeli.
Kahraman maskesi takan katiller,
Afrika, Asya, Güney Amerika ülkelerinin
Başkanı diye aramızda dolaşan uşaklar.
Hepsi ülkelerini beyazlara ekmek diye sunmak için
Hamur gibi yoğurdular.
Güney Afrika ile diyalog kurulmasını isteyen,
Güney Afrika’da ölmeyi arzulayan,
Orada şarkı söylemeyi, her yeri görmeyi istediğini söyleyen
Liderler, lider değil efendilerine bağlı birer dava vekili.
Onlar, sırtlarındaki ip ve ipin ucundaki beyaz el
Açığa çıkartılana dek dövülmeli.
Bir daha boş yere acı çekmeyeceğiz. Kimse bizi satamayacak.
Dünya değişecek, kaldırım taşlarını
Yalamak zorunda kalmayacağız.
Tüm dünya değişebilir.
O aptal çirkinliği görmeyeceğiz bir daha.
Hastalıktan ve cehaletten beslenen akbabalara ölüm.
Amerika değişecek, yoksa yok edilecek.
Avrupa değişecek, yoksa yok edilecek.
Kapitalizm yok edilmeli.
Emperyalizm gebermeli.
Beyazların yumruğunu yalayan
Mumyalaşmış boş kafalı zenciler de öldürülmeli.
Torbacılar, pezevenkler, Avrupa’nın yalanlarını öğreten hocalar,
Parayı insandan çok seven doktorlar,
Haydutlar, devrimci taklidi yapanlar,
Hayattan ve insandan kopuk aydınlar,
Ruhsuzlara ruhlarını satan şarkıcılar,
Ölüler için sırtından geçinen soytarılar,
Hepsi değişmeli ya da ölmeli!
Dünya devrimini hiçbir güç durduramaz.
Hayatın yeni ölçütünü anlayın ya da
O zavallı hayatınızdan mahrum kalın.
Artık yoksulluk yok. Kir bulaşmayacak yüzümüze,
Kendimizden asla utanmayacağız.
Irkçılar, kapitalistler, emperyalistler,
Hasta ruhlu faşistler, siyahların başındaki beyazlar,
Hastalık seviciler, ya değişecek ya da ölecekler.
Ezilenler ya değişecek
Ya da ölecek.
Tüm dünyada Afrikalılar ayağa kalkıyor
Güneş gibi
Parıl
Parıl
Parıldıyor.

Ey Afrikalılar, yarın sizindir.
Dizleriniz değil, ayaklarınız üzerinde duracaksınız.
Büyük emeğin ve hürriyetin geleceği bu.
Ömrümüzü sarhoşlukla tüketemeyiz,
Bilinçsizce dans edip vakit öldüremeyiz.
Burjuva gazetelerini okuyup
Çelik yelek giyerek, partiler vererek
Beyazların hapishanesinde sebepsiz yere çalışarak
Hayatımızı heba edemeyiz.
Bilinçlenin ey siyahlar,
Zenciler,
Melezler,
Afrikalı-Amerikalılar,
BİLİNÇLENİN.

Hayatınızın dizginleri sizin elinizde olabilir,
İhtiyacınız olan paraya ve aşa kavuşabilirsiniz.
Bilinçlenin ve sonra haftada bir, bir araya gelin.
Haftada bir, çok değil. Nasıl geçineceğinizi, eğitim göreceğinizi,
Çocuklarınızın keş değil de bilim insanı nasıl olabileceklerini
Konuşun. Karafatmaları nasıl öldüreceğinizi,
Tuvaletlerdeki kokuyu nasıl ortadan kaldıracağınızı,
İyi bir işe nasıl kavuşacağınızı konuşun. ŞİMDİ düşün yola.
Haftada bir toplaşın. Güzel kitapları, güzel elbiseleri,
Uzun yaşamayı, saygı görmeyi konuşun.
Tüm dünyada haftada bir, bir araya gelin.

Afrikalılar toplaşmalı. Sağlıklı yaşamak,
Güzel evlerde oturmak, şehri yönetmek,
Mutlu olmak için haftada bir cem olunmalı.
Tüm Afrikalılar,
Tatlı ve güzel Afrikalılar,
NewArk’ın Afrikalıları (zenciler de dâhil)
Harlem’in Afrikalıları (ya da ajanları mı demeliyim?)
Gana’nın Afrikalıları (Kan kardeşlerim)
Los Angeles’ın Afrikalıları (Kardeşlerim)
Afrika’nın Afrikalıları (Yoldaşlarım)
Batı Hint Adaları’ndaki Afrikalılar (Arkadaşlarım)
Güney Amerika’nın Afrikalıları (Biraderlerim)
Frankofon Afrikalılar (Monşerler)
Anglofon Afrikalılar (Beyefendiler)
Her yerdeki Afrikalılar,
Afrikalılar, halkım
Güzel insanlar,
Tüm dünyadaki Afrikalılar
Yeni bir yola giriyorlar.
İyi insanların dünyası kuruluyor!
O kuruluşa katılacağız.
Olumsuz olanı ortadan kaldıracağız.
Olumlu olanı ortaya çıkartacağız.
Kızıl, sarı ve esmer derililer de gelecek
Onların da canı yanıyor.
Beyazlar için bir şey diyemem,
Onlar kendileri konuşsun.
Beyazların dışında hepimiz,

Tüm Afrikalılar,
Önce birbirimizi bilelim. Tanış olalım.
Her yerde değişimi Afrikalılar gerçekleştirecek.
Bu dünya
Ya değişecek ya ölecek.
Biz Afrikalıyız,
Sevgi, kusursuz insan diyarına gitmek için
Gerekli pasaportumuzdur.
Çalışacağız, okuyacağız,
Mücadele edip bir şekilde
Zafere ulaşacağız.

Emir Bereket
1983

[Kaynak: Eulogies, Marsilio Publishers, 1996, s. 4-9.]

Yazının Tamamı

Halka Yalan Söylemeyin

Şu gerçeği asla unutmayın: halk, fikirler değil, herkesin zaten kafasının içinde olan şeyler için dövüşür. Halk, maddi fayda sağlamak, iyi ve huzurlu bir hayat sürmek, hayatlarının ilerlediğini görmek ve çocuklarının geleceğini garanti altına almak için mücadele eder.

İster politik olsun isterse askerî, eylemlerimizde birçok hata ve yanlışın olduğunu bilinçli bir yaklaşımla görebilmemiz gerekiyor. Yapmamız gerekenlerin önemli bir bölümünü doğru zamanda yapmıyoruz veya hiç yapmıyoruz.

Birçok bölgede, esasen en genel manada her yerde, halk içerisinde ve silâhlı güçlerimiz bünyesinde uygun bir çalışma yürütmüyoruz. 

Parti liderliğinin tarif ettiği seferberlik, inşa ve politik örgütlenme çalışmaları aracılığıyla sorumlu işçiler, sürece dâhil edilemediler. Sorumlu işçiler arasında vazgeçmişlik, belirgin bir eğilim olarak öne çıkıyor. Üstelik mevcut tasfiye süreciyle mücadele edilmiyor, bu sürecin sonlandırılması için hiçbir şey yapılmıyor.

Askerî düzlemde parti liderliğinin belirlediği hedeflere ulaşılamadı, hazırlanan planlar uygulanamadı. Oysa elimizdeki araçlarla çok daha fazlasını, çok daha iyisini yapabilirdik. Bazı sorumlu işçiler, ordu ve gerilla güçlerine ait görevleri yanlış anladılar, bu ikisi arasında iyi bir koordinasyon tesis edemediler, belirli örneklerde görüldüğü üzere, sadece mevcut konumumuzun korunması meselesi ile meşgul oldular ve en iyi savunmanın saldırı olduğu gerçeğini görmezden geldiler.

Silâhlı güçlerimiz arasında yeterince politik çalışma yürütülmemiş olmasının somut bir kanıtı olarak içimizde “militarizm” eğilimi açığa çıktı ve bu eğilim, bazı savaşçılarımızın, hatta liderlerimizin bizim militarist kişiler değil, silâhlı militanlar olduğumuz gerçeğini unutmasına neden oldu. Söz konusu eğilimle acilen mücadele edilmeli, ordu içerisinde açığa çıkan bu eğilim, derhal ortadan kaldırılmalıdır.

Bir pirinç tarlasına on kişi gidiyor ve sekiz kişinin yaptığı işi yapıyorsa bu, kimseyi tatmin etmemelidir. Aynı durum, muharebe için de geçerlidir. On kişi sekiz kişi gibi savaşıyorsa bu, yeterli görülmemelidir. İnsan, her zaman elinden gelenin fazlasını yapmalıdır. Bazı insanlar savaşa alışıyorlar, bir şeye alışılmışsa sona gelinmiş demektir. Tüfeğinize mermiyi sürüyor, civarı dolaşıyorsunuz. Sonra nehirden geçen motorun sesini duyuyorsunuz, ama tam o noktada elindeki bazukayı kullanmıyorsunuz, dolayısıyla Portekizlilerin tekneleri zarar görmeden geçip gidiyorlar. Tekrar söylüyorum: bir insan, elinden gelenin fazlasını yapabilir. Portekizlileri ülkemizden defetmeliyiz.

Tüm kurtarılmış bölgelerde okullar kurun, eğitim faaliyetlerini her yana yayın. 14 ilâ 20 yaş arası gençler içinde an az dördüncü sınıfı bitirmiş olanları seçip bunlara eğitim verin. Halkın zararlı geleneklerine, inançlarının ve geleneklerinin olumsuz yönlerine şiddet uygulamadan karşı çıkın. Partimizin her bir sorumlu ve eğitimli üyesini her gün kültürel formasyonlarını artırmaya mecbur edin.

Gençlerin, bilhassa yirmi yaş üstü gençlerin, ülkeyi terk edip başka bir ülkede okuma çılgınlığına, bir diploma almakla ilgili o kör tutkuya, eğitim görenlerin veya kurs alanların ileride ülkemizde imtiyazlı duruma geleceğine inanmalarına neden olan yanlış fikre ve aşağılık kompleksine teslim olmalarına mani olun. Ayrıca okuyan, karmaşık hususları öğrenmek isteyen öğrencilerin asalak veya partiyi ileride sabote edecek kişiler olacağını söyleyen kötü niyetlilerin de karşısında durun.

Kurtarılmış bölgelerde halkın politik hayatını normalleştirmek için her şeyi yapın. Partiye bağlı seksiyon komiteleri, bölge komiteleri, saha komiteleri güçlendirilmeli ve normal bir işleyişe kavuşturulmalıdır. Halka mücadele dâhilinde olan biteni izah etmek, partinin herhangi bir durumda ne yapmaya çalıştığını anlatmak ve düşmanın tehlikeli niyetlerinin neler olabileceğini ortaya koymak için sık sık toplantılar düzenlenmeli.

Hâlen daha düşman işgali altında bulunan bölgelerde yürütülen gizli çalışmaları, seferberlik çalışmalarını ve örgütlenme faaliyetlerini pekiştirin, savaşçılarımızın desteklenmesini sağlayın, militanları eylem için hazırlayın.

İster düzenli birlikler isterse gerilla birlikleri içerisinde olsun, tüm silâhlı güçlerimiz bünyesinde politik çalışmanın ileri bir düzeye gelmesini sağlayın. Sık sık toplantı yapın. Siyasi komiserlerden ciddi politik çalışmaların yapılmasını talep edin. Düzenli ordu içerisindeki her birimin başındaki komutan ve siyasi komiser eliyle politik komiteler oluşturun.

Militarizm türünden eğilimlerle mücadele edin, her bir savaşçının partimizin örnek bir militanı olmasını sağlayın.

Kendinizi, başka insanları, genelde halkı korkuyla ve cehaletle mücadele etmek, aynı zamanda ekonomimizin henüz hâkim olmadığı doğa ve doğal güçlere teslimiyeti parça parça ortadan kaldırmak için eğitin. Parti militanlarını doğaya dönük korkuyu ortadan kaldıracağımıza, insanın doğadaki en kudretli güç olduğuna ikna edin.

Sorumlu parti üyelerinden kendilerini ciddi çalışmalara adamalarını, temel ve asli yönüyle mücadeleye ve gündelik hayatımıza ait sorunlarla ve hususlarla ilgilenmelerini, zarfla değil mazrufa bakmalarını, hayattan, halktan, kitaplardan ve başkalarının deneyimlerinden öğrenmelerini talep edin. Öğrenme sürecini asla sonlandırmayın.

Sorumlu üyeler, hayatı ciddiye almalı, sorumluluklarının bilincinde olmalı, o sorumlulukları yerine getirme meselesine kafa yormalı, işlerini yoldaşlıkla yapmalı, görevlerini gene aynı şekilde yoldaşlıkla ifa etmeli.

Bu hususlar, yaşama sevinciyle, hayata ve zevkli yanlarına duyulan sevgiyle, geleceğe ve yürüttüğümüz çalışmaya dönük güvenle asla çelişmez.

Düşmanın elindeki silâhlı güçler içerisinde yürüttüğünüz politik çalışmaları ve propaganda faaliyetlerini nitelik ve nicelik açısından artırın. Afişler hazırlayın, bildiriler ve mektuplar kaleme alın. Yollara sloganlar yazın. Bizimle temas kurmak isteyen düşmana ait personelle ihtiyatlı bağlar kurun. Bu noktada cesur olun ve inisiyatif alın. Düşman askerlerinin firar etmelerine katkıda bulunmak için elinizden geleni yapın. Onları firara teşvik etmek için bu askerlerin güvenliğini sağlayın. Henüz askere alınmamış Afrikalılar arasında politik çalışma yürütün. Bu kardeşlerimizi saf değiştirmeye ve düşmanın saflarında partiye hizmet etmeye, silâh ve cephanelikleriyle birliklerimize kaçmaya ikna edin.

Partili hayatımızın her veçhesinde devrimci demokrasiyi uygulamalıyız. Her sorumlu üye, sorumluluklarını üstlenme konusunda gerekli cesareti ortaya koymalı, yürüttüğü çalışmalarla ilgili olarak başkalarından saygı talep etmeli, başkalarının yürüttükleri çalışmalara saygı göstermelidir. Halkımızdan hiçbir şeyi saklamayın. Ona yalan söylemeyin. Ne vakit söylense yalanları ifşa edin. Güçlüklerin, yanlışların ve hataların üzerini örtmeyin. Zafere kolayca ulaşılacağı iddiasında bulunmayın.

Amilcar Cabral
1965
Kaynak

Yazının Tamamı