Liberal Virüs ve Değişim Yanılsaması

Sosyal medyada kimi sözde Marksistlerin ve komünistlerin analizleri, yalnızca işçi sınıfının koşullarını ülke düzeyinde iyileştirmeye ve reforme etmeye odaklanarak, iç maddi koşulları yurtdışındaki sömürü ve tahakkümle, yerleşimci sömürgeciliği ve ırkçı kapitalizm ekseni etrafında dönen iç iktidar ilişkileriyle ilişkilendirmeden, enternasyonalizme ne kadar çabuk ihanet ettiklerini ortaya koyuyor.

Metodolojik milliyetçilik, insanların ulus-devleti merkeze koyan dar referans noktaları üzerine kurulu teorik çerçevelerin ötesinde düşünmelerini engelliyor. Nihayetinde bu durum, ABD siyasetinde liberal, hatta faşist bir eğilimin tezahürü.

Bu düzlemde başkalarının acıları kolayca göz ardı ediliyor, Gazze’de olup bitenler, tüm dikkatleri “Amerikalıların” yaşadığı sorunlardan başka yöne çeken bir mesele olarak görülüyor.

Bu, aşağıdan siyaset yapmanın, topluluk örgütlenmesinin ve koalisyon kurmanın önemsiz olduğu anlamına gelmez. Burada eleştirdiğim şey, siyasetin seçimlere dayalı bir sisteme indirgenmesi, reformun, birbirine bağlı sömürü ve tahakküm sistemlerinin yıkılması değil, nihai hedef haline getirilmesidir.

Toplumsal varoluşun tüm alanlarını etkisi altına almış olan liberalizm, faşizmin ve sömürgeciliğin altyapısını oluşturmaktadır. Mülkiyetçi bireycilik, beyazlık, fetih, sömürgecilik, emperyalizm, faşizm ve ırkçılık (bunlar arasındaki yapısal bağları inkâr edenlere inat) derinden iç içe geçmiş haldedir. Bu nedenle, kendilerince radikal pozu kesenler de dâhil olmak üzere, her türden liberalin Gazze’deki soykırımı küçümsemesi şaşırtıcı değildir.

Liberalizmin, kapitalist sistemi “reforma tabi tutmak istiyorsak, onun sınırları içinde hareket etmemiz gerek” dediğini söyleyen Samir Amin, “Yurttaşı temel alan siyasetin yeniden inşasının, ‘liberal virüs’ün direnen, tepki koyan ve mücadele eden hareketler eliyle ortadan kaldırılmasını gerekli kıldığını” söylüyor.

Liberalizmin ürettiği mit bize, dünyada çoğunluğu meydana getirenlere farklı politik seçenekler olduğuna inandırmaya çalışıyor. Oysa bu seçeneklerin birbirinden farkı yok.

George Jackson’ın liberalizmin kontrgerilla faaliyetine yönelik eleştirisi, bugün her zamankinden daha geçerli. “Ne zaman bir seçim yapılır, bu seçim, iktidar sahiplerinin güvenilirliğini yok etmek yerine pekiştirir.”

Sömürgecilikten ve ırkçı kapitalizmden istifade eden, belirli bir etnisiteye mensup muktedir sınıfın bir gün (seçimler yoluyla) “ilerici” bir müdahale üzerinden değişeceğine dair umut, liberalizmin en büyük mitlerinden biridir.

Tam da bu sebeple Sara Ahmed, kurumların zararı çok iyi fark edebileceklerini ancak bunu yalnızca sembolik bir jest olarak yapacaklarını, somutta bir şeyleri şeyi dönüştürmeye hiçbir zaman yanaşmayacaklarını söylüyor.

Bu “edimsizlik” hali, yapısal bir değişiklik yapmadan liberalizmin “onaylama ve unutma” yöntemini güçlendiriyor, böylece genel manada halk, değişimin gerçekten yolda olduğuna ikna ediliyor. Halkı merkeze koyan kontrgerilla faaliyeti bu şekilde yürütülüyor.

Tarihsel açıdan ABD’de liberal virüs, yerleşimci-sömürgecilerin yaşadığı sınır bölgesinin ve yerleşimcilerin kısıtlamalardan muaf olduğu, mülk sahipliğini esas alan bireyci mantığın ve bu mantığın pratiklerinin bir sonucudur.

Örneğin, şiddet kullanılarak yerlerinden edilen ve sistematik olarak öldürülen, örneğin bizonların öldürülmesiyle geçim kaynakları yok edilen yerli halklar için kısıtlamalardan özgürleşmenin ne anlama geldiğini ancak hayal edebiliriz.

Katliamlar, liberalizmin temel ilkesidir. Sınır bölgesi, sömürgeciliğin yoğunlaştığı alanlardır. Demek ki liberalizm, yerleşimcilerin politik kültürüdür. Bu anlamda liberalizm, dünya ölçeğinde, sömürgecilik pratiklerini ve mülksüzleştirme çabalarını haklı çıkarmaya devam eden, mağdur olanları da baştan çıkaran, onların devrimci bir bilinç edinmelerine mani olan bir kültürdür.

Liberaller için hiçbir şeyin ve kişinin önemi yoktur. Onlar, az da olsa fayda sağladıkları sürece, soykırıma, kitlesel sınır dışı etme pratiklerine ve hapsetme çabalarına (etnik temizlik) ses çıkarmazlar.

Insurgent Thoughts
23 Kasım 2025
Kaynak

Yazının Tamamı

Marksist Olmak Marx’ın Başlattığı Çalışmayı Sürdürmektir

Marx, felsefeci, tarihçi, iktisatçı, siyaset bilimcisi veya sosyolog değildi. O, bu disiplinlerde çalışma yürüten akademisyenler listesine bile girmezdi. Marx, ayrıca bu malzemelerin tamamını kullanarak, birden fazla disiplini içeren bir yemek yapmış, ehil bir profesör de değildi. Marx, tüm bu alanların dışında duran biriydi.

Marx, gerçek dünyanın eleştirisiyle yola koyulmuş olan biri olarak, modern zamanların radikal eleştirisinin başladığı yerdir. Kapitalizme yönelik geliştirdiği radikal eleştiri, piyasadaki yabancılaşmanın ve ondan ayrı ele alınamayacak bir olgu olarak, emeğin sömürüsünün temellerini keşfetme imkânı sunar.

Kuruculuk statüsüne sahip bir kavram olarak değer, bu radikal eleştiriden türer. Bu kavram, tek başına gerçekliğin doğrudan gözlemlenmesi yoluyla algılanabilen yüzeydeki hareketlerin temelinde olan sistemin yeniden üretildiği sürece hükmeden nesnel yasaları kavramamızı sağlar.

Marx, gerçek dünyanın eleştirisine o gerçeklikle ilgili olan, felsefe, ekonomi, sosyoloji, tarih ve siyaset biliminin geliştirdiği söylemlerin eleştirisini iliştirir. Bu radikal eleştiri, sermayenin her şeye hükmeden gücünün ortay koyduğu pratikleri meşrulaştıran, son tahlilde her daim o pratikleri savunan ilgili söylemlerin gerçek niteliğini açığa çıkartır.

Marksist olmak, Marx’ın başlattığı çalışmayı sürdürmektir. Üstelik bu çalışma, eşitsiz güç ilişkileri dâhilinde başlatılmıştır. Çalışma Marx’ta duramaz, onunla başlar. Marx, hem gerçekliğin eleştirisi hem de gerçekliğin nasıl okunacağı üzerinden doğru veya nihai olarak görülmesi gereken kimi çıkarımlara ulaşan bir peygamber değildir. Onun asarı, kapalı bir teoriye işaret etmez. Marx, sınırsızdır, zira onun başlattığı radikal eleştiri sınırsızdır, her daim eksiktir, kendisi tarafından eleştirilmelidir. (“Belirli bir momentte formüle edilmiş olan Marksizm de Marksist eleştiriye tabi tutulmalıdır.”) Marksizm, kendisini radikal eleştiriyle zenginleştirir, gerçekte varolan sistemin ürettiği her türden yenilik, yeni açılmış bilgi alanları olarak ele alınmalıdır.

Kapital’in alt başlığı “Politik Ekonominin Eleştirisi”dir. Bu ifadeden, Marx’ın “kötü” (Rikardocu) politik ekonomiyi eleştirip yerine “iyi” (Marksçı) politik ekonomiyi geçirdiği anlamı çıkartılamaz. Bu çalışma, aslında ekonomi bilimi denilen teorik faaliyetin eleştirisidir. Kitap, bu bilimin (ve burjuvazinin kendi pratiğiyle ilgili sözlerinin) gerçek niteliğini ifşa eder, yani epistemolojik konumunu ortaya koyar, sınırlarını belirler, buradan da tarihsel materyalizmden bağımsız olduğu iddiasında olan bu sözde bilimin böylesi bir bağımsızlığa asla kavuşamayacağını anlamaya davet eder.

Politik ekonomi, kapitalizm koşullarında tarihsel materyalizmin (sınıf mücadelesinin) dışa yönelik aldığı biçimdir. Mantık düzleminde tarihsel materyalizm ekonomiyi önceler, fakat kapitalizm koşullarında sınıf mücadelesi bir boşlukta cereyan etmez: sınıf mücadelesi, ekonomi temeli üzerinden işler ve nitelik olarak ekonomiye aitmiş gibi görünen kanunları biçimlendirir.

Burada ilkin ben, ortaya konulan tezi, Kapital’de sunulduğu biçimiyle, kapitalist üretim tarzı teorisi, ardından da günümüzde hâkim olan kapitalist sistemin gerçekliği, yani emperyalizm bağlamında inceleyeceğim. Benim tezim şu:

a. Tarihsel materyalizm Marksizmin özünü teşkil eder, dolayısıyla;

b. Kapitalizmin ekonomik yasaları epistemolojik açıdan tarihsel materyalizmin yasalarına tabidir;

c. Kapitalist üretim tarzında ekonominin yasaları, teoride, kapitalizm öncesi üretim tarzlarında sahip olduklarından farklı bir konuma sahiptirler;

d. Aslında ekonominin yasaları ancak kapitalist tarzda aranmalıdır;

e. Kapitalizmin ekonomik yasaları nesnel olarak vardır ve son olarak;

f. Bu yasalara hâkim olan unsur, son tahlilde değer yasasıdır.

Dolayısıyla, benim kanaatime göre, genelde kapitalizm koşullarında işleyen sınıf mücadelesi, özelde emperyalist dünya sistemindeki sınıf mücadelesi, belirli bir ekonomik temel üzerinden sürer ve o temeli değiştirir.

Marx okumalarımın nihayetinde beni teorik açıdan, makul ölçülerde doyurduğunu, Marx’ın fikriyatının sahip olduğu güç karşısında ikna olduğumu söyleyebilirim. Fakat hâlâ tatmin olmayan bir yanım var. Çünkü zihnimde hâlen daha önemli bir soru dolaşıp duruyor: Ben, günümüzde Asya ve Afrika toplumlarındaki “azgelişmişlik” meselesine gerekli cevabı Marx’ta bulamıyorum.

Hâşâ, ne ona “sırtımı dönüyorum”, ne de onu “demode” sayıyorum. Ben, sadece ulaştığım sonuç dâhilinde Marx’ın asarının eksik olduğunu söylüyorum. Tamamlamak için yola koyulsa da Marx, o asarı bitiremedi. Kapitalizmin “küresel boyut”unu analizine dâhil edemedi.

Burada ben bu işe soyundum. Çıkarımlarımın ana eksenini, bir yandan Marx’ın keşfettiği, kapitalizme has değer yasasının temelleriyle, diğer yandan dünya ölçeğinde eşitsiz seyreden küresel gelişmenin gerçekleriyle uyumlu bir “küreselleşmiş değer yasası”na dair formülüm oluşturuyor.

Yaptığım önemli bir katkı olarak değer yasasından küreselleşmiş değer yasasına geçiş, işgücünün değerini merkez alan fiyatların kendisi de küreselleşmiş olan hiyerarşik yapılandırma sürecine dair fikri temel alıyor. Değerin küreselleşmesi süreci, doğal kaynaklara erişim meselesine yön veren yönetim pratikleriyle bağlantılı bir husus ve emperyalist rantın temelini bu değer teşkil ediyor.

Benim iddiam şu yönde: değerin küreselleşmesi süreci, kapitalizmin ve emperyalizmin mevcut çelişkilerinin de onlarla bağlantılı çelişkilerin de açığa çıkmasına neden oluyor, böylelikle, bu çelişkilerin özel ve somut ilişkisi dâhilinde sınıflar ve milletler, o mücadeleleri ve aralarındaki çatışmalar dâhilinde üst üste biniyor.

Kanaatimce yirminci ve yirmi birinci yüzyıl, küreselleşmiş kapitalist/emperyalist sistemin kıyısındaki halkların ve milletlerin “yeniden uyanış”ı veya ortaya çıkışı olarak okunabilir.

Yorumlarımı ve açıklamalarımı sunmak adına, Değer Yasası ve Tarihsel Materyalizm isimli kitabımı yeni, revize edilmiş ve genişletilmiş baskısı dâhilinde, tekrar ele aldım. Bu 1978 tarihli eski kitabımdan çok şey aldım. Genel olarak kitabın temel argümanını muhafaza ettim. Yeni eklenen paragraflar, okurun dikkatini o günden birikmiş yorumlarımın ortaya attığı zor sorulara çekmek için. Onların yerinde olsam, derin okumalara mani olmayacak, kendi içinde yeterli olan, içerikle uyumlu açıklamalar getirmeye çalışırdım.

Benim gerçekte varolan, küreselleşmiş kapitalist sisteme dair teorik analizim, Marx’ın Kapital’in birinci cildinde formüle ettiği değer yasasından başlıyor. Başka bir çıkış noktasına da ihtiyaç yok zaten, zira değere dair bir anlayışımız yoksa sermayenin birikimini de anlayamayız. Dolayısıyla, gözlemlenen fiyatlar konusunda dile getirdikleri argümanlarda da görüldüğü üzere, pozitivist/emprisist metodolojinin gerçekliği doğrudan kavradığı iddiasına kanıp, bu bahsini ettiğimiz yolu atlayarak ilerlememiz mümkün değil.

Burada sunduğum analiz, bu anlamda, bir sonraki aşamada, değerin,

1. “üretim fiyatları”na;

2. “piyasa fiyatları”na (günümüz kapitalizminde oligopolün belirlediği fiyatlara);

3. küreselleşmiş emperyalist sistemde “küreselleşmiş fiyatlar”a dönüşümüne bakıyor.

Kapital’in üçüncü cildinin ilk bölümlerinde aktarılan ilk dönüşüm, kapitalizm koşullarında ekonomik ve toplumsal hayata hükmeden piyasa yabancılaşmasının anlamını kavramayı ve sistemin yeniden üretimine yön veren yasaları doğru yerlerine oturtmayı gerekli kılıyor.

İkinci dönüşüm olarak üretim fiyatlarının “piyasa fiyatları”na dönüşümü, Marx’ın Kapital’in üçüncü cildinde kısmen ele aldığı, tarımda toprak mülkiyeti ile ilgili olarak artık-değerin dağıtımı meselesini ele alırken incelediği bir konu. Bizim devamında, oligopollerin/monopollerin ortaya çıkışıyla birlikte fiyat sisteminde yaşanan tahrifatı ele almamız, her şeyin ötesinde, artık artı-değerin emilmesinden, yani üçüncü bölümün hızla büyümesinin sonucu olarak, Birinci, ama en çok da İkinci Dünya Savaşı sonrası dengeli sistemin devasa dönüşümünü eksiksiz dikkate almamız gerekiyor.

Önerdikleri “artık” kavramıyla Baran ve Sweezy, mevcut güçlüğe cevap sundu ve Marksçı teorinin kapsamını tereddüt etmeden genişletti, teoriyi kendilerince zenginleştirdi. Ben, bu noktada bugün Baran ve Sweezy’nin katkılarının sahip olduğu önemi hâlâ görmeyen Marksistlerin günümüz kapitalizminin etkili bir eleştirisini yapacak araçlardan yoksun olduklarını iddia ediyorum. Bunların “Marksizm”i, Marx’ın metinlerinin tefsirlerinden ibaret.

Ben, daha çok üçüncü dönüşüme odaklanıyorum. Bu odaklanma çabası bize, kapitalist üretim tarzı bağlamında en yüksek soyutlama düzeyine ulaşmış olan değer yasasından benim “küreselleşmiş değer yasası” dediğim, kapitalist ve emperyalist sistemin mevcuttaki kutuplaşan hâlinin ulaştığı ölçeği anlama konusunda işlevli olan kavrama geçmemize imkân sağlıyor. Kapitalizmin küresel düzeyde gelişmesiyle yeni üretilen ve derinleşen kutuplaşma sürecinin kökeninde duran emperyalist rant konusunda hükümde bulunmamızı sağlayacak yegâne şey, bu dönüşümdür.

Reel kapitalizmi değer dönüşümlerinin incelenmesi için belirlenmiş teorik çerçevenin dışına çıkarak analiz edenler, “dünyayı anlayamazlar.” Aynı şekilde, “dünyayı değiştirme”yi amaçlayan bir strateji de ancak bu temellere dayanabilir.

Buna karşılık, kaba iktisadın pozitivist ve emprisist yöntemi, bize ne “dünyayı anlama” ve işçilerle halkların yüzleştikleri güçlüklerin niteliğini kavrama ne de sonrasında dünyayı “değiştirme imkânı sunar. Üstelik, kaba iktisadın derdi, zaten kapitalizmi aşmak değildir, çünkü o, kapitalizmi “tarihin sonu” olarak görür. Kaba iktisat, sadece kapitalizmin temel ilkelerini meşrulaştırmaya ve onun nasıl yönetileceğini göstermeye çalışır.

Ben, Değer Yasası ve Tarihsel Materyalizm’den kapsamlı bir biçimde beslenmiş olan bu yeni baskının tam zamanında çıktığı kanaatindeyim. Zira bugün mevcut kriz, hep birlikte, günümüz kapitalizminin kıyısında kalmış toplumlarla merkezindeki toplumlarda süren halk mücadelelerinin ve benim “genele teşmil edilmiş, finansallaşmış ve küreselleşmiş oligopollerin kapitalizmi” adını verdiğim üretim tarzının devam eden hâkimiyetini sorgulayan, hâkim emperyalist toplumlarla çevre ülkeler arasındaki mücadelelerin birlikte yol açtıkları etkilere tanık olunduğu koşullarda, değer yasasının biçimine hâkim olan toplumsal ve beynelmilel ilişkilerin olası farklı gelişimlerini merkeze alarak ilerlemektedir.

Samir Amin

[Kaynak: Modern Imperialism, Monopoly Finance Capital, and Marx’s Law of Value, New York: Monthly Review Press, 2018, s. 9-13.]

Yazının Tamamı

Bugünü ve Yarınıyla Kürd Meselesi

I

Ortadoğu’daki mevcut sahneye hâlihazırda hâkim olan politik kargaşanın kendisini ifade ettiği yollardan biri de Kürd meselesinin şiddet zemininde yeniden dirilmesidir. Bu yeni koşullarda Kürdlerin özerklik, bağımsızlık ve birlik gibi taleplerinin kapsamını nasıl analiz etmek gerekir? Bu analiz üzerinden, ilgili taleplerin bölgede ve dünyada tüm demokratik ve ilerici güçlerce desteklenmesi gerektiği sonucuna ulaşmak mümkün mü?

Bu konuyla ilgili tartışmalar, muazzam bir kafa karışıklığına yol açıyorlar. Bunun nedeni de günümüzde birçok aktörün ve gözlemcinin bu ve bununla bağlantılı meselelere dair tarih dışı bir vizyonun etrafında toplanıyor olması. Halkların kendi kaderlerini tayin hakkı, bugün ve gelecek, hatta geçmiş dönemler bağlamında, tüm halklar için savunulacak mutlak bir hak hâline getirildi. Söz konusu hak, en temel kolektif haklardan biri kabul ediliyor, çoğunlukla (çalışma, eğitim, sağlık, politik katılım gibi) toplumsal kapsama sahip diğer kolektif haklara nispetle daha da üstün görülüyor. Gelgelelim, bu mutlak hakkın öznesi, net bir biçimde tarif edilmiyor. İlgili hakkın öznesi, belirli bir eyaletin veya devletin sınırları dâhilinde yaşayan herhangi bir cemaat, çoğunluk veya azınlık, kendi dili veya dini dâhilinde kendisini “özel” olarak tarif eden, örneğin doğru ya da yanlış, ayrımcılığın ve zulmün mağduru olduğunu iddia eden bir cemaat olabiliyor.

Burada ben, geçmişte ve bugünde toplumsal hareketlerin taleplerini dillendirirken başvurdukları, toplumsal meselelere ve haklara yönelik bu tarihaşırı vizyonun karşısına başka bir yaklaşım çıkartacağım. Özelde modern kapitalist dünyayı geçmişin dünyasından ayıran çizginin önemine atıfta bulunacağım.

Geçmişte politik örgütlenme, iktidarın inşası açısından, farklı biçimler kazanmıştır. Bu iktidar, “imparatorluk”ların, daha dar anlamda az çok merkezîleşmiş krallıkların geniş coğrafyasında somutlanmıştır ve belirli koşullarda köylülerin ufkunu aşan iktidarların aşırı parçalandığı süreç de bu seyir dâhilinde cereyan etmiştir. Kapitalist moderniteyi önceleyen politik biçimlere ait bu yamalı bohçaya dönük bir eleştiri, bu makalenin konusu değil. Burada ben, sadece bölgede emperyalizm eliyle işletilen birkaç inşa sürecinden bahsedeceğim: Roma ve Bizans imparatorlukları, Arap-Pers Hilafeti ve Osmanlı İmparatorluğu.

Bu inşa süreçlerinin, yani imparatorlukların müşterek niteliğine dair belirlemeler, insana katkı sunmaktan çok, onu yanlış yola sokacak cinsten. Ama gene de bu imparatorlukların iki ana niteliği paylaştığını söylemek gerek:

1. Coğrafî ölçeği açısından bu imparatorluklar, dilleri, dinleri, üretim tarzları ve toplumsal hayatları farklı halkları ve cemaatleri bir araya topluyorlar;

2. Toplumsal ve ekonomik hayatın yeniden üretim sürecini kontrol eden, kapitalizmin mantığı ama bu mantık, benim “haraca dayalı üretim tarzları” dediğim (yaygın olarak “feodalite” denilen) bağlam dâhilinde işliyor. Bu sebeple ben, tüm bu tarihsel imparatorlukların “imparatorluk” adı altında, tek özgül biçim olarak istismar edilmesini saçma buluyorum. Bu değerlendirmelerde “İmparatorluk” kavramı, hem burada Ortadoğu bağlamında ele alınanları, hem de ister ABD’nin resmî olmayan sömürgelerini içeren modern imparatorlukları, isterse İngiltere ve Fransa gibi devletlere ait sömürgeleri kapsasın, büyük kapitalist güçlerce kurulmuş emperyalist devletleri içeriyor. Paul Kennedy’nin o herkesin bildiği, “imparatorlukların çöküşü” tezi, artık tarihaşırı, spekülatif felsefelerin alanına fırlatılıp atılmalı.[1]

II

Buradan, doğrudan Kürd meselesiyle alakalı olan imparatorluğa dönelim: Osmanlı İmparatorluğu, Avrupa’nın geçmişinden kopmaya başlayıp kapitalist modernite aşamasına girdiği dönemde kuruldu. Osmanlı, prekapitalistti. Türk imparatorluğu olarak tanımlanması doğru değil, bu tanımın tüm değerlendirmeleri yanlışa sevk edecek nitelikte olduğu görülmeli.

Orta Asya’dan gelen, yarı göçebe Türkmen kabilelerinin fetih amaçlı yürüttükleri savaşlar, Bizans ve Bağdat Halifeliği’nin yıkımına aracılık etti. Çoğu, Anadolu’ya ve Doğu Trakya’ya yerleşti. Ama sultanın iktidarı, Ermeni, Kürd, Arap, Elen ve Balkan Slavlarının topraklarına yayıldı. Bu imparatorluğu “çokuluslu” bir imparatorluk olarak tarif etmek, geleceğe ait bir gerçekliğin yanlış biçimde geçmişe yansıtılmasına neden oluyor, zira (Osmanlı karşıtı) Balkan ve Arap milliyetçilikleri, modern biçimleri dâhilinde, kapitalizmin Osmanlı’ya nüfuz etmesinin birer ürünü.

 

Osmanlı’da Türkler ve diğer halklar, aynı yoldan sömürülüp zulme maruz kaldılar. Zira, köylü azınlıkların tümü de aynı ağır vergi politikasına maruz kalıyor, hepsi de aynı otokratik iktidar tarafından eziliyordu. Bu noktada, Hristiyanların özel kimi ayrımcılık biçimlerine maruz kaldıklarını söylemek lazım. Ama bu noktada Hristiyanlara ya da Türk olmayan Müslümanlara (Kürdlere ve Araplara) karşı uygulanan “ulusal” baskı biçimleri ele alınmayacak. Sultanın iktidarıyla bağlantılı yönetici sınıf, imparatorluğun tüm kısımlarından gelen, sivillerden, askerlerden ve saygın dinî isimlerden oluşuyordu. Bu sınıf, kapitalist nüfuzun ürettiği, bilhassa Rum ve Ermeni olan komprador burjuvazinin ilk örneklerini de içeriyordu.

Burada belirtilen, Osmanlı sistemine ait özel nitelikler, söz konusu doğu imparatorluğuna has değil. Benzer özelliklere, antik çağdaki imparatorluklar kadar Avusturya-Macaristan ve Rus imparatorluklarında da, hatta Menelik ve Haile Selassie’nin yönettiği Etiyopya’da bile rastlamak mümkün. Şehinşahın iktidarı, Amhara halkının hâkimiyetiyle ilişkili değil. Bu dönemde Amhara köylülerine diğer halklara kıyasla daha iyi muamele edilmedi. Muktedir sınıfın üyeleri, imparatorluğun tüm bölgelerinden devşiriliyordu (bunların önemli bir bölümü, yerli Eritrelilerdi).

Modern emperyalist sistemlerde ise buna benzer bir şeye rastlanmıyor. İngiltere’nin ve Fransa’nın sömürgeci imparatorlukları, tıpkı gayriresmî ABD imparatorluğu gibi, merkezdeki halkla sömürgedeki ve bağımlı ülkelerdeki halklar arasında yapılan o keskin ayrım üzerinden, sistematik bir biçimde inşa edilmişlerdi. O sömürgeler ve bağımlı ülkeler, merkezdeki halka bahşedilen temel haklardan mahrumlardı. Bu nedenle, emperyalist kapitalizmin hükmettiği halkların mücadeleleri, ulusal kurtuluş mücadelelerine, kaçınılmaz olarak da anti-emperyalist mücadelelere dönüştü. Bizim anti-emperyalist, dolayısıyla, ilerici olan bu modern milliyetçiliği, anti-emperyalist olmayan, milliyetçi hareketlere ait başka ifade biçimleriyle karıştırmamamız gerekiyor. Bu noktada, mevcut milliyetçiliğin emperyalist ulusların yönetici sınıflarından ya da Balkan halklarının mücadelelerinde görüldüğü üzere, anti-emperyalist, milliyetçi hareketlerden ilham alıyor olmasının bir önemi yok.

Antik dönemin imparatorluklarına ait yapıları ve emperyalist kapitalist imparatorluklara has yapıları bir araya getirmek, buradan da aldatıcı bir kavram olan genel “imparatorluk” kavramı dâhilinde söz konusu yapıları birbirine karıştırmak ve aralarındaki ayrımları silikleştirmek, tarihsel toplumlara dair yürütülecek, titiz bir analize ilişkin temel koşulları bir biçimde ihlal edecektir.

III

Osmanlı’da milliyetçi ideolojiler, sonraki süreçte ortaya çıkıyorlar. Bu ideolojiler, on dokuzuncu yüzyılda, Balkanlar’da, Suriye’de, Ermeniler arasında, diğer milliyetçiliklere tepki olarak, Rumeli Türkleri arasında oluşuyorlar. Bu dönemde Kürd milliyetçiliğinin oluştuğuna dair en ufak işarete rastlanmıyor. Bu milliyetçiliklerin ortaya çıkışı, yeni kentleşme süreci ve hükümet idaresinin modernleşmesi ile yakından bağlantılı. Köylüler, kendi dillerini konuşmayı sürdürüyorlar. Osmanlı idaresi, taşrada kendini sadece vergi ve asker toplarken gösteriyor. Ama yeni şehirlerde, bilhassa yeni ortaya çıkan, eğitimli orta sınıflar arasında, yazı dilindeki ustalık, gündelik hayatta bir gereklilik hâline geliyor. Modern anlamda ilk milliyetçiler, bu yeni sınıfların içerisinden çıkıyorlar. Kürd halkının yaşadığı Orta Anadolu gibi bölgelerin varlığı, Türk milliyetçiliğinin (Kemalist milliyetçiliğin), hatta Kürd milliyetçiliğinin oluşumunu izah ediyor.

Avusturya-Macaristan İmparatorluğu, bu iki imparatorluğun nihayetinde yok olmasına tanıklık eden sürecin niteliğini izah etmede yardımcı olacak bir örnek. Avusturya-Macaristan İmparatorluğu, Avrupa kapitalizminin ortaya çıkışından önce kuruluyor, oysa en yakın komşusu ve (Avusturya, Bohemya gibi) kimi bölgeleri, kapitalizmin yeni temelleri üzerinde kuruluyorlar. Dolayısıyla, “yeni “ulusal sorun”, on dokuzuncu yüzyılda ortaya çıkıyor. Avusturyalı Marksistler (Otto Bauer ve diğer isimler), sosyalistlerin itirazının bu yeni boyutuna dair iyi bir analiz ortaya koyuyorlar. Dönemin koşullarında bu siyaset önerileri, muhtemel en ilerici öneriler olarak görülmeli. Bu öneriler, büyük devletin çıkarlarını korumayı, ama devleti sosyalist (radikal, hatta sosyal demokrat) adımlarla hızlandırmayı, herkese adil davranmayı öne alan temkinli bir siyasete dayanan, halklar üzerine kurulu bir enternasyonalizmi kültürel özerklikle alakalı gerçek bir siyasetle birleştirdiler. Yaşanan olaylar, bu projenin başarılı olmasına izin vermedi; süreç, genel anlamda vasat bir burjuva milliyetçiliğinin hayrına olacak şekilde gelişti.

Bölgelerde, çevredeki kapitalizmle birlikte ortaya çıkan, vasat birer biçim kazanan Balkan ve Suriye-Arap milliyetçilikleri, Osmanlı’da muzaffer oldular ve onun ortadan kalkmasına katkı sundular. Ama bu milliyetçiliklere has zayıflıklar, destekçilerini dış güçlerin desteğini aramaya itti. Bu destek, Osmanlı idaresine karşı genelde İngiltere’de ve Rusya’da alınmaya çalışıldı. Söz konusu arayışın bir de bedeli vardı: ortaya çıkan devletler, hâkim emperyalist güçlerin kontrolüne girdiler: Araplar, İngiltere’nin ve Fransa’nın; Balkanlar da Almanya’nın hâkimiyeti altına girdi.

Osmanlı’ya katılmazdan evvel güzel bir bağımsız uygarlığın gelişip serpildiği Ermenistan’da ulusun yenilenme süreci, 1915 soykırımı ile kırıldı. Burada milliyetçilik, yeni iş ve finans sektörlerinde tercih imkânlarına sahip, Rumeli kentlerindeki (İstanbul, İzmir ve diğer şehirlerdeki) Ermeni göçmen burjuvazi ile Ermeni topraklarındaki eşraf ve köylüler arasında bölündü. Bu toprakların küçük bir kısmının Rus İmparatorluğu’na katılması (bu topraklar sonrasında Sovyetler’in idaresi altına girdi, ardından da bağımsız Ermenistan’a dönüştü) süreci daha karmaşıklaştırdı, zira, bilhassa Birinci Dünya Savaşı esnasında Rus başkentinin yönlendirmelerinden korkulmaktaydı. Osmanlı idarecileri, sonrasında soykırım yoluna başvurdular. Bu noktada katliamdan esas faydalananların ve onun faillerinin Kürdler olduğunu belirtmek gerek. İmha edilmiş Ermeni köylerine el koyan Kürdler, topraklarını iki katına çıkarttılar.

Modern Türk milliyetçiliği ise nispeten daha yakın bir zamana ait. İlkin eski asker, eğitimli isimler eliyle oluşturuldu. Bu isimler, İstanbul, İzmir, Selânik gibi şehirlerin idarecileriydi. Milliyetçilik, bu noktada Balkan ve Suriye-Arap milliyetçiliklerine tepki olarak oluşturuldu. Orta ve Doğu Anadolu’daki Türk (ve Kürd) köylülerinde herhangi bir makes bulmadı. Sonrasında Kemalizmin de gündemine alacağı bu milliyetçiliğe ait seçenekler şu şekildeydi: Avrupalılaşma, Osmanlıcılığa karşı düşmanlık ve yeni devletin Türk niteliği ile laikleşme tarzının tasdiklenmesi. Burada “laik” yerine “laikleşme” tabirini bilerek kullanıyorum, çünkü yeni Türk yurttaşı, İslam’a ait olmaya dayalı toplumsal nitelik üzerinden tarif edildi (katliamdan kurtulan Ermeniler, İstanbul ve İzmir’deki Rumlar dışlandı). Öte yandan İslam da Ankara’daki yeni hükümetinin hâkim olup maniple ettiği kamusal yapının mevcut statüsüne indirgendi.

Kemalistlerin 1919-1922 arası dönemde emperyalist güçlere karşı öncülük ettiği savaşlar, Anadolu’daki Türk (ve Kürd) köylülerinin yeni Türk milliyetçiliği ile birleşmesini sağladı. Kürdler, Türklerle ayrıştırılmayacak hâldeydiler. Kemalistlerin silâhlı kuvvetleri dâhilinde savaştılar. Kemalist Türk milliyetçiliği, koşulların zorlamasıyla, anti-emperyalist bir biçim kazandı. Ondaki anlayışa göre, Osmanlıcılık ve hilâfet, imparatorluk halklarını (Türkleri, Kürdleri ve Arapları) korumuyordu. Aksine bu iki unsur, Batı emperyalizminin ülkeye nüfuz etmesini ve emperyalizminin kapitalist, çevre ülke hâline gelmiş, hâkimiyet altındaki bir yapıya dönüşmesini kolaylaştırdı. Bu gerçeği o dönemde ne Balkan milliyetçiliği ne de Arap milliyetçiliği anladı: bu iki milliyetçilik, Babıâli’nin iktidarına karşı emperyalist güçlerden destek talep etti. Anti-emperyalist Kemalist milliyetçilik, Osmanlıcılığa son darbeyi indirdi.

IV

İlk başta anti-emperyalist bir niteliğe sahip olan Kemalist sistemin bu niteliği hızla zayıfladı. Merkezinde bağımsızlık çağrısı bulunan bir tür devlet kapitalizmi, zamanla ivme kaybederken, çevre ülkelere özgü bağımlı kapitalist kalkınma tarzı gelişme kaydetti. Türkiye, ilk baştaki kafa karışıklığına sebep olan burjuva milliyetçiliğinin yol açtığı yanılsamanın bedelini ödedi. Kemalist liderler, kapitalist Türk ulusunu Batı Avrupa’nın sunduğu imaj üzerine kurabileceklerini zannettiler. Bu projenin, çevre ülkelere özgü kapitalizmin görüldüğü tüm bölgelerde olduğu gibi Türkiye’de de başarısızlığa mahkûm olduğunu anlamadılar. Sovyetler Birliği’ne karşı duyulan korkunun katmerlediği sosyalizm düşmanlığı, Ankara’yı ABD’den destek bulmaya itti: Yunan albaylar gibi Türkiye’deki Kemalist generaller de hemen NATO’ya katıldılar ve Washington’ın bağımlısı hâline geldiler. Çevre ülkelere özgü kapitalist gelişme sürecinin hızlanması, kendisini Anadolu’da yeni ortaya çıkan kapitalist tarımda ortaya koydu ve taşeronluğa dayalı işkollarının kurulmasına yol açtı, ayrıca zengin köylüler sınıfı lehine işledi.

Bu toplumsal değişimler, Kemalizmin meşruiyetini azalttı. 1950’den itibaren, Washington’ın teşvik ettiği çok partili seçimler, yeni köylü sınıfının ve komprador sınıfın politik gücünü artırdı, bu güç, geleneksel Anadolu köylülüğünden neşet etti ve Rumeli’deki Kemalist politik sınıfın laikliğine yabancıydı. Türk siyasî İslam’ının ortaya çıkışı ve AKP’nin seçim başarısı, bu sürecin sonucu. Söz konusu gelişmeler, toplumdaki demokratikleşme sürecine katkı sunmadı, tersten, Erdoğan’ın diktatöryel arzularını ve araçsallaştırılmış Osmanlıcılığın dirilişini tasdikledi. Osmanlıcılık, Osmanlı’nın kendisi gibi büyük emperyalist güçler, yani ABD tarafından istismar edildi. Bu olaylar, Kürd sorununun ön plana çıkmasına neden oldular.

Doğu Anadolu’daki kentleşme, hayatları mahvolmuş köylülerin batıdaki kentlere kitleler hâlinde göç etmesine neden oldu. Bu sebeple Türkiye Kürdleri, devlet için yeniden bir mesele hâline geldiler. Artık aynı Kürdler, “dağ Türkleri” olmadıklarının farkındalar, dillerinin ayrı olduğunu biliyorlar ve resmî düzeyde bu dilin kabul görmesini istiyorlar. Mesele, eğer yeni bir yönetici sınıf, demokratik yönde evrimleştiği ölçüde, Türkiye Kürdistan’ına gerçek bir kültürel özerklik vererek çözülecekmiş gibi görünüyordu. Ama aslında mesele bu değildi, hâlâ da değil. Kürdler, kendilerini mevcut koşullarda silâhlı kuvvetlerin baskısına tepki vermekle sınırlandırdılar.

Bu mücadelenin ardındaki örgüt olarak PKK, radikal sosyalist bir geleneğe sahip olduğunu söylüyor ve kentlerdeki yeni proletaryayı saflarına kazandığını iddia ediyor. Bu örgütün sosyalizm, demokrasi ve iki milletli devletin kabulü konusunda Kürd ve Türk proleterlerini bir araya getirmeye çalışan, enternasyonalist bir eylem hattını seçtiği düşünülebilir, ama böylesi bir şey söz konusu değil.

V

Kürd halkı, belirli bir bölgede (Doğu Anadolu, Suriye’nin kuzey şeridi, Irak’ın kuzeydoğusu ve İran’ın batı dağları) yaşıyor olsa da Kürd sorunu, Türkiye’de Irak ve İran’dakiden farklı ele alınıyor. Antik çağın Medleri ve Partlarına dayanan Kürtçe, Farslarla aynı Hint-Avrupa dil ailesine mensup. Belki de bu nedenle Kürdlerle Farsların bir arada yaşaması, geçmişte bir sorun teşkil etmedi. Ayrıca Kürd meselesi, son dönemde bölgede yaşanan kentleşmeyle açığa çıktı. Dahası, eskiye nazaran daha da resmî bir nitelik arz eden Şiilik, İranlı Kürdler arasındaki Sünni çoğunluğun maruz kaldığı rahatsızlığın diğer bir kaynağı.

İngiliz Mandası tarafından çizilmiş sınırlar yüzünden Irak Kürdleri, Anadolu’daki Kürdlerle ayrıştılar. Ama Kürdler ve Araplar, kısmen bölge kentlerindeki nispeten güçlü komünist partinin enternasyonalizmi ve çokuluslu proletarya sayesinde bir arada yaşamayı sürdürdü. Ama Baas diktatörlüğündeki Arap şovenizmi, ne yazık ki bu sürece mani oldu.

Yeni Kürd meselesiyse, ABD’nin son geliştirdiği stratejinin bir ürünü. ABD, Irak ve Suriye’deki devleti ve toplumu yok etmeyi hedef belledi. Onun için sırada İran’a saldırmak var. Sözde demokrasi lafazanlığı ile alakası olmayan, Washington’daki hâkim demagoji, “toplulukların hakları”nın uygulamaya sokulması meselesine öncelik veriyormuş gibi görünüyor. “İnsan hakları”nı savunduğunu iddia eden söylemler de benzer bir işlev görüyorlar. Irak merkezî hükümeti, bu nedenle yok ediliyor. Ülke, dört sözde devlete bölündü, ikisi Şiilik ve Sünnilik üzerine kurulu, diğer ikisi ise Kürd aşiretlerin özelliklerine dayanıyor.

ABD’nin desteklediği Körfez ülkelerinin müdahalesi sayesinde gerici politik İslam, IŞİD’in yükselişine katkı sundu. Bu durum, Washington’ın projesinin başarılı olmasını sağladı. ABD’nin Irak Kürdlerini “demokrasi” adına desteklediğine, ama NATO’nun önemli bir müttefiki olan Türkiye’deki Kürdlere destek vermemesine tanık olmak gerçekten tuhaf. Her zaman olduğu gibi çifte standartçılık ABD için ana kural.

Irak Kürdistanı’nın farklı kısımlarında iktidarı elinde bulunduran iki politik parti “demokratik” mi? Biri diğerinden daha mı iyi? Bu noktada Washington propagandasına inanmak, çocukça bir yaklaşım olur. Mesele, kendilerini zengin etmeyi bilen siyasetçiler veya savaş ağaları kliği ile ilgili. Bunların sözde “milliyetçilik”leri anti-emperyalist değil. Anti-emperyalizm, kişisel kazancı için ABD’nin Irak’taki varlığının bir parçası olmayı değil, o varlıkla mücadele etmeyi gerektirir.

Yukarıdaki analiz, bugün işbaşında olan Kürd milliyetçiliklerini izah etmekte, onların bölgedeki anti-emperyalist direnişin ihtiyaçlarını ve bu mücadeleye eşlik etmesi gereken radikal toplumsal reformları, ayrıca ortak düşmana karşı Kürdlerin, Arapların ve İranlıların birliğini teşkil etme ihtiyacını göz ardı etmeleri sonucu yüzleştikleri sınırları ortaya koymaktadır. O ortak düşman, ABD ve onun İslamcı ya da değil, yereldeki tüm müttefikleridir.[2]

Samir Amin
1 Ekim 2016
Kaynak

Dipnotlar:
[1] Paul Kennedy, The Rise and Fall of the Great Powers: Economic Change and Military Conflict from 1500 to 2000 (New York: Random House, 1987).

[2] Burada Kürd milliyetçiliğinden çoğul anlamda bahsediyorum. Çoğunlukla silâhlı olan bu hareketlerin hedefleri burada tanımlanmıyor: büyük bağımsız pankürdist bir devlet mi istiyorlar, iki, üç, dört veya beş Kürd devleti mi talep ediyorlar, yoksa parçası oldukları devletler dâhilinde özerklik için mi mücadele ediyorlar, bu sorulara cevap verilmiyor. Bu parçalılığın ve bulanıklığın muhtemel bir sebebi de Kürd dilinin tarihinde gizli. Araplar ve Farslar, on dokuzuncu yüzyılda kendi dilleri bağlamında muazzam bir yenilenme sürecine tanıklık ettiler. Türkler, benzer bir süreci 1920-1930 arası dönemde yaşadı. Kürdlerse bu türden bir yenilenmeye ihtiyaç duymadıkları koşullarda yaşamayı sürdürdüler. Dolayısıyla, tek bir Kürd dili yok. Birbirine komşu ama aynı zamanda mesafeli diller söz konusu. Bu durum, büyük olasılıkla modern dünyanın ihtiyaçlarından kaynaklanmadı. Söz konusu zayıflık, dilin daha iyisine veya daha kötüsüne rıza gösteren, Farsçayı, Arapçayı ve Türkçeyi benimsemiş Kürd elitlerince asimile edilmesiyle alakalı.

Yazının Tamamı