Pasolini’nin Külleri

İtalyan fotoğrafçı Vittorio La Verde’nin beni sürekli etkileyen, uyuyamadığım zamanlarda bana eşlik eden, beni içine doğmadığımdan bilmediğim sepya tonunda bir zamana götüren bir fotoğrafı var. Tarih 5 Eylül 1975, Roma’daki İspanyol Meydanı. Ön planda, bir mikrofonun önünde, koyu renk gözlükleri, avurtları çökük, geriye doğru taranmış saçları ve dönemin modasına uygun kısa kollu polo tişörtüyle Pier Paolo Pasolini’yi görüyorum. Arkasında büyük harflerle İtalyanca yazılmış bir pankart asılı: “Basklı vatanseverlerin hayatlarını kurtarın.”

Fotoğraf, Franco rejimine ve Burgos’ta José Antonio Garmendia ve Ángel Otaegi’nin idam cezalarına hükmeden askeri mahkemeye karşı gerçekleştirilen bir nöbet eyleminden. Eylem, Antonio Gramsci’nin kurduğu L'Unità gazetesi, sendikaların, politikacıların, Katolik örgütlerinin, sanatçıların ve aydınların “Basklı anti-faşistlerinin yanında” birleştiğinin delili. Göstericiler, Vatikan’daki İspanyol büyükelçiliğinin yakınında toplanmışlar. Franco’nun Garmendia’nın cezasını azaltacağını ancak Txiki ve Otaegi’yi idam ettireceğini henüz bilmiyorlar. Pasolini de kendisinin kısa bir süre sonra öldürüleceğini bilmiyor.

Beni rahatsız eden başka bir fotoğraf daha var. Roma’da, Katolik olmayanlın defnedildiği Testaccio Mezarlığı'nda, Paolo Di Paolo, Pasolini’yi Gramsci’nin mezarı önünde fotoğraflamış. Yıl 1960, belki de 1961, külleri yirmi yıldan fazla bir süredir orada yatıyor. Gramsci, 1937’de Roma’daki Quisisana Kliniği’nde, hapishanede geçirdiği korkunç sürecin ardından öldü. Mussolini, herhangi bir yıkıcı faaliyete bahane teşkil etmesin diye Gramsci’nin ölümünün ve defin işleminin gözetim altında tutulmasını emretti. Fırtına altında, boğucu polis kordonu eşliğinde bir başına toprağa verildi.

1957’de yayınlanan Gramsci'nin Külleri kitabında Pasolini, cenaze küpünün önünde onunla şiirsel bir diyaloga giriyor: “Kalbimde, ışıkta seninleyim, karanlık dehlizlerde senin karşındayım.”

L'Humanité gazetesinin ön sayfasında Gramsci’nin “Mussolini’nin hapishanelerinde on bir yıl süren acıların ardından” öldüğünü duyuran haberi buldum. Fotoğrafta, İtalya Komünist Partisi’nin genç lideri, oval gözlüklerinin arkasından bize bakıyor. Ancak makalenin solunda daha da cesur bir başlık var: “Hitler ve Mussolini’nin uçaklarının attığı binlerce yangın bombası Guernica şehrini küle çevirdi.” Tesadüfü ancak şimdi fark ediyorum. Guernica'nın yerle bir edildiği gün, Roma polis şefi, İçişleri Bakanlığı’na Gramsci’nin sağlık durumu hakkında kısa bir rapor içeren bir telgraf göndermişti: “Ölmesi bekleniyor.” Tam da o sabah öldü.

Bahsetmek istediğim bir başka fotoğraf daha var: İsa Mesih, güneş gözlüğü takmış, Gramsci’nin Hapishane Defterleri’ni okuyor. Gerçekte bu, Pasolini'nin “Aziz Matta’ya Göre Kitab-ı Mukaddes filminde başrol oynayan Katalan oyuncu Enrique Irazoqui. Filmi tekrar izlediğimde, çalan müziğin Hollywood epiklerinin senfonik müziği değil, Âmâ Willie Johnson’ın hayaletvari bir blues parçası olduğunu fark ediyorum. İsa Mesih, İngilizce konuşmuyor, ancak Calabria, Sicilya ve Abruzzo nüanslarıyla dolu yan karakterlerin lehçe süslemeleriyle tezat oluşturan, ciddi ve özlü bir İtalyanca konuşuyor.

Pasolini’nin karakterleri, akademi ve egemen sınıfların standartlaştırılmış diline kıyasla, lehçeleri tercih ederler. Aniden sahnenin merkezine yükselen, canlılıklarını ve giderek birbirine benzeyen tüketim toplumuna meydan okuyan, kenarda kalmış seslerdir bunlar. Marjinalleştirilmiş, dışlanmış ve muhalif kültürler, sadece yaratıcı değerlerini göstermekle kalmazlar, aynı zamanda tekdüzeliğin diktatörlüğünden de kurtulurlar.

Pasolini, Dekameron filmi için neden Napoli lehçesini seçti? Bunu 1970 yılında L'Espresso dergisine verdiği bir röportajda şöyle açıklamıştı: Neo-kapitalist, televizyon odaklı İtalya’ya karşı isyan etmek için.

21 Ekim 1975’te, suikastından kısa bir süre önce, Pasolini, Lecce'de profesörler ve öğrencilerden oluşan bir dinleyici kitlesine bir konferans verdi. Konuşmasının metni, ölümünden sonra Halk Dili başlığı altında yayınlandı, orijinal kaydı şu anda YouTube’da ücretsiz olarak izlenebiliyor. Pasolini, lehçelerin savunulmasının meşru bir muhafazakâr bakış açısından haklı çıkarılabileceğini savunuyor. Ancak, "bu, Bask Ülkesi’nin kendi dilini savunması gibi, derinden devrimci bir şeye dönüşmeli [...], ayrılıkçılığa varmalı ki bu son derece sağlıklı bir mücadele olurdu, çünkü bu ayrılıkçı mücadele, kültürel çoğulculuğun savunmasından başka bir şey değildir.”

Pasolini’nin İspanyol Meydanı’nda kalabalığa hitap ettiği gün, Fernando Arrabal, Francisco Franco’ya Garmendia ve Otaegi hakkındaki cezaların askıya alınmasını talep eden bir mektubu okudu. Aynı yıl, İspanyol oyun yazarı Guernica Ağacı filmini çekmişti. Filmde, çistular (Bask flütleri), zambombalar (sürtünmeli davullar), San Fermín dansları, orak ve çekiçlerin uyumsuz bir kakofonisi arasında pazara bombalar düşüyor. Atmosfer Akdeniz havasında. Yıllar sonra Arrabal, Guernica’ya benzeyen bir yer aramak için İtalya’yı nasıl gezdiğini anlattı. Bir öğleden sonra, Roma’daki Halk Meydanı’nda Pasolini, Aziz Matta'ya Göre Kitab-ı Mukaddes filmini çektiği küçük güney şehri Matera’yı tavsiye etti, çünkü burası, ona antik Kudüs’ü hatırlatıyordu. Pasolini için Guernica, bir bakıma Filistin’di.

Son bir fotoğraf karşıma çıkıyor. Pasolini, takım elbise ve kravatıyla Matera’nın çorak manzarasına bakarken, Enrique Irazoqui ya da belki de İsa Mesih, muhtemelen kendi ölümünü filme almadan önce derin bir nefes alıyor. Kurguda değil, gerçek hayatta, belirsiz bir gelecekte değil, şafakta, bileklerinizi bir kazığa bağlayıp altı Jandarma’nın makineli tüfeklerini boşalttığı anda öleceğinizi bilmenin nasıl bir his olduğunu merak ediyorum.

Pasolini, 2 Kasım 1975 gecesi öleceğini bilmiyordu. Ostia’nın Idroscalo bölgesinde kimsenin bilmediği koşullarda öldürüldü. Suç mahallinde şimdi bir park var ve onun adını taşıyor.

Jonathan Martinez
27 Eylül 2026
Kaynak

Yazının Tamamı

Bir Şairin Gözleri

Aymeric Monville Röportajı

Kévin Boucaud-Victoire

5 Haziran 2019

 

Delga Yayınevi, Marksist şair, yönetmen ve gazeteci Pier Paolo Pasolini’nin 1949 ile 1975 yılları arasında verdiği, çoğu daha önce Fransızca olarak yayınlanmamış röportajlarından oluşan bir derleme yayınladı. Bu kitap, Hristiyanlık, 1968 öğrenci ayaklanması, televizyon ve neo-kapitalizmin yıkıcı etkileri gibi konulardaki özgün düşüncelerini ve analizlerini yeniden keşfetme fırsatı sunuyor. Aşağıda Fransız siyasi felsefeci, aynı zamanda yayınevinin kurucusu Aymeric Monville ile yapılan röportaja yer veriliyor.

* * *

 

Bugün Pasolini’nin fikriyatının yeniden keşfedildiğine tanıklık ediyoruz. Bu gelişmeyi nasıl açıklarsınız?

Fransızların muhayyilesinde Pasolini, mevcut dil engeli sebebiyle, hemen yönetmenliği üzerinden ele alınır. İtalya’da ise öncelikle terimin en soylu anlamıyla, Latince “vates”, yani şair-peygamber ifadesiyle uygun bir şekilde ifade edilen şairi temsil ediyordu. Sanatçının aynı zamanda Rimbaud’nun bahsettiği vizyoner şair olduğunu, 1968 Mayıs’ından sonra kapitalist toplumlardaki dönüm noktasına tanıklık eden önemli bir isim olduğunu anlamamız biraz zaman almış olabilir.

Pasolini, kriz içindeki toplumlarımızın insanlıktan uzaklaşmasını, antropolojiden arındırılmasını çok önce gördü. Bu hal, Sovyetler Birliği’nin çöküşünden sonra zafer kazanan kapitalizmin “tarihin sonu” yanılsamasıyla daha da örtbas edilmişti.

Pasolini, bilhassa “toplumsal sorunları” işçileri bölmek, tefrik etmek için kullandığı, yeni bahşedilen özgürlükleri toplumsal ilerlemenin gerekli bir tamamlayıcısı haline getirmediği vakit solun kendi ilkelerine ne kadar kolay ihanet edebileceğini de görmüştü. Düşüncesinin bir tür diyalektik tersine çevrilmesiyle Pasolini, kaçınılmaz olarak, solun nasıl yeniden doğabileceğini de gösterdi. Ancak şimdilik bunu henüz çok az kişi kavradı; şu anda içinde bulunduğumuz alçak seviyeye bakmak yeterli...

Yaşadığımız mevcut nekrozu, bu röportajlardan alınan şu sözlerinden daha iyi nasıl tanımlayabiliriz:

“Yeni iktidarın hedonist ideolojisinin yol açtığı uyuşuklukta ortaklaşan muktedirlerin işledikleri suçlar iyice birikti ve bu birikim, bugün tüm ülkeyi ölü bir beden gibi, tepki ve reflekslerden yoksun, hareketsiz kılma eğiliminde.”

Pasolini; Michel Clouscard ve György Lukacs’tan başlayarak, genelde eserlerini yayınladığınız düşünürlere kıyasla teoriyle çok az meşgul olmuş biri. Bu seçimi neden yaptınız?

Sıklıkla dile getirdiğim gibi, Clouscard, Pasolini’nin bir şairin gözleriyle gördüğü şeyi, liberallerle özgürlükçüler arasındaki gerici ittifakı kavramsal olarak analiz eder. Ancak hayatının sonlarında tanıma şansına sahip olduğum Clouscard’ı ne kadar çok okursam, özellikle Le Capitalisme de la séduction’da [“Baştan Çıkarmacı Kapitalizm”], ama aynı zamanda başyapıtı L’Être et le Code’da [“Varlık ve Kanun”] da, doğuştan romancı Balzakvari bir dokunuşa sahip olduğunu o kadar net bir biçimde görüyorum.

Pasolini ile yapılan bu sayısız röportajı yayınlarken, onun sadece sezgilere değil, aynı zamanda son derece açık ve tutarlı bir düşünce sürecine de sahip olduğunu görüyorum. Hölderlin, Sokrates ve Alkibiades’e olan aşkı hakkında, “En derin düşünen, en canlı şekilde sever” demiştir.

Bunun tersi de doğrudur. Büyük bir şair olup da büyük bir düşünür olmayan yoktur. Da Vinci, “Resim, zihinsel bir şeydir” demiştir, ancak bu tüm özgün sanatlar için söylenebilir. Bence, sizin de haklı olarak bahsettiğiniz Marksist estetiğin büyük düşünürü Lukács da kendi üslubuyla bu Rönesans sentezini ifade edebilmiştir. Elbette, yönettiğimiz küçük yayınevi için bu derin tutarlılığı göstermek büyük bir gurur kaynağıdır.

Pasolini, kendini komünist ve Marksist olarak tanımlıyordu. Ancak diğer Marksistlerin aksine, ilerlemeye inanmazdı, “muhafazakâr” eğilimlere sahipti. Peki kendisi ideolojik olarak nasıl sınıflandırılabilir?

Pasolini’nin, Ricotta filminin setinde Orson Welles’in içinde olduğu sahneyi çekerken, aktöre kendisine ait ünlü şiirlerden birinde yer alan bir dizeyi söyletir: “Ben, geçmişin bir gücüyüm. Sevdam sadece geleneğe dair.” Bu tuhaf inanç beyanı, bir Marksistten ziyade bir kralcı tarafından daha kolay dile getirilebilecek bir ifade. Ancak bu görünürdeki paradoks, Pasolini için çok önemli olan Gramsci’nin temel dersiyle kolayca açıklanabilir: İşçilerin özgürleşmesi, ancak tüm bir ülkenin potansiyelini gerçekleştirerek, bir tür ulusal kaderi benimseyerek elde edilebilir.

Gramsci’ye göre, gerici Kutsal Üçlü (Mafya, Faşizm, Vatikan) olarak adlandırılan unsurların ağırlığı altında ezilen İtalya için, sadece Ekim Devrimi’ni değil, Fransız Devrimi’ni ve ondan önce de Reform’u gerçekleştirmek gerekliydi. Pasolini, “Luterci Mektuplar” diye bir çalışmayı bile kaleme alacak bir isimdi. Gramsci’nin partisine güvendi, “kirli bir ülkede temiz bir ülke” olarak gördüğü partiyi yeniden fethedilecek bir yer değerlendirdi. Dolayısıyla, Pasolini’de geçmişe dair bir bilinç, hatta her şeyi aklamak değil, iplikleri yeniden örmek, henüz oluşturulmamış yolları yeniden keşfetmek için “aydınlık geçmişin her izini toplayan” Baudelaire’e has bir nitelik vardır.

Dahası, Marksizmin temeli olan Hegelci diyalektiğin kilit kavramı, daha iyi bir terim bulunamadığı için "bastırma-koruma" olarak çevrilen Aufhebung’dur. Bu, tarihsel derinliğin ve çelişkilerinin özünü yakalayan bir sentezdir. Bir örnek vermek gerekirse, tutarlı bir Marksist için din, yalnızca “halkın afyonu” değil, aynı zamanda Marx’ın dediği gibi, “kalpsiz bir dünyanın kalbi”, yani boş da olsa, beklentinin ta kendisidir.

Bu röportajları okuyunca, Pasolini’nin Hristiyanlığının inançla, hele ki safdillerin inancıyla pek ilgisi olmadığını, tıpkı Uzak Doğu’daki Konfüçyüsçülük gibi, Hristiyanlığı, diğer şeylerin yanı sıra, medeniyetimizin, hatta zihinsel mirasımızın bir parçası olduğunu kabul etmekten çekinmediğini, onun tam anlamıyla bir hümanizmi yeniden keşfetme çabası içinde olduğunu daha iyi anlıyoruz. (Kendisi ateist olmasına rağmen Aziz Matta’ya Göre İncil filmini çekebilmişti.)

Pasolini, “vampirler” olarak adlandırdığı burjuvaziye duyduğu “nefretten” bahseder. Buna karşılık, sürekli olarak lümpen proletaryaya (“alt sınıfa”) ve proletaryaya olan sevgisini dile getirir. Sizce toplumsal sınıfları fazla özcüleştirmiyor mu?

Marx’ın kendisinin değil, François Guizot, Augustin Thierry veya John Wade gibi burjuva tarihçiler tarafından keşfedildiğini kabul ettiği, toplumların tarihine ilişkin sınıfsal bakış açısı, geniş sosyolojik ortalamalar aracılığıyla, psikolojiye herhangi bir bireyin çelişkilerini aşacak bir önem atfetmekten kaçınmamızı sağlar. Ancak Doğu Avrupa folklorundan gelen vampir metaforunun bu Marksist niteliğe sahip olduğunu kabul edelim: Karşı konulmaz gücüyle ifade, artı değerin çıkarılmasını çağrıştırır ki bu haliyle hayal ürünü bir kavram olmaktan çok uzaktır.

Elbette Marx, burjuvazinin devrimci evresindeki erdemlerini, örneğin 1848’de lümpen proletaryanın burjuvazinin baskı aygıtı içinde bir tür yeraltı dünyası olarak nasıl iş gördüğünü biliyordu. Ancak o zamandan beri işler değişti. O dönemde tüm bunları ezbere bilen, günümüzden çok daha bilgili bir Marksist olan Pasolini, her şeyden önce bugün burjuvazinin öncelikle yozlaşmış ve komprador hale geldiğini gösteriyor.

Bu röportajları okuyunca, İtalyan lümpen proletaryasına olan ilgisinin, ülkesinin ulusal gerçekliğini ve tarihsel bilincini terk etmeyi reddetmesinden kaynaklandığını da görüyoruz. Bu da, kendisinin de tanımlamayı sevdiği gibi, kesinlikle sapkın, gayrı kitabi ama gerçekte çok derin bir Marksizme tanıklık ediyor. Marksizmin herhangi bir “doksa” ile ilgisi olmadığı için ortodoksluktan uzaklaşan bu Marksist, çağdaşlarından çok daha gerçekliğe yakındı. Zamanının bilincinde olan Pasolini, komprador ve yoz burjuvazinin evrimini daha rüşeym halindeyken öngörebilmişti. Analizlerinin doğruluğunu ancak bugün fark ediyoruz.

Clouscard gibi Pasolini de 1968’deki Mayıs olaylarında sokaklarda olan öğrencileri eleştirdi, “cinsel özgürleşmeyi” lanetledi, “çağdaş kapitalizmin artık baskıdan çok baştan çıkarma yoluyla işlediğini” söyledi. Peki bu iki isim hangi noktalarda örtüşüyorlar, nerede ayrışıyorlar?

Pasolini’nin, Yaşam Üçlemesi’ndeki cinsel coşkudan Salo’daki hedonizm karşıtı uyarıya bu kadar kısa sürede ulaştığı sürece baktığımda aklıma, Clouscard’ın aynı dönemde yazdığı kitaplarından birinde “Neofaşizm ve Arzu İdeolojisi” olarak adlandırdığı konuya dair keskin analizi geliyor. Asıl çelişkili olan husus ise Clouscard, Pasolini’nin sanatına pek aşina olmamasıydı. Bu anlamda, tıpkı Leibniz ve Newton’ın sonsuz küçük hesaplamanın keşfini birbirlerinden habersiz paylaşmalarında olduğu gibi, bu iki isim de aynı şeyi aynı anda keşfetmişler.

Evet, aralarında pek bir fark göremiyorum, tek fark, biri Roma’nın gecekondu mahallelerinde yaşayan, sınıf atlamış bir burjuva iken, diğeri 1968 döneminin orta sınıflarıyla ideolojik iş birliğini reddeden Carmaux’lu proleter bir ailenin oğlu olması. Bu noktada ne kadar farklı olsalar da, püriten ve gerici olmayan bu iki isim, sosyalizmin ve işçilerin kendileri tarafından özgürleştirilmesinin savunucusu olmak, “baştan çıkarıcı kapitalizm” ve “özgürlükçü liberalizm”in neo-faşist olarak tanımlanabilecek yeni bir baskı türünün alametleri olduğunu mükemmel bir şekilde anlamış olmak gibi ortak özellikleri paylaşıyorlar.

Bu röportajlarda Pasolini, estetiğinin özünün, neo-realizme olan bağlılığının, “ömür boyu benimle kalacak olan temel sadakatimi, direnişin değerlerine olan bağlılığımı sembolik olarak ifade etmek” için orada olduğunu dile getiriyor. Clouscard da hayatı boyunca aynı inatçı sadakati, Marshall Planı tarafından harap edildiğini düşündüğü “eski Fransa’ya” olan bağlılığını ortaya koymuş bir isim.

“Eski Fransa”nın başkaları için farklı anlamlar taşıdığı gerçeğinden tam olarak yararlanarak, aşırı sağın bir kesimi, Pasolini’yi de Clouscard kadar kendi saflarına çekmeye çalışıyor ve geçmişi anmanın, Fransa’yı şekillendiren sayısız kralın “malikanesini gezmek”ten ibaret olmadığını anlamıyor gibi davranıyor. Oysa vicdanımızı yüzlerce yıl önce yaşanmış halk ayaklanmaları biçimlendiriyor.

Bu röportajları okuyunca tüm bunlar açıkça ortaya çıkıyor. Bugün aşırı sağ, İtalyan şairin ifadelerini çarpıtıyor, (burjuva olan öğrencilere karşı, proleterlerden oluşan polise destek vermek gibi) ünlü olmuş kimi provokatif çıkışlarını istismar ediyor. Aslında her şey çok açık: Pasolini, Marksist bir bakış açısından kendisi için neyin önemli olduğunu hatırlatmak için zekice bir espri yapıyordu: sınıf mücadelesini korumak ve onu bir iç savaşa, burjuvazi içindeki bir hesaplaşmaya, Michel Clouscard’ın tercih ettiği kategorileri ödünç alacak olursak, sert baba ile savurgan oğul arasındaki bir çatışmaya dönüştürmemek gerektiğinden söz ediyordu.

Neyse ki, Clouscard ve Pasolini, sol çevrelerde yaygın olarak okunuyor, hatta bazen idrak de ediliyorlar. Jean-Claude Michéa’nın, Pasolini ve Clouscard’ın komünizminden Michéa’nın yeniden keşfettiği anarşist düşünceye geçişin çarpıtmalardan uzak olamayacağı doğru olsa da, bu iki büyük zekânın özgün bir halefi olduğunu şüphesiz kanıtladığı söylenebilir.

Pasolini, birçok metninde televizyonu eleştirir. Çağdaş Marksizmin mirasçıları, bu eleştiriyi sürdürmeli mi? Bunu diğer yeni kültürel olgulara da genişletmeli mi?

Pasolini’nin televizyon eleştirisi, aynı dönemde dile getirdiği ortaöğretim eleştirisinde olduğu gibi, yarım yamalak kültürü reddetmesinden kaynaklanıyordu. Bunu bir yandan popüler özgünlükle, diğer yandan da yüksek, hümanist bir kültürle karşılaştırıyordu: “dürüst olmayan bir dünyada dürüst, yozlaşmış bir dünyada temiz, tüketimci bir dünyada hümanist” kalmaktan söz ediyordu. Bu yaklaşım, Flaubert’in Bouvard ve Pécuchet’i alaya alan, aristokratik eğilimlerden yoksun olmayan, ancak İtalyan düşünürün insanın üretim güçleri aracılığıyla özgürleşmesi ihtimaline dair Marksist umutla yumuşattığı burjuva karşıtı duygusunu bir nebze hatırlatıyor.

Bugün, Pasolini’nin eleştirel zekâsı, internette edinilebilecek yüzeyselliğe, derinlemesine okumanın yerini aldığını iddia eden bu video kültürüne karşı şüphesiz ki devreye girecekti. Neticede bu gelişme, Régis Debray’nin “grafosferin videosferle yer değiştirmesi” olarak adlandırdığı sürecin bir parçası. Başlangıçta görüntü değil, kelime vardı. En nihayetinde kelime, haklarını geri alacaktır. Çünkü Hölderlin’in dediği gibi, şairler kalıcı olanı kurarlar.

Bu röportajlardan, komplo teorileri daha gündeme gelmezden evvel bu teorileri reddeden bir yaklaşımın mevcut olduğunu gördüm: Şair bir yerde “Komplo, her şeyden önce, bizi yanılsamaya sürükler. Bizi gerçekle tek başımıza yüzleşme yükünden kurtarır” diyor. Her yerde komplo gören saplantılı yaklaşımın da hiçbir yerde komplo görmediğini iddia eden muadilinin yarım gerçeğinin de karşısına büyük vizyoner sanatçıların derin gerçekçiliğiyle çıkmalıyız.

Kaynak

Yazının Tamamı

Giriş: Althusser ve Pasolini

“Komünistler pratikte yalnız olsalar bile hiçbir vakit tek başlarına atmazlar çığlıklarını.”

[Louis Althusser, Essays in Self-Criticism, (Londr: NLB, 1976), s. 39.]

“Bir insanı o ölene dek gerçek manada tanıyamayız.”

[Pier Paolo Pasolini]

Bu kitap; felsefe, film, Hristiyanlık ve komünizm gibi belirli ilişkileri ele almaktadır. Bu ilişkiler, iki özgün kişinin sunduğu anlayışlara verilen adları taşımaktadır: Louis Althusser ve Pier Paolo Pasolini. İkisi birlikte neredeyse hiç ele alınmamıştır. Elde Žižek, Badiou, Lacan, Agamben gibi felsefecilerin Pasolini ile ilişkisi üzerine çalışmalar mevcuttur. Althusser'in kendisi, büyük olasılıkla aşina olmasına rağmen, Pasolini’nin çalışmaları hakkında hiç kalem oynatmamıştır.[1] Peki bu iki ismi birbirine bağlayan nedir, onların bugün hâlâ diri olan miraslarını korumak neden önemlidir?

Pier Paolo Pasolini, ünlü bir İtalyan yönetmen, şair, romancı, aktivist ve film eleştirmeniydi. İkinci Dünya Savaşı sırasında, annesiyle birlikte, eski Yugoslavya ve Avusturya sınırındaki Friuli kentine yerleşmek üzere İtalya'nın kuzeyine taşındı. Orada “ilk şiirlerinden bazılarını yazacağı yerel lehçeyi öğrendi, buradaki köylülerin toprak sahiplerine karşı mücadelelerini izleyerek siyasallaştı.”[2] Muhtemelen onu bir Marksiste dönüştüren de bu yer ve bu mücadeleler oldu. Siyasi aktivizmini sonrasında İtalyan Komünist Partisi üyeliği, Roma’nın kenar mahallelerindeki alt proletaryanın yaşamları belirledi. Roma’nın kenar mahallelerindeki alt proletaryanın yaşamı ve sınıf mücadelesi, ilk filmi Accattone’yi (Dilenci -1961) etkiledi. Bazı yorumcular, Pasolini’nin hayatı boyunca şehit olarak görüp yasını tuttuğu, Yugoslav partizanlarınca öldürülen İtalyan partizan kardeşi Guido Pasolini’nin katlinin, alt proleter olana dönük yaklaşımını ömür boyu etkilediğini söylerler.

Pasolini, esas olarak Hristiyanlıktan ve Avrupa’nın eski düşünce geleneklerinden etkilendi. Hem Yunan hem de Latin klasikleri üzerine eğitim aldı. Bu eğitim üzerinden edindiği bilgileri Aziz Matta’ya Göre İncil filmi, Aziz Pavlus ile ilgili film senaryosu, ayrıca klasik Yunan trajedilerine gönderme yapan Medea ve Oedipus eserlerinde kullandı.

Partiye katılmadan önce bile, ülkede yeni bir kültür yaratabilecek ve inşa edebilecek tek partinin Komünist Parti olduğuna inanıyordu. Ancak, partiye katıldıktan kısa bir süre sonra, müstehcen davranışları ve küçükleri yoldan çıkarma suçlamalarıyla partiden ihraç edildi. 1955’te yayımlanan ilk romanı Ragazzi di vita (Dolandırıcı) halk tarafından çok iyi karşılandı, ancak Komünist Parti ve hükümet ona tepki gösterdi. Ragazzi di vita yüzünden Pasolini ve editörüne dava açıldı. Dava neticesinde Pasolini ceza almasa da, İtalya’daki boyalı basının propagandasına maruz kaldı. Nitekim, aralarında çocukları yozlaştırma, küfür, pornografi, ulusun dinine hakaret gibi suçlamaların da bulunduğu çeşitli iddialarla birçok kez yargılandı ve mahkemeye çıkarıldı.

Pasolini’nin özel ve kamusal görüşleri iç içe geçmişti. Muhtemelen onun kamusal görüş ve kanaatlerini özel hayatındaki cinsel ihlaller (Roma’nın kenar mahallelerinden genç erkeklerle olan ilişkileri ve aşkları) şekillendirmiş veya koşullandırmıştı. Ya da somut bir şekilde ifade etmek gerekirse, özellikle komünistlerin sahip çıktığı ideal proletaryaya uymayan, işçi sınıfında kendini gösteren cinsellik söz konusu olduğunda, Pasolini’nin “alt proletarya” ve yoksullaşmış yaşamda cinselliğin işleviyle özel bir ilgisi olduğunu söylemek mümkün. Aslında cinsellik, onun çalışmalarının çok önemli bir yönünü oluşturuyordu. Bununla birlikte, Pasolini’nin çalışmaları ve biyografilerini yorumlayan birçok ismin “hayatının aşkı” olarak tanımladığı 15 yaşındaki Ninetto Davoli, birkaç filmde yer alsa da, kendi cinselliği, çalışmalarında ve özellikle filmlerinde neredeyse hiç ele alınmamıştır. Bundan yola çıkarak, Yaşam Üçlemesi’ni, Dekameron (1971) yorumunu ve diğer filmleri nasıl açıklayacağız?

Bu noktada karşımıza hukuk ve cinsiyet arasındaki ilişki çıkıyor: sonuçta Pasolini, seks ilişkisini (erotik sahneler, yakın çekimler vb.) çekmeye hevesliydi, ancak burada, işçi sınıfının kimliğinde bir engel (İtalyan Komünist Partisi'nin proletarya hakkındaki ideal vizyonunu bozan unsur) olarak değil, daha ziyade, yaratıcı bir güç olarak seks ele alınıyordu: hem yüce hem de canavarca biçimde, çünkü Yaşam Üçlemesi, bilhassa Salò veya Sodom'un 120 Günü (1975), (Dekameron veya Binbir Gece Masalları (1974) filmlerindeki canlı ve olağanüstü çok biçimli seksüalitenin aksine) faşizmin çileci seksüalitesini eksiksiz ele alıyordu. Pasolini’nin babası, Mussolini’nin destekçisi olan bir komutandı; annesi ise solculuğunu muhafaza etmiş, faşist rejime karşı çıkmıştı. Pasolini’nin öldürülmesinden kısa bir süre sonra gösterime giren son filmi Salò veya Sodom’un 120 Günü, Marquis de Sade’ın aynı adlı eserini temel alır, Mussolini rejiminin yıkılışının ardından kuzeydeki Salò Cumhuriyeti’nde zengin bir faşistin hayatını anlatır.[3]

Bu nedenle Pasolini’nin çalışmaları şu şekilde özetlenebilir: Marksizm ve Hristiyanlık arasındaki içsel gerilim; tüketim çağında büyük şehirlerin kenar mahallelerindeki yoksul ve genç işçilerin hayatı; arzu lehine yasaya karşı mücadele. Daha sonra Pasolini için İtalyan Komünist Partisi, parlamento dışı eyleme karşı olan, kanun ve düzen partisi haline geldi. Direnişi, uyuşukluğunu ve eylemsizliğini örtbas etmek, tamamlamak için kullandı. Örneğin, “Luterci Mektuplar’da yetmişlerin siyasetine polemik üzerinden müdahale ediyordu. Hristiyan Demokratları yolsuzluktan, komünistleri tüketimciliği kabul etmelerinden, ve İtalyan gençliğini moda ve mülkiyetin tasmasını boynuna geçirdiği için eleştirir.”[4]

Mayıs 1968 olaylarını eleştiren Pasolini, paradoksal bir şekilde, “proletaryanın evlatları” olarak polisin yanında yer aldı. Dahası, ona göre 1968 devrimi, yalnızca tüketim yoluyla burjuva düzeninin devam eden kapitalist devrimine katkıda bulunuyordu. Aslında, hem Pasolini hem de Althusser’in Mayıs 1968 olaylarından önce nizama bağlı isimler olduğunu, olaylara kendilerinden beklenen tepkiyi verdiklerini belirtmeliyiz. Bununla birlikte, bu iki sol aydın, bu olaylara ve devrime karşı farklı konumlar aldı, farklı tepkiler geliştirdi.

Althusser’in Fransa’daki Mayıs 1968 olaylarına karşı tutumu muğlâktır. Olayları kınamaktan çok uzak olan eleştirisi, Fransız Komünist Partisi’ne ve bu devrimci sürecin lideri olamamasına yönelikti. Aslında Fransız Komünist Partisi, öğrencilerin “devrimci sürecini” eleştirdi, ona karşı çıktı, onları sahte devrimciler olarak nitelendirdi.

Gerçekten de Althusser, tartışmasız, altmışların en etkili Fransız felsefecisiydi. Kapital’i Okumak ve Marx İçin adlı kitapları, felsefenin Marx’ın eseri arasında kurulacak yeni ilişkinin işaret fişeğini ateşledi.

Althusser de tıpkı Pasolini gibi, Hristiyanlıkla gergin ve belirsiz bir ilişkisi vardı. Her ikisi de dindar ortamlarda büyüdüler. Althusser, Fransız Katolik Kilisesi’nin ve Fransa’daki birkaç Katolik kuruluşun üyesiydi. Gençliğinde Althusser’i en çok etkileyen isimler, daha sonra Althusser'in akıl hocası olan Katolik felsefeci ve teolog Jean Guitton, sonrasında yollarını ayırdığı Fransız felsefeci Jean Lacroix idi.[5]

Althusser, çocukluğunun büyük bir bölümünü geçirdiği Cezayir’de doğdu. Pasolini gibi, Althusser’in annesi de yetiştirilmesinde çok önemli bir rol oynadı, babası ise Fransız ordusunda teğmendi. İkinci Dünya Savaşı sırasında Althusser, Kuzey Almanya’daki bir kampta esir tutuldu. Orada eline geçen az sayıda kitaplardan biri Blaise Pascal’ın Düşünceler (Pensées) adlı eseriydi. Esaret yılları boyunca bu kitabı okudu. Pascal, bilhassa ideoloji eleştirisi ile ilgili teorisini büyük ölçüde etkiledi. Hayatı boyunca Fransız Komünist Partisi üyesiydi, ancak partisini hep sert bir dille eleştirdi. Partiden ancak karısının öldürülmesinden sonra ihraç edildi. Sadece Parti Merkez Komitesi’ne yazdığı mektupları[6] değil, tüm felsefi ve siyasi müdahalelerini de bir bakıma Fransız Komünist Partisi’nin siyasi çizgilerinin (Stalinizm, hümanizm vb.) eleştirisi olarak düşünmek gerekir.

Pasolini, örgütlenmemiş bir eyleme zerre inanmayan, sadece komünist örgütlenmenin önündeki engeli görünür kılmaya odaklanan bir isimdi: bu engel alt proletaryanın kirli, kontrol edilemez, işe yaramaz boyutuyla ilgiliydi. Bu boyut, onun sinsi cinsel pratiğinde de somutlaşmıştı. Bu gerçek dillendirilmek zorunda, zira Pasolini, Komünist Parti’nin, Kilise gibi, militanlığı katılaştırmak ve kutsallığını yok etmek için bir makine işlevi gördüğünü açık bir biçimde görüyoruz. Ama Pasolini, kurumsallaşmanın hep bu tür sonuçlara yol açıp açmadığı, kurumların, örgütlenecek insanların bu “yararsız", hiçbir işe yaramayan boyutuna uyum sağlayıp sağlamadığı konusunda net bir şey söylemez.

Althusser, felsefe ve siyaset düzleminde baba figürüne dek bir hocaya sahip değildi: “Bir babam yoktu ve kendime bir babam varmış yalanını telkin etmek, daha doğrusu, bu rolü bizzat üstenmek adına, sürekli ‘babamın babası’ rolünü oynama-ya devam ettim.”[7] Althusser, şurada meramını daha açık dile getiriyor: “Felsefi olarak, kendimi babamın yerine koymak zorundaydım. Ama bu, ancak kendime babanın temel rolünü, yani her durumda egemen ve efendi olma rolünü bahşettiğim takdirde mümkündü.”[8]

Gerçekten de Althusser, etrafını arkadaşları, yoldaşları ve öğrencileri sarmış olsa da, çok yalnız bir hayat yaşadı. Yalnızlık, yazılarının tamamında fark edilebilir. Gregory Elliott’ın denemelerinden birine “Althusser’in Yalnızlığı” adını vermesinin sebebi de budur.[9] Gelgelelim, John Lewis'e Bir Cevap adlı eserinde Althusser şunu söyler: “Komünistler asla yalnız değildir.”[10] Bu pozisyonlar ne kadar paradoksal olsa da, Althusser’in ikinci cümlede, bir komünist olarak bir felsefecinin dünyayı dönüştürmeyi amaçladığı, “bunu da gerçekten özgür ve demokratik bir komünist örgüt olmadan, örgüt tabanıyla ve ötesinde diğer kitle hareketleriyle yakın bağları olmadan tek başına yapamayacağı”nı kastettiğini söylememiz gerekiyor.[11] Althusser ve Pasolini bu açıdan farklı kişilikler: Althusser için Parti (veya herhangi bir örgütlü siyasi eylem biçimi) siyasetin bir koşulu iken, Pasolini, (Lenin’in sözüne atfen) Partisiz bir komünist olarak faaliyet yürütüyordu.

Marksizmin dinle ilişkisi, her zaman çetrefilli olmuştur. Aslında, radikal özgürleşme politikası, dini etkilerinden ayırt edilemez veya ayrılamaz. Aynı şekilde, Batı geleneğindeki büyük felsefi projelerin çoğunu da dinden ayıramayız. Descartes’ı, Spinoza’yı, Kant’ı, Hegel’i vs. dinden bağımsız olarak anlamamız imkânsızdır. Çağdaş felsefede, Slavoj Žižek, Alain Badiou veya Giorgio Agamben’in çalışmalarını Hristiyanlığa yönelik bağlılıklarını görmeden idrak edemeyiz. Bununla birlikte, Marksizmin hiçbir şekilde Hristiyanlığın sekülerleştirilmiş bir versiyonu olmadığını belirtmek gerek. Sonraki bölümlerde göreceğimiz gibi, Hristiyanlık ve din, yalnızca Marksizm veya komünizm değil, felsefenin kendisi için de koşullar ve içsel yönlerdir. Aynı durum, Althusser ve Pasolini için de geçerlidir; onların teorik-düşünsel projeleri, ister inanan ister ateist olsunlar, Hristiyanlıkla olan ilişkilerini anlamadan kavranamaz. Althusser, dini kınamasına rağmen, bu konuya özel bir ilgi duymuş, rahipler ve ilahiyatçılarla yakın dostluklar kurmuştur. Althusser, Guitton ile olan dostluğu sayesinde Papa ve Dögol ile tanışma imkânı bulmuştu:

“Arkadaşım Jean Guitton sayesinde Roma'da bağlantılarım vardı. Papa XXIII. John ile bir bahçede tanıştım, çünkü kendisi sarayı haricinde Vatikan’ı pek sevmiyordu. Bahar mevsimiydi, bu saf kalpli adam, çiçekler ve çocuklar karşısında büyülenmişti. Kırmızı şaraptan hoşlanan bir Burgonyalı gibi görünmüştü gözüme, ancak bu dış görünüşün altında, sizin de keşfedeceğiniz gibi, biraz ütopik bir vizyona sahip, tamamen saf ve son derece cömert bir adam vardı. Fransız Komünist Partisi üyesi olarak benimle ilgilenen Papa, Katolik ve Ortodoks Kiliseleri arasında bir uzlaşma sağlama arzusundan uzun uzadıya bahsetti. Brejnev’den birlik konusunda bir anlaşmanın temelini elde etmek için aracılara ihtiyacı vardı. Bu konuda oldukça açıktı. Ona böyle bir girişimin ideolojik ve siyasi zorluklarını, Mindszenty’nin konumunu anlattım. Mindszenty’yi küçümseyici bir ifadeyle andı, (“olduğu yerde iyi, orada kalsın” gibi şeyler söyledi). Devamında kendisine Kilise içinde gelişmiş, yaygınlık arz eden antikomünizmden ve uluslararası planda Kilise’nin içeride yüzleştiği gerilimden söz ettim. ‘Komünistler bir adım atarsa Kilise tarafını ben hallederim’ dedi. Ben de böyle bir jest yapmalarını sağlamanın çok zor olacağını, İtalyan Komünist Partisi’nin bile bunu yapmayacağını, Fransız Komünist Partisi’nin daha da kötü durumda olduğunu söyledim. Bu noktada bana neredeyse sert bir şekilde çıkıştı ve Fransız Kilisesi’nin Galya kökenli olduğu için bir nebze yardımcı olabileceğini, Fransa ile Rusya arasında uzun süredir devam eden bir ittifak olduğunu söyledi. Aslında tek ilgili kişinin ben olmadığımı ona ikna edemediğim için kendi acizliğimden dolayı üzüntü duyarak oradan ayrıldım. Kendisiyle iki kez daha görüştüm, gördüm ki bu konuyla ilgili kararlılığını ve endişesini muhafaza ediyor. Bu ittifak konusu onun için çok önemliydi.”[12]

Marksist olmasına rağmen Pasolini, “Vatikan ile iyi ilişkiler” kurdu, böylece üç Papa ile görüştü. Ayrıca o zamanlar Vatikan ile Katolik olmayan sanatçılar arasında bir diyalog kurmaya çalışan Papa XXIII. John ile de bir ilişkisi vardı. Nitekim, Pier Paolo Pasolini’nin Aziz Matta’ya Göre İncil filminin en başında da gördüğümüz gibi, film “sevgili, mutlu, tanıdığım Papa XIII. John’un hatırasına" ithaf edildi. Ancak Papa XIII. John, film tamamlanmadan önce vefat etti. Birçok din adamının filmi küfür, sapkınlık vb. olarak kınadığı göz önüne alındığında, Pasolini’nin bu filmde “ilham kaynağı”nın Papa olduğunu varsayabiliriz.

1964 yılında Pasolini’nin Aziz Matta’ya Göre İncil filmi Venedik Film Festivali’nde Özel Jüri Ödülü’nü kazandı. Ayrıca üç Oscar’a aday gösterildi. Bu film, ayrıca Uluslararası Katolik Sinema Bürosu’nda büyük ödülü kazandı. Temmuz 2014’te Vatikan’ın kendi günlük gazetesi L'Osservatore Romano, Pasolini’nin filminin “sinema tarihinde İsa hakkında yapılmış en iyi eser” olduğunu duyurdu. Buenos Aires Herald’da çıkan bir haberde şu söylenmekteydi: “L’Osservatore Romano gazetesinin yayın yönetmeni Giovanni Maria Vian, ‘Vatikan’ın (Pasolini’nin filmine yönelik) övgüsü, Papa Francis’in merhametini kanıtlıyor’ dedi.”[13]

Aslında bu, Papa XIII. John ile yakınlığına rağmen Pasolini’nin din karşıtı bir Katolik, inancından emin olmayan, ancak gene de inanca karşı belirli bir nostalji geliştiren bir kişi olduğu göz önüne alındığında şaşırtıcı bir durum. Bir keresinde şöyle demişti: “Ben, din karşıtıyım (bunu söylemekten korkmuyorum!) [...] ama dinin üzerimde yarattığı güçlü etkiyi inkâr etmek benim açımdan delilik olurdu.”[14]

Bu etki, Pasolini’nin Aziz Matta'ya Göre İncil filminde ve Aziz Pavlus üzerine yazdığı film senaryosunda açıkça görülebiliyor. Dolayısıyla, bu noktada dinin Althusser ve Pasolini üzerindeki etkisine ilişkin sormamız gereken soru şudur: Bu etkinin doğası neydi? Açıkçası ne Althusser ne de Pasolini dini kurtuluş, selâmet beklentisi içinde olan insanlardı. Teorik çalışmaları da bu beklenti üzerine kurulu değildi. Teolojik bir kurtuluş, yani, günahlarından ve sonuçlarından arınmak veya onlara karşı korunmak gibi bir beklenti içinde olan insanlar değillerdi. Pasolini için kurtuluş, yoksulların ve ezilenlerin sermayenin, yolsuzluğun ve benzerlerinin egemenliğine karşı siyasi mücadelesinin adıydı. Alain Badiou’nun terimleriyle, siyasi kurtuluşun, bir kez dünyada anlamını kurduktan sonra kendini dışsallığın (sermaye, demokrasi, yolsuzluk vb.) yozlaşmasından koruyan gerçeğin adı olduğunu söyleyebiliriz. Pasolini’nin sinemasını buradan anlamalıyız: Tanrı Krallığı’nın dünyevi bir anlamı vardır ve Tanrı’nın sözü bize, ancak yoksulların, sömürülenlerin, ezilenlerin kapitalizmin egemenliğine ve sonuçlarına karşı mücadelesi yoluyla ulaşır.

Kısacası, Pasolini’nin filmini bu şekilde anlamalıyız, Althusser'in felsefi kavramları (tezleri) sinemayı bu şekilde okumamızı sağlar.

Kitabın ilk bölümü olan Althusser Üzerine, felsefecinin en önemli ve en etkili kavramlarının yanı sıra günümüz felsefecileri arasında büyük tartışmalara yol açan ve yol açmaya devam eden tezlerinin ayrıntılı bir analizini sunuyor. Kitabın ilk bölümü, Badiou’nün “Fransız felsefesi momenti”[15] olarak adlandırdığı bağlamda Althusser’in düşüncesinin ve felsefi projesinin değerlendirmesiyle başlıyor. Sonraki bölümler, Althusser’in çalışmalarının başlangıcından (1945) sonuna (Seksenler) kadar olan dönemini, Hegel ve Spinoza ile ilişkisini ve bunun sonuçlarını ele alıyor. Ardından bu bölüm, Althusser’in siyasi taahhütleri, komünizm ve felsefesi için bir koşul olarak işlev gören Hristiyan yazılarını analiz ediyor. Bunun ötesinde, bu bölümün geri kalan kısımları, Althusser’in sınıf mücadelesi, ideoloji ve eleştirisi, devletin ideolojik aygıtları, çağırma kavramı, epistemolojik kopuş ve yapısal nedensellik kavramlarını tartışıyor.

Bu kavramlarla donanmış olarak, kitabın ikinci bölümü, Althusser’e Göre İncil’i inşa etmeye çalışıyor. Yani, kitabın ikinci bölümü, kitabın ilk bölümünde geliştirilen kavramlar üzerinden, Pier Paolo Pasolini’nin filmlerinin ve şiirlerinin analizini içeriyor. Pasolini’nin eserlerinin okunmasında kullanılan kavramlar, ideoloji ve eleştirisi, öznelerin sorgulanması, sınıf mücadelesi ve felsefenin rolü ve işlevidir. Kitabın sonuç bölümü, felsefenin günümüzdeki rolüne, sinema, sanat, din ve siyasetle ilişkisine odaklanıyor.

Bu kitabın Althusser’in tüm külliyatını özetlediğini söyleyebiliriz: Asarının içsel gerilimleriyle (Marksizm ve felsefe), felsefesinin koşullarıyla (siyaset, Hristiyanlık vb.) ilgilenen kitap, felsefi projesinin sınırlarını somutlaştırıyor.

Althusser ve Pasolini, ne bir giriş kitabı ne de alan uzmanları üzerine bir kitap olmayı hedefliyor. Amacı oldukça mütevazı, zira önceki yüzyılın iki önemli Marksistini, çalışmaları bir anlamda Katolikliğe dayanan ve ona bağlı olan iki ismi ilk kez bir araya getiriyor. Kitap, Marksizm ve komünizmi bu iki isim (Altuzerci komünizm veya Pasolinici komünizm) temelinde yeniden düşünme veya yeniden yapılandırma girişimi değil, önceki yüzyılda düşünülen ve uygulanan Marksizmin sınırlarını analiz etme ve açıklama çabasıdır.

Dipnotlar:
[1] Althusser’in uzun süre mektuplaştığı dostu Maria Antonietta Macciocchi’nin Pasolini ile de muhabbeti vardı. Pasolini’nin İtalyanca ve Fransızcada basılan iki kitabına önsöz yazmıştı.

[2] Hood 1987, s. 7.

[3] Belki de, Salò ya da Sodom’un 120 Günü Pasolini’nin tek Pasolinici olmayan filmidir.

[4] Stuart Hood, Introduction , s. 9.

[5] Bkz.: Althusser 2014, s. 207–244.

[6] Althusser 2007, s. 153–172 ; Althusser 1978.

[7] Althusser 1992, s. 171.

[8] A.g.e.

[9] Elliott 1993, s. 17–37.

[10] Althusser 2008, s. 122.

[11] Althusser 1993, s. 173.

[12] A.g.e., 346–347.

[13] “Vatican ‘canonizes’ Pasolini’s St. Matthew”, Buenos Aires Herald, BAH. Esasında, Papa Francis bazı adımlar attı, Katolik Kilisesi’nin yapmadığı türden açıklamalara imza attı. Vatikan’da göçmenleri, sendikacıları, güvencesiz işçileri bir araya getirdi. AB’nin göçmen karşıtı politikalarına saldırdı, bunları “barbarlık” olarak niteledi. Katolik Kilisesi içinde pedofiliye karşı sıfır tolerans politikasını yürürlüğe koydu vs. Papa, hatta daha da ileri giderek, Tanrı’ya inandığını ama Katoliklerin Tanrı’sına inanmadığını söyledi, evrime inandığını dile getirdi, “Tanrı sihirbaz değil” dedi. Ama gene de Pasolini’nin Tanrı anlayışının ve Althusser’in Kilise’ye dair radikal görüşünün Papa Francis’in politikalarıyla örtüştüğünü söylemek zor.

[14] A.g.e.

[15] Alain Badiou, The Adventure of French Philosophy, Lacan.

Yazının Tamamı

İtalya ve Devrim

İtalyan işçileri barikatlarda. Bu fotoğraf, İtalyan otomobil işçilerinin Sovyet İtalya’yı kurma girişiminde bulunarak FIAT otomobil fabrikasını ele geçirdikleri 1920 yılında çekildi. Onların mücadelesine Gramsci önderlik ediyordu.

 

Sylvia Pankhurst, İtalya’nın savaş sonrası tanık olduğu, Biennio Rosso [“İki Kızıl Yıl”] olarak anılan devrimci hareketlilik sırasında Gramsci’nin “Kızıl Torino”suna dair bilgiler aktarıyor.

* * *

Macar sovyetlerinin kurulmasından önce açığa çıkan devrimci hareketlerde aktif rol alan bir Macar yoldaş, “İtalya, zaten devrim halindedir” diyor, şu tespitleri yapıyordu:

“İtalya, bugün geçen yıl Macaristan’ın bulunduğu durumu yaşıyor. Aynı devrimci tarzlar açığa çıkıyor. İtalya’da da Macaristan’daki gibi yaşamanın maliyeti yüksek, temel ihtiyaç maddelerinde kıtlık var, işsizlik düzeyleri aynı, ayrıca sivil yurttaşların yanında askerler de işsiz.”

Bu yoldaşın dediğine göre Fiume mücadelesi, askerler arasındaki düzensizlik hali derinleşecek. Firar etmek isteyen askerler Fiume’ye gidecek ya da oraya gitmiş gibi yapacaklar. Bu bahane, ilhakı onaylayan subaylar için kabul edilebilir olacak. D’Annunzio, başkalarının da izleyeceği bir itaatsizlik örneği sergiledi. Ordu ve Hükümet, Fiume meselesinde karşıt tarafta konumlandı. Bu nedenle, Hükümet ile askeri güçler arasına bir kama sokuldu, bu da geniş bir uçuruma yol açabilir. İtalya’nın milliyetçi ruhu uyandırılmıştır ve bu ruh, en nihayetinde prangalarından kurtulacak, milliyetçi bir Cumhuriyet’in kuruluşuna doğru ilerleyecektir. Böylece burjuva devrimi gerçekleşecek. Bundan sonra, diğer Müttefik ulusların ceza olarak uygulayacağı abluka altında acı çeken İtalya, kitlelerin ayaklanmasına, proletarya diktatörlüğüne, sovyetlere ve komünizme geçiş yapacaktır.

Fiume, İtalyan kapitalistleri tarafından çok arzu edilen bir limandır, çünkü bu limanın ele geçirilmesi, İtalya’nın Orta Avrupa ile ticaretini kolaylaştıracak, İtalya’ya kömür, petrol ve diğer gerekli hammaddelerin akmasını sağlayacaktır. İtalyan emperyalizmi, muhtemelen İtalya’nın elinde olacak Fiume’nin gelecekteki fetihler için bir sıçrama noktası olabileceğini de düşünüyor. İtalyanlar, İngiliz emperyalistlerinin Fiume’nin İtalyanlar tarafından ele geçirilmesine karşı olduklarına inanıyorlar, çünkü İngiltere, liman ve ardındaki bölge üzerinde, İtalya’dan ziyade zayıf ve yeni kurulmuş bir Slav ulusu tarafından ele geçirilmesi durumunda daha fazla kontrol sağlayabilir.

Bu nedenle, basının da körüklediği İtalyan milliyetçiliği, Fiume meselesi üzerinden alevleniyor. Hatta bazı İtalyan erleri bile şu soruyu soruyorlar: “İngiltere ve Fransa’nın savaştan büyük kazanımlar elde etmesine izin veren ama İtalya’ya bunu çok gören Milletler Cemiyeti ne işe yarar?”

Öte yandan, sosyalist yoldaşlar, başka eğilimlerden de bahsediyorlar. İtalya, yakın zamana dek bir ulustu. Savaşın getirdiği borçlar ve kıtlık sebebiyle ülkenin bileşenlerinde ayrılma yönünde bir hareketlilik söz konusu. Eski krallığın parçalarından biri ülkeden ayrılırsa, Birleşik İtalya’nın savaş borçlarındaki payını redde tabi tutacak. Bu da ayrılığı teşvik eden bir unsurdur. Eski krallıklardan biri ayrılırsa, kendini cumhuriyet olarak adlandıracak ve demokrasi kurmuş gibi yapacaktır. Bu, günümüzde gerekli bir numaradır. Ancak kıtlık zamanlarında demokrasiye giden bir ara yol yoktur. Ya eşit pay alınır ya da zenginler büyük payı ele geçirirken yoksullar açlıktan ölürler. Kıtlık ve tehlike karşısında sadece iki alternatif vardır: ya sovyetler ya da zenginlerin diktatörlüğü.

İtalya’da kapitalist devlet, savaşın yarattığı ağır güçlüklerle boğuşurken, proleter hareket, sayıca, güç olarak, tutarlılık açısından ve amaç belirleme konusunda hızla büyüyor.

Torino’daki İşçi Hareketi

Torino şehrinde Sosyalist Parti’nin 1.000 üyesi var ve bunların yaklaşık yarısı kadın. Üye aidatı, üyenin mesleğine göre farklılık arz ediyor. Öğrenciler ve işçiler ayda 70 centesimi (kuruş), meslek sahipleriyse ayda 5 liret ödüyor. Her üyenin ayrıca tüm ülke genelinde örgütlü Sosyalist Parti’ye de üye olması gerekiyor ve bunun yıllık aidatı 2 liret. Partiye katılmak isteyenlerin parti programını imzalaması gerekiyor ve en az bir yıl içinde herhangi bir kapitalist siyasi partiye üye olmuş kimse, üye olarak kabul edilmiyor. Sosyalist Parti üyelerinin, üye olmaya uygun oldukları bir sendika varsa, o sendikaya da üye olmaları gerekiyor.

Torino Sosyalist Partisi’ne ek olarak, toplamda 5.000 üyesi olan 25 Sosyalist Kulüp bulunuyor. Partinin her üyesinin bir Sosyalist Kulüp’e üye olması zorunlu, ancak Kulüp üyelerinin partiye üye olması gerekmiyor. Kulüpler, aslında parti için üye toplama ve eğitim merkezleri olarak iş görüyorlar. Her kulübün kendi binası var ve bu binalar üç bölümden oluşuyor:

1. Yetişkin erkekler.

2. 14 ile 25 yaş arası gençler.

3. 14 yaş üstü kadınlar ve kız çocukları.

* * *

Sayıları 300.000’i aşan terhis edilmiş asker, Sosyalist Parti’nin engelli askerler için kurduğu örgüte örgütlenmiş. Bu çalışma, büyük ölçüde Genç Sosyalistler tarafından yürütülmüş. Köylerde yaşayan, terhis edilmiş askerlerin savaş deneyimlerini tartışmak için bir araya gelme eğiliminde oldukları, ayakkabı tamircisi, demirci vb. gibi çeşitli meslekleri icra ettikleri ve birçoğunun hiç çalışamayacak durumda olduğu göz önüne alındığında, onları sosyalizm çalışacak, terhis edilmiş askerler örgütünde bir araya getirmenin daha kolay olduğu görülmüş. Ayrıca terhis edilmiş askerler için burjuva bir örgüt de mevcut.

* * *

Torino’da sosyalist hareketin ekseriyeti Sovyetler’i destekliyor, ayaklanmanın gerekliliğine inanıyor. Biz oradayken, İşçi Odası’nda işçilerin askeri örgütlenmesini görüşmek üzere bir toplantı yapılıyordu.

İtalyan sosyalist hareketinde üç ana akım var:

1. Sosyalizmin parlamento yoluyla kazanılabileceğine inanan, Sosyalist Parti için parlamentoda çoğunluğu elde etmeyi arzulayanlar.

2. Sovyetleri kurmak isteyenler ve parlamentoyu hedefleyen eylemliliği sadece propaganda amacıyla kullanmayı arzulayanlar, sosyalist amacın çoğunluğu iyileştirmek olmadığına inananlar; sonunda bir ayaklanmanın gerekli olacağını düşünenler.

3. Parlamentocu faaliyetlerden tamamen uzak durmayı ve tüm enerjilerini sovyetlere ve isyana hazırlığa teksif etmeyi savunanlar.

Torino’da son iki fraksiyon çoğunlukta, ancak üç kesimin de aynı Sosyalist Parti’ye mensup olduğunu belirtmek gerek.

Torino Sosyalist Partisi Sekreteri Pietro Rabuzzana ve yeni kurulan, Sovyet yanlısı haftalık gazete L’Ordine Nuovo [“Yeni Düzen”] gazetesinin yayın yönetmeni Gramsci, parlamentocu faaliyetlerin propaganda amacıyla yürütülmesi fikrini savunuyor. Rabuzzana gibi isimler, tüm Sosyalist Parti milletvekillerinin adaylıklarının bir koşulu olarak, Parti Yürütme Kurulu’na imzalı bir istifa mektubu vermelerini, Yürütme Kurulu’nun bu mektubu herhangi bir anda hükümete göndererek, partinin politikasından gereğinden fazla sapmış olduğunu düşündüğü milletvekilinin geri çekilmesini sağlamasını parti kuralı haline getirmeyi savunuyorlar. Bu planın, Sosyalist Parti milletvekilleri arasında parti disiplinini koruyacağı, Sosyalist Parti ilkelerine bağlılıklarını sağlayacağı iddia ediliyor.

Gramsci ise, İtalyan sosyalist milletvekillerinin hiçbirinin kendi bakış açısından tatmin edici olmamasına rağmen, bu öneriye pek sıcak bakmıyor. Haklı olarak, bir milletvekilinin Sosyalist Parti’ye ihanet etmesi ve partinin istifaya yol açması durumunda, gerici güçlerin onu desteklemek için birleşeceğini ve muhtemelen yeniden seçileceğini söylüyor. Gramsci, parlamentocu faaliyetleri savunmasını, sosyalistlerin bu tür eylemlerden kaçınması durumunda, henüz parlamentonun ötesine bakacak kadar gelişmiş olmayan işçilerin Sosyalist Parti’den uzaklaşacağı, kapitalistlerin etkisi altına gireceği argümanına dayandırıyor. Ayrıca, seçim çalışmalarının propaganda değerine de vurgu yapan Gramsci, sansürün propagandayı engellediğini, ancak seçim sürecinde propagandacıların sansürden korkmasına gerek olmadığını söylüyor.

Ona göre, seçim yarışının yaşandığı dönem, işçilerin en devrimci olduğu zamandır. Bize aktarılan seçimlerin zorla manipüle edildiği örnekler, bu olguyu anlamamızı kolaylaştırdı.

Sardinya’daki Iglesias kasabasında madencilerin sosyalist bir adayı desteklediği söylendi. Polis, madencilerin toplantılarından birine giderek, sosyalist taraftarların ceplerine bıçaklar yerleştirdi ve aynı kişilerin ceketlerine tebeşirle işaretler koydu. Ceketlerine tebeşirle işaret konulan kişiler, hemen tutuklandı ve elbette yasadışı silahlara sahip oldukları için seçim gününden sonrasına kadar hapse atıldılar. Bari’nin Gioia del Colle isimli komününde ise 500 ila 600 sosyalist seçmen, seçim günü boyunca hapsedildi. Başka bir bölgede ise oy sandığının girişine bir masa yerleştirildi. Hükümet destekçilerinin masanın altından sürünerek içeri girmelerine izin verilirken, hükümet karşıtları, sopalarla geri püskürtüldü ve bunların oy kullanmalarına mani olundu.

İtalya Başbakanı Nitti, Fiume sorununu hem İtalyan burjuvazisinin hem de Dört Büyük Sanayicinin (Bağımsız Sanayiciler) tatmin edici bulamayacağı gerekçesiyle genel seçimleri ilan etti.

Gramsci gibi isimler, mevcut seçimlerin sonucunda, daha büyük bir sosyalist grubun geri döneceğine, liberallerin tasfiye olacağına, Hristiyan sosyalistler de dâhil olmak üzere, gerici partilerin güçleneceğine inanıyorlar. Onlara göre Hristiyan sosyalistler, liberallerden daha gerici, bu halleriyle, yerine getiremeyecekleri vaatlerle daha fazla sandalye kazanacaklar. Güçlü bir militarist hükümetin kurulması bekleniyor ve bunun İtalyan işçilerini isyana teşvik edebileceği düşünülüyor.

Sylvia Pankhurst
15 Kasım 1919
Kaynak

Yazının Tamamı

Emperyalizm ve Özgürleşme: Losurdo’ya Giriş

Emperyalist muktedir sınıfın her şeyi harap eden yozlaşma süreci, tüm çıplaklığıyla gözler önüne seriliyor. Gazze’de devam eden soykırımdan Küba’ya uygulanan yıkıcı ablukaya, Venezuela başkanının yasadışı müdahaleyle kaçırılmasına, İran’a karşı savaşa ve daha fazlasına kadar, ABD imparatorluğu, liberal emperyalizm anlayışıyla ilişkilendirilen kadife eldivenin yırtık pırtık hali içinden çıkarttığı demir yumruğunu giderek daha fazla gösteriyor. Liderleri artık projelerinin sömürgeci doğasını ve etnonasyonalizm ile dini köktenciliğe dayandığını açıkça ilan ediyor (örneğin, bkz.: Rubio 2026). Bu arada, Çin'in öncü rol oynadığı küresel Güney’in yükseliş süreci devam ediyor, çok kutuplu bir dünya, dayatılan tek kutuplu düzeni giderek daha fazla sorguluyor.

Domenico Losurdo’nun (1941–2018) çalışmaları, tüm bunları net bir şekilde ortaya koyan bir analiz çerçevesi sunmaktadır. Bu nedenle, mevcut durumumuz için son derece önemlidir. Bir bilim insanı, profesör ve ömür boyu mücadele etmiş komünist bir militan olarak Losurdo’nun teorik pratiği, eşi Erdmute Brielmayer (1943–2024) ile yakın işbirliğiyle şekillenmiştir. Genellikle onun yardımıyla, Marksizm, küresel komünist hareket, kapitalizmin ve burjuva düşüncesinin tarihi üzerine onlarca kitap yazmıştır.

Modern emperyalizme dair bütüncül analizinin yanı sıra sömürgecilik karşıtı mücadele ve sosyalist inşanın çelişkilerine ilişkin görüşleri göz önüne alındığında, Losurdo’nun ortaya koyduğu kapsamlı çalışmalar, kapitalist esaretin tarihini ve ondan kurtulma mücadelesini anlamak için vazgeçilmez bir harita sunmaktadır. Özellikle modern emperyalizmin merkez ülkelerin kültürünü nasıl şekillendirdiğine dair zengin bir analiz sunan Losurdo, emperyalizmin sol siyaset ve teori üzerindeki etkisine özel bir önem verir. Bu bağlamda, Batı solunda, kendini Marksist olarak niteleyenler de dâhil olmak üzere, Avrupamerkezci, devlet karşıtı, ütopik ve mesihçi eğilimleri eleştirel bir şekilde ele alır ve tarihsel bir bağlama oturtur. Daha da genelde, Losurdo’nun felsefeyi tarihsel bağlama oturtma çabası, teoriyi tarih zeminine yerleştirdiği ve iddialarını, ezilen sınıfların kurtuluş mücadelelerinden doğan bilgi ve talepleri içeren ahlaki ve siyasi bir ufuk karşısında değerlendirdiği için, Marksist düşünce tarihine önemli bir model sunmaktadır.

International Critical Thought [Uluslararası Eleştirel Düşünce”] dergisinin bu özel sayı, Losurdo’nun geniş araştırma yelpazesini yansıtan, bilhassa emperyalizm ve özgürleşme ile ilgili analiz faaliyetleirne yaptığı katkılara odaklanan, onunla ilgili ve onun eliyle kaleme alınımış bilimsel çalışmaları bir araya getiriyor. Bu sayı, bir yandan da Losurdo’nun köktencilik meselesini ele aldığı bir makalesinin ve 2010 yılında Çin’de yaptığı seyahatleri üzerine düşüncelerini paylaştığı bir röportajın çevirilerini içeriyor. Dünyanın dört bir yanından bilim insanlarınca yazılan diğer makaleler, çalışmalarının bugünün dünyasını anlamak ve en acil sorunlarını ele almak için nasıl önemli kaynaklar sunduğunu ortaya koyuyor. Makaleler, Marksist felsefe ve metodolojiye katkılarını, burjuva teorisinin eleştirel tarihselleştirilmesini, çağdaş Batı teorisi ve solun eleştirilerini, sosyalizmi inşa etme yolundaki tarihsel mücadeleye dair anlatımını ve daha fazlasını inceliyorlar. Bu özel sayı, Losurdo’nun araştırmalarıyla daha geniş ve derin bir ilişki kurulmasını teşvik etmeyi amaçlarken, aynı zamanda Marksist teori ve pratiğin titiz ve yenilikçi geleneğini daha da geliştirmek denilen, acilen yürürlüğe konulması gereken proje için bir ilham kaynağı olarak da ondan yararlanmayı hedefliyor.

Emperyalizm ve Sosyalizmi İnşa Etme Mücadelesi

Marx ve Engels’in ortaya koyduğu kapsamlı sınıf mücadelesi teorisinden yola çıkan Losurdo, emperyalizm geliştikçe, modern çağın en önemli sınıf mücadelelerinin sömürgecilikten, yeni sömürgecilikten ve faşizmden kurtuluş için ulusal mücadeleler biçimini aldığı gerçeğini ortaya koyan isimdir (Losurdo 2024 ve Losurdo 2021).

Emperyalist kapitalizm, değerin çevreden merkeze aktığı eşitsiz gelişme üzerine kurulu dünya sisteminde dünyayı birleştirdiğinden, az gelişmiş ülkelerin önde gelen emperyalist uluslarca dayatılan sistemden kurtulma mücadelesi, gezegendeki insanlık projesini uluslararası bir sömürü, baskı ve ekolojik yıkımla tanımlı sistemden kurtarmak için verilen mücadelenin en üst aşamasıdır. Bu sebeple, ulusal kurtuluş mücadelesi, sadece özgür seçimin bir sonucu değil, ulusun temel birim olduğu eşitsiz bir uluslararası sistemin maddi tarihiyle de yakından ilgilidir.

Uluslararası komünist hareket, dünya genelinde emperyalizme ve faşizme karşı verilen mücadelede önde gelen güçlerden biridir. Sermayenin küresel boyunduruk altına alma yönündeki kontrolsüz dürtüsüyle komünistlerin insanlığın kurtuluşu projesi arasındaki çatışma, sosyalizmin büyük ölçüde tarihsel olarak az gelişmişliğe maruz kalmış ülkelerde gelişmesine sebep olmuştur. Neticede sosyalizmin inşası ve ulusal egemenliğin savunulması, kaçınılmaz biçimde, kalkınma ve modernleşme mücadelesini beraberinde getirmiştir. Losurdo’nun da dediği gibi, sömürgeci, yarı sömürgeci veya yeni sömürgeci hâkimiyetle yüzleşmiş ulus devletler, yalnızca siyasi-askeri bir mücadele aşamasıyla bağımsızlık kazanmakla kalmamalı, aynı zamanda üretim güçlerinin gelişiminin son derece önemli olduğu siyasi-ekonomik bir aşamayla da bağımsızlıklarını korumalıdır (bkz.: Losurdo 2015b, s. 317). Dahası, bu gelişmenin sürekli emperyalist saldırganlığı savuşturacak kadar hızlı ve somut olması gerekir, çünkü emperyalist boyunduruğun zincirlerinden kurtulan uluslar, varoluşsal bir seçimle karşı karşıya kalırlar: onlar ya kalkınacak ya da öleceklerdir!

Bugünün dünyası, Losurdo’nun sosyalizmi inşa etme mücadelesinin, hatta emperyalizmin dayatmalarının ötesinde ulusal kalkınma mücadelesinin kendi kaderini tayin etme arayışında olan ülkeleri yeniden sömürgeleştirme ve geriletme çabalarına karşı sürekli bir mücadele gerektirdiği argümanının doğruluğunu teyit eden bolca kanıt sunmaktadır. Örneğin, ABD’nin Küba’ya uyguladığı abluka veya Venezuela’ya yönelik giderek sertleşen saldırıları, kalkınma mücadelesinin sosyalizmi inşa etme mücadelesinden ayrılamaz olduğunu görmek için yeterlidir. Daha fazla kanıtı, Çin’in emperyalizme karşı kendini savunma pratiğinde ne kadar güçlü bir faktör olduğunu ortaya koyan ekonomik kalkınma sürecinde bulmak mümkündür.

Gerçekten de, Losurdo’nun çalışmaları, Çin’in modernleşmesine dair önemli görüşler sunuyor, bu konuları ele alan Batılı akademik çalışmaların çoğunu gölgede bırakan yanlış bilgileri ve güçbelâ gizlenen ırkçılığı ortadan kaldırıyor. Bu sayıda yer alan “Çin’e Eğitici Bir Gezi: Bir Felsefecinin Düşünceleri” başlığını taşıyan, Losurdo’nun 2010 yılında dört Çin şehrine yaptığı ziyaretini temel alan makale, Çin’in ekonomik kalkınması ve çelişkileri üzerine yaptığı analizi içeriyor. Ayrıca, diğer yazılarında da yer alan, Çin sosyalizminin yanlış anlaşılmasına, özellikle de 1978’de başlatılan Çin’in reform ve dışa açılmasının neoliberal kapitalizm lehine sosyalizmi terk etme kararı anlamına geldiği Batı Marksizmine ait klişeye dair düşüncelerini de içeriyor. Buna karşılık Losurdo, çalışmasında, Çinli liderlerin, sosyalist deneylerin tarihinden öğrendikleri öz eleştiri süreciyle, önceki girişimlerde tespit edilebilen dogmatik eğilimlerin üstesinden gelen yenilikçi bir sosyalist modernleşme yaklaşımı geliştirmeye çalıştıklarını ortaya koyuyor.

Üretim güçlerinin güçlerin geliştirilmesi ihtiyacı ve ileri teknolojilerin kalkınmada niteliksel sıçramalara imkân sağlaması sebebiyle Çin, bu alanda dünyanın önde gelen ülkelerinden, yani emperyalist ülkelerden teknoloji transferini teşvik etmenin yollarını bulmak zorunda kaldı. Çin, neoliberal dönemde dünya üretiminin üretim yeniden yapılandırılması sürecinde, ekonominin üretken temelini geliştirdi, aynı zamanda teknoloji transferindeki fırsatları gördü. Elbette bu, dengesiz kalkınma ve çokuluslu şirketlerin üretim tesislerinin ekolojik etkisi de dâhil olmak üzere önemli fedakârlıklar olmaksızın gerçekleşemezdi. Geriye dönüp bakıldığında, bunların yüksek teknoloji geliştirme denilen stratejik hedefe ulaşmak için taktiksel uzlaşmalar olduğu görülüyor. Çin liderleri ayrıca, belirli piyasa mekanizmalarının doğru şekilde kontrol edildiği takdirde üretimi nasıl teşvik edebileceğini ve modernleşme için nasıl kullanılabileceğini de fark ettiler. Aynı zamanda, kapitalist bir sınıfın ekonominin ve devletin en yüksek noktalarını ele geçirebilecek, böylece kalkınma projesini kendi çıkarlarına tabi kılabilecek bir konuma gelmek istemediler. Kısacası, Çinli liderler, kapitalizmin sosyalizmi yok edecek noktaya gelmesine izin vermek yerine, kapitalist gelişmeyi işçi devletince denetlenen bir sosyalist proje için kullanmanın yollarını aradılar.

Bunun riskli bir girişim olduğunu, Çin’in reform ve dışa açılma süreciyle ilgili bir dizi çelişki ve riskin ortaya çıktığını materyalist görüşe sahip hiç kimse inkâr edemez. Nitekim, Çin liderliğinin görevlerinden biri de bu tür tehlikelerden kaçınmak veya bunların sahip olduğu ağırlığı azaltmaktır. Aynı zamanda, bugün Çin’in sosyalist kalkınmaya doğru yürüdüğü yolun başarılı ve dirençli olduğu net bir biçimde görülmektedir. Şu anda Çin, küresel bir güç ve satın alma gücü paritesi açısından dünyanın önde gelen ekonomisidir. Ayrıca yoksulluğun azaltılması, halk sağlığı, bilim, teknoloji, altyapı, ekolojik sorumluluk esası üzerine kurulu toplu taşıma, elektrikli araçlar, yenilenebilir enerji, ağaçlandırma ve daha birçok alanda uluslararası planda lider ülkedir (bkz.: Cheng 2021; Martinez 2023; Martinez ve Bennett 2025). Dahası Çin, emperyalist dünya düzenine varoluşsal bir tehdit olarak görülen, alternatif uluslararası kalkınma modeli için inşa edilmiş küresel mimarinin parçasıdır (bkz.: Clegg 2009; Woodward 2017; Matar 2024).

Kapitalizmin tarihi, üretim güçlerinin sömürgeci yağma ve üretici sınıfların yoğun sömürüsü yoluyla hızla geliştirilebileceğini göstermişken, sosyalizmi hedefleyen devletler, mümkün olduğunca farklı bir yol izlemeli, ülkelerin işçi sınıflarından gördüğü desteği pekiştirmeli, emperyalizmin yarattığı artı değere bel bağlamamalıdır. Aynı zamanda, emperyalizmin onlara karşı yürüttüğü ekonomik, siyasi, askeri ve kültürel savaşın maddi bağlamında modernleşmeleri gerekmektedir. Emperyalizmle kalkınma konusunda mücadele ederken bu ülkelerin yoğun emek ve sömürünün tüm biçimlerini (veya devleti) ortadan kaldırabileceklerini varsaymak, anti-materyalist ve akıl dışı bir yaklaşımdır. Losurdo, sosyalist devletlerin gelişiminde yer alan zorluklar ve çelişkiler ile emperyalist güçlerden kaynaklanan gerçek bir boyun eğme tehdidi konusunda gerçekçi olmamız gerektiğine vurgu yapıyor. Sürekli hatırlattığı gibi, sosyalizmin inşası, birçok kişinin tahmin ettiğinden çok daha uzun bir süreçtir. Dolayısıyla, yenisi eskisiyle sömürgeciliğe karşı mücadele henüz bitmemiştir.

Jared Bly, bu sayıdaki makalesinde tam da bu konuyu ele alıyor. Bly, Afrika’daki yeni sömürgeciliğe karşı mücadelelerde karşılaşılan bazı zorluklara ışık tutmak için Losurdo’nun “pratiğin idealizmi”ne dair eleştirisinden istifade ediyor. Bly, pratiğin idealizminin, toplumsal kurumların (devlet, piyasa vb.) maddi nesnelliğini yanlış tanıma veya küçümseme eğilimine denk düştüğünü, devrimci pratiğin dönüştürücü gücünü abarttığını söylüyor. Bly, Afrika’daki yeni sömürgeciliğin tarihinin katkısıyla, pratiği idealize eden yaklaşımın edindiği cazibenin epey güçlü olduğunu iddia ediyor. Pratiğin idealizmini, Thomas Sankara’nın Burkina Faso’daki sendikalarla olan çatışması üzerinden örnekleyen yazae, Sahel Devletleri İttifakı gibi bugüne ait anti-emperyalist hareketler için de dersler çıkarıyor.

Losurdo’nun Marksist Sınıf Mücadeleleri Teorisine İlişkin Açıklaması

Losurdo’nun modern tarih boyunca sömürgeci zulümden kurtuluş mücadelelerine dair yaklaşımına, Marksist sınıf mücadelesi teorisine dair, onu sınıf mücadelelerinin aldığı çeşitli biçimleri açıklayan, çoğu zaman işçiler ve kapitalistler arasında doğrudan bir çatışmaya indirgenemeyen kapsamlı bir toplumsal çatışma teorisi olarak gören anlayışı eşlik ediyor (bkz.: Losurdo 2016, s. 43). Marx ve Engels’in yanı sıra Lenin, Mao Zedong ve diğer devrimcilerin yazılarını ustalıkla inceleyen Losurdo, yaşamı güvence altına alan araç ve kaynakların maddi temeli üzerine gelişen sınıf mücadelelerinin, birden fazla türü içeren bir başlık olarak kavranması gerektiğini söylüyordu. Sömürücü sınıflar (misal, burjuvazi ve aristokrasi veya rakip ulusal burjuvaziler) arasındaki çatışmalara ek olarak, bunlar farklı türde kurtuluş mücadelelerini de (kapitalist metropollerde işçi sınıfının yürüttüğü mücadeleler, sömürgeleştirilmiş veya yarı sömürgeleştirilmiş toplumsal oluşumlardaki insanlarca yürütülen mücadeleler ve Lenin’in “ev içi kölelik” olarak adlandırdığı şeye karşı kadınlar öncülüğünde sürdürülen mücadeleler) içerir (bkz.: Losurdo 2016, s. 44). Dahası, Losurdo'nun vurguladığı gibi, ekoloji aynı zamanda Marksist pratikte sınıf mücadelesinin önemli bir alanı ve dayanağı olarak da anlaşılmaktadır. Doğayı kullanım değerlerinin birincil kaynağı olarak kabul eden bu gelenek, kapitalist üretim ilişkilerinin doğaya, tabii “doğaya ait olan ve onun ortasında var olan” insanlara yönelik ölümcül tehdidini uzun zamandır anlamış ve buna karşı örgütlenmiştir (Engels’ten aktaran: Losurdo 2016, s. 42; ayrıca bkz.: Foster 2024a; Foster, York ve Clark 2010).

Marksist sınıf mücadelesi teorisi, toplumsal çatışmayı maddi tarih zeminine yerleştirdiği için, bu mücadelenin aldığı muhtelif biçimlere açıklama sunabilmektedir. Emperyalizm çağında, emperyal merkezdeki tekelci finans kapitalist oluşumlar, aşırı kâr elde etmek için çevre üzerindeki kontrolü ele geçirmek adına mücadele ederken, sınıf mücadelesinin başlıca alanlarından biri, emperyalizme karşı verilen ulusal kurtuluş mücadeleleri olmuştur. Bugün ABD önderliğindeki emperyalizmin sosyoekonomik bütünlüğü yapılandırdığı ve gezegenimizdeki insani gelişim projesini, en önemlisi de az gelişmişlik gerçeğini etkilediği göz önüne alındığında, zincirlerini kırmak için verilen sınıf mücadelesi, en önemli mücadeledir. Bu elbette, ulusal bağlamda işçiler ve mülk sahipleri arasındaki mücadelelerin önemsiz olduğu anlamına gelmez, bilâkis, bunların emperyalizmin toplumsal bütünlüğü içinde maddi olarak konumlandırılması gerektiği anlamına gelir. Sınıf mücadelesinin en yüksek düzeyi, gezegeni sermaye imparatorluğunun ölümcül pençesinden kurtarmak için verilen uluslararası mücadeledir.

Bazı Batılı akademisyenlerin bu konudaki kafa karışıklığına rağmen (bkz.: Brennan 2024), Marksist anlayışa göre, emperyalizmden kurtuluş için verilen ulusal mücadelelerin sınıf mücadeleleri olduğu söylemek, burjuva ve emperyalist ideolojilerin temel taşları olan ulusal şovenizme veya kültüralizme onay vermek değildir. Losurdo’nun da hatırlattığı gibi, Marx ve Engels’in geliştirdiği diyalektik ve materyalist sınıf mücadelesi anlayışı, toplumsal çatışmayı kültürel veya ırksal özellikler ve farklılıklara atıfta bulunarak açıklamaya çalışan düşünce biçimlerinden keskin bir şekilde ayrılır. Marksist sınıf mücadelesi teorisi, eşitlik ve özgürlük arayışını ikili bir şekilde ele alırken, “sınıf mücadelesini indirgemeci ve kaba ekonomist terimlerle yorumlayan” liberal teoriden de farklılaştırılmalıdır (Losurdo 2016, s. 75). Losurdo, Nancy Fraser gibi liberal eğilimli Batılı Marksist düşünürleri, yeniden dağıtım mücadelesi ve tanınma savaşı olarak adlandırılan mücadeleleri, sanki sosyo-ekonomik eşitlik mücadelesi ile tüm öznelerin insan onurunun savunulması arasında seçim yapmak gerekiyormuş gibi göstermeleri nedeniyle, sert bir şekilde eleştiriyordu (bkz.: Losurdo 2016, s. 73-99).

Bazı Batılı teorisyenlerin ideolojik bakış açısına göre, sınıf mücadelesi, ancak mülk sahipleriyle işçiler arasında doğrudan yaşanan bir çatışma olarak görülmelidir. Burjuva ve devrimci milliyetçilikler arasındaki farkları ortadan kaldıran bu teorisyenlere göre, bir ulusu emperyalizmin pençesinden kurtarma girişimleri, diyalektik karşıtı bir şekilde anladıkları milliyetçilikten başka bir şey değildir. Oys kapitalizmin maddi tarihi, hiçbir vakit burjuvazi ve proletarya arasında cereyan basit bir çatışmadan ibaret olmamıştır. Bunun yerine, emperyalist burjuvazi, devletleri boyunduruk altına alarak gezegenin büyük bir bölümünü geri bırakmış, dünyada bir işçi hiyerarşisi kurarak, zulüm sistemleriyle derin bir süreklilik içinde, işçileri aşırı sömüren yapılar dayatmıştır. Bu sisteme karşı mücadelenin gerçek tarihi, teorik bir tercih değil, pratik bir zorunluluk nedeniyle, emperyalizmin sömürü ve zulme hizmet eden zincirlerini kıran ulusal kalkınma projeleri üretmiştir.

Somut tarihin titiz bir analizini ortaya koyan Losurdo, sömürü ve aşırı sömürünün çeşitli zulüm biçimleriyle diyalektik olarak bağlantılı olduğunu göstermiştir. Dünyanın en çok sömürülen işçileri, emperyalizmin kurbanları, aynı anda ırksallaştırılmış ve insanlık dışı ideolojilere maruz bırakılmıştır. Özellikle kadınlar, çok sayıda ücretsiz ve toplumsal olarak değersiz emekle yükümlü tutulurken, aynı zamanda alt sosyoekonomik statülerini normalleştirmeyi amaçlayan baskıcı ideolojilerin de hedefi olmuşlardır. Kapitalizmde sömürünün toplumsal yeniden üretiminin temel birimi olan burjuva çekirdek aile üzerine kurulu rejimin baskın cinsiyet ve cinsel normlarına uymayan insanlar da ayrımcılığa uğramakta, şiddete ve insanlık dışı muameleye maruz kalmaktadır. Genel olarak ele alındığında, yabancı düşmanlığı, ırkçılık, kadın düşmanlığı, homofobi, transfobi vb. gibi baskıcı ideolojiler, küresel işçi sınıfını bölmeye, çeşitli grupları birbirine düşürmeye, böylece egemen sınıfın hâkimiyetinin oluşturulmasına ve mülksüz kitlelerin kolayca sömürülmelerine hizmet eder.

Bu nedenle, zulüm ve insanlık dışı muameleye karşı mücadele, gerçekte yaşandığı şekliyle, sınıf mücadelesinin bir parçasıdır. Sadece liberal veya sınıf mücadelesini çarpıtan diğer nesneleştirici dünya görüşlerine bağlı olanlar, yaşamı güvence altına alan araçlar ve kaynaklar üzerindeki mücadeleler ile ırksal ve cinsiyete dayalı baskıcı tahakküm biçimlerinden kurtuluş mücadeleleri arasında bir uyumsuzluk veya kopukluk olduğunu varsayarlar (bkz.: Losurdo 2016).

Antonio Gramsci’den yola çıkan Losurdo, komünizmin “insan türünün birliğini inşa etme sürecinin tamamlanmasına adanmış bütünsel bir hümanizm projesi” olduğunu güçlü bir şekilde dile getiriyordu (Losurdo 2015c, s. 297; ayrıca bkz.: Losurdo 2015a, s. 112). Ekonomik indirgemeci olmaktan çok uzak olan dünya komünist hareketinin en iyi unsurları, her daim, sömürgecilik karşıtı ve ırkçılık karşıtı özgürleşme ve kadınların özgürleşmesi mücadelelerinin ön saflarında yer almıştır.

Bu sayıda yer alan João Romeiro Hermeto, Jesse Olsavsky, Taylor Genovese ve David Peat’e ait makaleler, bu konu başlıklarının önemli bir kısmını ele alıyor. Losurdo’nun projesinin bütününe dair kapsamlı bir yaklaşım sunan Romeiro Hermeto, onun liberalizmin kölelik ve sömürgecilikteki köklerini ortaya koyan bir karşı tarih, fikirleri somut toplumsal mücadeleler içinde konumlandıran bir karşı felsefe ve Batı solunun teslimiyetini eleştirirken anti-emperyalist sosyalist projeleri uzun süreli kurtuluşun olmazsa olmazı olarak gören bir karşı politikayı birleştirerek, hayati bir teorik çerçeve sunduğunu söylüyor.

Karşı tarihine gelince, Losurdo, dünyanın önde gelen liberal devletlerinde gelişen sözde liberal demokrasinin aslında bir tür Herrenvolk demokrasisi olduğunu, yani beyaz, erkek mülk sahiplerinden oluşan sözde bir efendi ırkın haklarını güvence altına alan bir siyasi sistem olduğunu ortaya koymuştur.

Evrenselcilik iddialarına rağmen, liberalizm, her zaman iki farklı yönetim biçimini daimi kılmıştır: biri üstün ırka hizmet eden yönetim biçimi, diğeri ise ezilenlere hizmet eden yönetim biçimi. İkinci grup, haklara sahip olma hakkından, yani sözde evrensel hakların uygulandığı alana dâhil olma hakkından mahrum bırakılmıştır. Bu durum, en yalın şekilde sömürgeler bağlamında görülse de, kapitalist merkez ülkelerdeki işçilerin, kadınların ve ezilen ulusların boyun eğdirilmesi pratiği de bu konuda önemli örnekler sunmaktadır. ABD, imparatorluk içinde proletaryanın en savunmasız üyeleri olarak düşük ücretli göçmen nüfusuna uyguladığı ırkçı terörizmle somut bir örnek ortaya koymaktadır.

Olsavski’nin gösterdiği gibi, Losurdo’nun on dokuzuncu yüzyılda kölelik karşıtı düşünceyle kurduğu ilişki, liberalizm analizini ve genel olarak tarihsel ve felsefi çalışmalarını derinden etkilemiştir. Olsavski, Losurdo üzerinden, kölelik karşıtı hareketin, Herrenvolk liberalizminin “özgür toplumun mekânsal ve ırksal sınırlarını kaldırma pratiği”ni reddettiğini söylüyor. Kölelik karşıtı hareketin başarısının ardından liberal emperyalistler onu ekmeklerine yağ niyetine sürüyorlar. Buna karşın, Losurdo, kölelik karşıtlığının Herrenvolk liberalizminin önemli bir hasmı olduğunu, bu nedenle sosyalizm için verilen özgürleşme mücadelelerinin önemli bir öncüsü olduğunu ısrarla dile getiriyor (Losurdo 2014).

Genovese ve Peat, birlikte kaleme aldıkları makalede, Losurdo’nu Herrenvolk liberalizmine yönelik eleştirisinden yola çıkarak, Herrenvolk Marksizmine yönelik bir eleştiri ortaya koyuyor. Bu tabir, insanlıktan çıkarılmış alt sınıflar hilafına, ayrıcalıklı bir grubun kurtuluşuna odaklanan Marksizm taklidini ifade etmek için kullanılıyor. Herrenvolk Marksizminin ilk örneğini İkinci Enternasyonal’in revizyonizminde bulmak mümkün. Bu revizyonizm, emperyalist güçlerin ulusal burjuvazilerini desteklemesine, çoğu zaman sömürgeciliği de hoş görmesine veya savunmasına yol açmıştır. Lenin’in de belirttiği üzere, bu tür bir milliyetçi şovenizm, Marksizmin bağlı olduğu, insanın kurtuluşunu öngören evrensel ve beynelmilel projesine mani olmaktadır.

Genovese ve Peat, bugün emperyalist merkezindeki Marksistler arasında görülen milliyetçi şovenist eğilimleri de eleştiriyor, göçmenlerin mücadelelerini, ırkçılığa ve cinsiyet ve cinsel baskıya karşı mücadeleyi görmezden gelen, ancak fiilen öncelikle beyaz, erkek, heteroseksüel bir işçi sınıfı fikrini savunan, kendini komünist ilan edenlerin durumuna vurgu yapıyor. Genovese ve Peat’in de dediği gibi, bu tür indirgemeci bir Herrenvolk Marksizmi, “sınıf mücadelesini indirgemeci ve kaba ekonomik terimlerle yorumlayan” liberal çerçeveyi zımnen benimsiyor. Bu yaklaşım; ulus, ırk, cinsiyet ve cinsellik konularında gerici ve şovenist anlatılar üzerinden düşman sınıfla işbirliğine giren sağcı sapmayı teşkil ediyor.

Marksizmin şovenist versiyonlarının üstlendiği, sözde “tanınma politikası”nın toptan ve diyalektik olmayan bir şekilde reddedilmesi, nihayetinde dayanışma karşıtıdır, küresel işçi sınıfının bölünmesine, dolayısıyla zayıflamasına katkıda bulunur. Sözde sınıfa dönüş denilen duruş, kimlik politikası olarak adlandırılan şeye yol açan sınıf mücadelelerinin tarihini, yani Herrenvolk liberalizminin dışlamalarına karşı verilen mücadeleleri gizler veya basitçe görmezden gelir. Tam da bu mücadelelerin ilerlemeleri sayesinde, Yeni Sol’un bazı kesimlerinin kültürcülüğü ve daha sonra profesyonel yönetici sınıf tabakasının desteklediği çokkültürlülük ve kimlik politikası gibi sınırlamaya yönelik uygulamalar geliştirilmiştir. Bu yaklaşımın toplumsal işlevlerinden biri de, liberal çevre içindeki dışlamaya karşı devrimci mücadeleleri yeniden canlandırmaya çalışarak, onları etkili bir şekilde etkisiz kılmasıdır.

Kimlik politikalarına veya tanınma mücadelelerine yönelik diyalektik ve materyalist bir yaklaşım, kendini bunların sınırlama ve dikkat dağıtmaya ilişkin rolleriyle sınırlayamaz. Çok yönlü doğalarıyla ilgilenmeli, onları sınıf mücadelelerinin maddi tarihi içinde konumlandırmalıdır. Bu, liberal kimlikçiliğe yönelik olarak, onu egemen sınıfın sınıf politikalarını kültür savaşlarıyla değiştirme çabası olarak ele alan, açık görüşlü bir eleştiriye ihtiyaç duyar. Bununla birlikte, (her ne kadar egemen sınıf ilgili sistemi kontrol etmek istese de) liberal kimlik politikalarının kontrollü muhalefetinin, egemen sınıfı, önceki dönemlerin karakteristik özelliği olan ırksal, cinsiyet ve cinsel ayrımcılık sisteminden kopmaya zorlayan sınıf mücadelelerindeki ilerlemelerin sonucu olduğunu da kabul etmek gerekmektedir. Beyaz milliyetçiliğinin, Avrupamerkezciliğin ve ilgili etnik-milliyetçi ve dini kimlikçilik biçimlerinin, uzun zamandır emperyalist egemen sınıflarca kitleleri bölmek ve karıştırmak, onları sınıf düşmanlarıyla yanlışa sevk edilmiş ittifaklara girmeye teşvik etmek için kullanılan güçlü silahlar olduğunu anlamak da aynı derecede önemlidir. Bu kimlik politikası biçimleri, Lenin’in burjuva milliyetçiliklerinde kınadığı, devrimci ve proleter milliyetçiliklerden ayrı olarak, Marksizmin ilkelerine tamamen aykırı ve sosyalizmi inşa etme mücadelelerine ters düşen gerici özelliklere sahiptir.

İmparatorluğun merkezinde yükselen faşizmle birlikte, beyaz Hristiyan milliyetçiler, “duyarcılık” olarak nitelendirilen her şeye karşı savaş açtılar, bu düzlemde, işçi sınıfının bazı kesimlerini onları bölen bir kültür savaşına dâhil etmeye çalıştılar. Formül son derece basit olmasına rağmen, etkili oldukları görülüyor: “İşçileri kendi aralarında savaştırın, böylece onları boyun eğdirmek daha kolay olur!” Bu, kapitalistlerin sınıf savaşlarını yoğunlaştırmalarına ve işçilerin ayrımcılığa karşı mücadeleler de dâhil olmak üzere elde ettikleri önemli kazanımları geri almalarına imkân sağlayan bir yöntem. Bu nedenle Marksistler, giderek faşistleşen sularda yüzen “duyarcılık” karşıtı geniş çaplı saldırılarla aynı safta yer alamazlar. Bu bağlamda, kimlik politikalarından çok önce, sömürgeleştirilmişler, göçmenler, ırksallaştırılmış gruplar ve kadınlar da dâhil olmak üzere, küresel işçi sınıfının en çok ezilen ve sömürülen üyelerinin kurtuluşu için verilen mücadelenin ön saflarında yer alan en iyi unsurlarıyla bilinen, Marksizmden beslenen sınıf mücadelelerinin uzun tarihini yüceltmek ve savunmak gerekmektedir.

Losurdo, Marksizm ile ilgili felsefi yazılarında ve emperyalizme dair tarih çalışmalarında, dinin modern çağda sınıf mücadelesinin kilit bir alanı olduğunu ortaya koymuştur. Örneğin, Yahudi-Hristiyan mirasının Batı’daki egemen ideoloji üzerindeki etkisini ve Konfüçyüsçülük gibi diğer geleneklerin Doğu üzerindeki etkisini analiz etmiştir. Bu, coğrafi veya kültürel determinizmin mekanik ufukları içinde anlaşılmamalıdır. Bunun yerine, Losurdo, kelimenin tam anlamıyla çevreye işlenmiş, toplumsal dokuya derinlemesine sinmiş, derinden kurumsallaşmış bir maddi tarihin etkilerinin nasıl devam ettiğini incelemiştir. Ayrıca, dinin hem yukarıdan, kitlelerin afyonu olarak, hem de aşağıdan, ezilenlerin kurtuluş çığlığı olarak nasıl bir silah haline getirildiğini açıklamıştır.

Losurdo’nun dine yönelik tarihsel materyalist yaklaşımı, bu sayıda yer alan ve aslen 1999’da Almanca olarak yayımlanan (daha sonra Losurdo’nun El lenguaje del imperio: Léxico de la ideología americana [“İmparatorluğun Dili: Amerikan İdeolojisi Sözlüğü”] kitabına entegre edilmiş daha uzun bir bölüm haline getirilen) köktencilikle ilgili yazdığı makalesinde tüm açıklığıyla sergilenmektedir.]. Köktenciliği atavistik bir dini aşırıcılık biçimi olarak anlamak yerine, tarihsel olarak iki farklı kültürün çarpışmasına modern bir tepki olarak konumlandırır. Bu tepki, kültürlerden birini diğerinin lehine reddederken, her ikisini de doğal olarak görme eğilimindedir. Bu, belirli bir dinle sınırlı değildir. Losurdo, köktenciliği İslam ile ilişkilendiren klişeyi sorgular. Dahası, özellikle İslamcı köktenciliği, Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra Arap dünyasının sömürgeleştirilmesinin maddi süreci içinde, Ekim Devrimi’nin tetiklediği sömürgesizleştirme döneminin başladığı döneme yerleştirir. Potansiyel bir direniş kalesi olarak, bu köktencilik biçimi, genellikle sanıldığından çok daha az akıl dışı ve modern karşıtı biçimler alabilir.

Romeiro Hermeto’nun bu sayıdaki makalesinde dile getirdiği üzere, Losurdo da dini köktenciliği “Batı’nın emperyalist haçlı seferinin temel taşı” olarak tanımlamıştır. Seküler, modern ve rasyonel bir Batı’nın, bağnaz, geri kalmış ve akıl dışı bir “Geri Kalanlar”dan kendini ayırmasının çok ötesinde, dini köktenciliğin ABD siyasi kültürünün ve emperyalist projesinin merkezinde yer aldığını söylemiştir (bu, Samir Amin ve diğerleriyle paylaştığı önemli bir görüştür). Emperyalist egemen sınıfın, imparatorluk kurmayı kutsal bir savaş olarak sunmak için dini köktenciliği etnik-milliyetçilik ve beyaz kimlikçiliğiyle birleştirerek harekete geçirdiği günümüzde bu durum daha da açık hale gelmiştir.

Emperyalist İdeoloji ve Batı Solunun Namevcudiyeti

Losurdo, (Marx, Engels, Lenin, Mao Zedong ve Ho Chi Minh gibi) Marksist devrimcilerin ezilen ve ezen uluslar arasındaki sınıf mücadelesi türünden sınıf mücadelesinin farklı biçimlerini kavrayabildiklerini, ezilen sınıfların somut kurtuluş mücadeleleriyle ilgilendiklerini göstermiştir. Buna karşılık Losurdo, Batı’daki birçok solcunun bu dersleri redde tabi tuttuğunu, tarihin gerçek akışından ziyade, sosyalist devrim fikrinin peşinden koşmayı tercih ettiğini ortaya koymuştur. Sosyalizmi inşa etmeye yönelik gerçek, somut mücadeleler ki bunlar, zorunlu olarak çelişkilerle maluldür, bu bireylerin beklentilerini karşılamadığında, bu çabaları toptan reddetmektedirler. Bu arada, ABD emperyalizmini inkâr veya örtbas eden yaklaşım, emperyalist ülkelerdeki sol söylemin önemli bölümlerinin ayırt edici özelliği haline gelmiştir (bkz. Foster 2024b).

Batılı aydınların, ABD emperyalizminin egemenliği dışına çıkıp kendi kaderini tayin etmeyi amaç edinmiş devletlere yönelik saldırıları, karmaşık gerekçeleri veya öznel niyetleri ne olursa olsun, bu devletlerin egemenliğini ve meşruiyetini baltalamaya yönelik emperyalist ajandaya destek sunmaktadır.

ABD’li siyaset bilimci Adolph Reed Jr., ABD’nin Venezuela’ya yönelik yürüttüğü hibrit savaşa Batı’nın muhalefet etmemesini eleştiren bir makalesinde şunları dile getirmektedir:

“Bazı Batılı solcuların, solcu hükümetlerde gördükleri siyasi yetersizliklere yönelik aşırı yargılayıcı tutumları [...] kendi devletimizin emperyalist ajandalarına katkı sunmakta, hatta onların üzerine güzel bir koku sıkmaktadır. Oysa bu ajandalar, en hafif tabirle, politik ekonomiye ve kapitalist sınıfın iktidarıyla alakasız şeyler değildir” (Reed 2019).

Batı solu, emperyalizm eleştirisini giderek terk ederken, bu eleştiri yerine, genellikle insan hakları temelli politikaların liberal çerçevesini benimsemiştir. Bu çerçeve, emperyalist militarizmi ve rejim değiştirme operasyonlarını insani yardım veya demokrasiyi teşvik etme ve otoriterliğe karşı mücadele olarak görüyorsa kabul eder. ABD’nin Vietnam’da yaşadığı yenilgiden bu yana rejim değişikliği arayışı dâhilinde hibrit savaş biçimlerini kullanma eğilimi, anti-emperyalist militanlığın zayıflamasına katkıda bulunmuştur. Dahası, Losurdo’nun gösterdiği gibi, emperyalizmin yürüttüğü kültür savaşı, ABD liderliğindeki emperyalizmin vahşetini gizleme ve kurbanlarını barbar gösterme konusunda önemli bir rol oynamaktadır.

Losurdo, birçok Batılı solcunun yeni sömürgeciliğe karşı mücadelelerin gerekliliklerini ve sömürgecilik karşıtı mücadelenin uzun süreli seyrinde kalkınmanın rolünü takdir edemediğini söylüyordu. “Devrimci romantizm” duygusuyla sömürgecilik karşıtı mücadelelerin silahlı aşamasını yücelten birçok kişi, siyasi bağımsızlığı korumak için gerekli olan ekonomik ve teknolojik kalkınma doğrultusunda verilen, aslında daha sıradan olan mücadelenin önemini takdir edemiyor (Losurdo 2015b, s. 283). Örneğin, öz savunma ve kalkınmanın insanların kendi kaderlerini tayin etmeleri için bir gereklilik olduğu bağlam dâhilinde birçok Batılı solcunun teorik ve ütopik beklentilerinin aksine, devletin derhal ortadan kaldırılması arzu edilen bir şey değildir.

Losurdo’ya göre, Batı emperyalizmine oportünist bir şekilde uyum sağlama, sol içindeki zayıflığın ve revizyonizmin başlıca kaynağıdır. Losurdo, bu eğilimin ilk kanıtlarını, Lenin’in şiddetle kınadığı Birinci Dünya Savaşı öncesindeki Avrupalı sosyal demokratların milliyetçi şovenizminde bulmuştur. Bu durum, Lenin’in İkinci Enternasyonal’den ayrılmasına, sömürgecilik karşıtı olan proleter enternasyonalizmine bağlılığıyla Komünist Enternasyonal’i kurmasına yol açmıştır.

Lenin, Avrupa sosyalistlerinin ulusal şovenizminin maddi temelini belirlemek için işçi aristokrasisi teorisine başvurmuştur. Emperyalizmin kutuplaştırıcı etkilerinin, emperyalist ülkelerde, küresel proletaryanın büyük çoğunluğundan çok daha iyi yaşam ve çalışma koşullarına sahip, zengin bir işçi tabakası yarattığını, bu işçilerin kendilerini, sömürgeleştirilmiş ve yeni sömürgeleştirilmiş bölgelerdeki proleterlerin çıkarlarına karşı kendi ulusal burjuvazilerinin çıkarlarıyla tanımlamalarına sebep olduğunu söylemiştir (bkz.: Lenin 1987)

Losurdo’nun Batı soluna yönelik eleştirileri, bugünün dünyasının ideolojik alanını ele almak için Lenin’in görüşlerinden yola çıkıyor. Lenin gibi Losurdo da, Batı solunu tahrif ve tahrip etmeyi sürdüren Avrupamerkezciliğinin ve milliyetçi şovenizmin kökenlerinin nihayetinde emperyalizmin politik ekonomisinde aranması gerektiğini, emperyalizmin Herrenvolk liberalizminin dışlayıcı, çoğu zaman ırkçı üst yapılarında görülebileceği iddiasındaydı. Emperyalizmin merkezinde faal olan soldaki tezahürleri de dâhil olmak üzere, liberal düşünceye yönelik keskin eleştirileri, açıkça ırkçı ve etnisite merkezci söylemlerden oldukça farklı olan, bugüne ait emperyalist ideoloji biçimlerini de açıklığa kavuşturuyor. Nitekim, bu tür söylemler, kendi kendini tanımlamasında ırkçılığa ve sömürgeciliğe karşı çıkmayı, demokrasi ve insan haklarını desteklemeyi önceliklendiren söylemlerde sıklıkla karşımıza çıkıyor.

Losurdo, bugünün emperyalizminin elindeki kültürel aygıtın ve bunun sınıflar arası düzlemde insanların bilincini şekillendirmede oynadığı role dair Marksist analize önemli katkılarda bulunmuş, bu katkı, anti-emperyalist direnişin kaderi açısından büyük sonuçlar doğurmuştur. Son kitaplarından birkaçı bu konuya öncelik vermektedir. Iskra Yayınevi’nin AIM serisi kapsamında yakında çıkacak olan Absent Left [“Namevcut Sol”], emperyalizmin sürdürdüğü kültürel savaşı incelerken, özellikle burjuva medyasının duyguları manipüle ederek bilinci şekillendirmedeki rolüne dikkat çekmektedir.

Western Marxism [“Batı Marksizmi” -2024], emperyalizmin merkezindeki Marksist ve liberal teorisyenlerin emperyalizmin yapılandırıcı gücünü yanlış anlama ve küçümseme eğilimini, buna ek olarak, entelektüel işçi aristokrasisinin üyelerinin sosyalizmi inşa etmeye yönelik somut çabalara karşı sergiledikleri alabildiğine yargılayıcı, çoğu zaman düşmanca olan yaklaşımlarını eleştirmektedir. Bu eğilim, bir yandan tarihsel olarak emperyalizmin tahakkümü altındaki bölgelerde büyük ölçüde gerçekleşen Marksist uygulama ve sosyalist devlet inşası ile diğer yandan, emperyalist merkezde uygulanan ve bu çabaları büyük ölçüde küçümseyen, emperyalizme ve az gelişmişliğe karşı mücadelenin gerekliliklerinden habersiz bir akademik Marksizm biçimi arasında bir ayrışmaya yol açmıştır.

Losurdo, sömürge sorunu konusunda oluşan farklılığın yani emperyalizmin analizi ve ulusal kurtuluş mücadelelerine verilen önemde meydana gelen ayrışmanın, Doğu Marksizmi ile Batı Marksizminin (daha doğru bir ifadeyle, devrimci Marksizm ile onun emperyalizme sapan halinin) sunduğu örnekler arasındaki ayrışmanın özünde yattığını savunmuştur. Emperyalizmin merkezindeki Marksistler, çevredeki Marksistlerin üstlenmekten başka seçeneği olmadığı anti-emperyalist mücadelenin karmaşık yönlerine çoğu zaman pek değer vermemişlerdir.

Derginin bu sayısınde yer verile, Western Marxism kitabının derinlikli eleştirisini içeren makalesinde King Liao, Losurdo’nun argümanlarını özetliyor, bu argümanların önemli disiplinler arası sonuçlarına değiniyor. Yazar, Sovyet ve Çin modernleşmesini sömürgecilik karşıtı mücadelenin temel vakaları olarak ele alan analizinde, yalnızca kalkınma ve sosyalist tarih çalışmaları değil, aynı zamanda modernliğin kültürel özellikleriyle veya farklı modernleşme süreçleri ile modernist kültürel ifade gelenekleri arasındaki ilişkilerle ilgilenen beşeri bilimler alanındaki çalışmalar için de önemli sonuçlar doğurduğunu dile getiriyor.

Losurdo’nun üzerinde durduğu “Batı Marksizmi” kategorisi, yanlış bir yaklaşım üzerinden, sıklıkla kapitalist Batı’daki tüm teorik üretimin deterministik bir değerlendirmesi olarak görülüyor (örneğin Brennan 2024). Western Marxism kitabı için yazdığımız takdim yazısınd dile getirdiğimiz üzere, bu kategori, kültürel kimliğin veya Batı’ya has bir epistemolojinin ifadesi değil, Batı’daki tarihsel gelişmelerin bir sonucu olarak yaygınlaşan bir ideolojik yönelimi tarif eder. Batı’daki tüm Marksist düşünürlerin aynı şekilde düşüneceği mekanik ve bütünleyici bir determinizm yerine, Losurdo, tek tek aydınların eylemini göz ardı etmeden, kültür ve teori üretimindeki eğilimleri tarihsel bir bağlama oturttu. Nitekim, çalışmaları, teoride sınıf mücadelesinin Batı’da da sürdüğünün bir kanıtıdır. Olsavski; W. E. B. Du Bois ve Losurdo’nun, emperyalizmin merkezinde egemen ideolojilere boyun eğmeyen, bilâkis, onlara şiddetle karşı çıkan Marksist aydınlara örnek teşkil ettiklerini dile getirirken bu gerçeğe vurgu yapar.

Matthew Sharpe ve Matthew King’in makalesi, Western Marxism kitabına yöneltilen bir başka eleştiriyi ele alıyor. Bu eleştiri, Losurdo’nun herkesi aynı çuvala attığı, zira eleştirdiği teorisyenlerin sadece Marksistleri içermediği ile ilgilidir. Sharpe ve King, Losurdo’nun çerçevesinin Batı’da “radikal” olarak nitelendirilen teorilerin büyük bir bölümünü doğru bir şekilde karakterize ettiğini söylüyor. Bu bağlamda yazarlar, ilgili çerçevenin, Losurdo’nun Western Marxism’de kısaca değinmekle yetindiği İtalyan felsefeci Giorgio Agamben’in çalışmalarına dönük analiz açısından sahip olduğu faydayı ortaya koyuyorlar. Aynı şekilde, Scott Ritchie, Losurdo’nun Batı’da üretilen radikal teoriye yönelik eleştirisinin, ABD’deki eğitim çalışmaları alanındaki radikal liberal teorinin çelişkilerini ve gerici eğilimlerini nasıl açıklığa kavuşturduğunu ortaya koyuyor, bilhassa Brezilyalı devrimci eğitimci Paulo Freire’nin düşüncelerini ve eserlerini aklamaya dönük çalışmaları eleştiriyor.

Teoride Sınıf Mücadelesi ve Marksist Özeleştiri

Bu sayıdaki birçok yazarın da dile getirdiği üzere, Losurdo’nun asarı, teori üretimini emperyalist kültürel aygıt tarafından üretilen pazarlama söylemleriyle ve özel alanlarla değil, ezilenlerin kurtuluş mücadeleleri de dâhil olmak üzere, küresel sınıf mücadelesinin tarihiyle ilişkilendirerek tarihselleştiren diyalektik materyalist bir düşünce tarihi modeli sunmaktadır. Bunu yapmak, Batı’daki küçük burjuva teori üretiminin büyük bir bölümünde ortak olan, çoğu zaman göz ardı edilen sömürgeci ve elitist varsayımları ortaya çıkararak, emperyalist teori endüstrisince tüm dünyada desteklenmeleri haricinde ortak noktaları bulunmayan gerici, liberal, hatta kendini Marksist olarak niteleyen kimi düşünürler arasındaki benzerlikleri gözler önüne seriyor.

Bu sayıda yer alan Rory Jeffs’e ait makale, Losurdo’nun tarihsel araştırma yöntemine dair, özünde politik olan bir bakış açısı sunuyor. Jeffs, Losurdo’nun yaklaşımının değerinin, Friedrich Nietzsche’nin çalışmaları ve bunların kabulü üzerine yaptığı tarih temelli ve kapsamlı çalışmasında ortaya çıktığını savunuyor. Bu çalışma, Nietzsche’nin Hristiyan ahlakı ve burjuva ideolojisine yönelik eleştirilerinin, aristokratik radikalizmini ifade etmesine rağmen, köleliğin savunulmasını ve sosyalizme yönelik şiddetli saldırıları içeren gerici bir siyasi ajandayı sürdürdüğünü gösteriyor. Jeffs’in de belirttiği gibi, bu durum, Nietzsche’nin fikirlerinin kendilerini “solcu aydınlar” olarak tanımlayan kişilerce benimsenmesinin eleştirel bir şekilde sorgulanmasını gerektiriyor. Özellikle de Nietzsche’nin etkisi, Batı’daki ünlü radikal teorisyenlerce dile getirilen, Marksizmin insan özgürleşmesine ilişkin iddialarına yönelik meta-eleştirel şüphecilikte karşımız çıkıyorsa, o vakit bu tespit daha da önem kazanıyor.

Romeiro Hermeto’nun kapsamlı makalesinde belirttiği gibi, Losurdo, liberalizm üzerine yazdığı kitabının alt başlığından yola çıkarak, teorinin karşıt tarihini yazmıştır. Bu, yalnızca metinlerin içsel analizine ciddi bir bağlılık gerektirmekle kalmaz, aynı zamanda, yazarlarının benimsediği pozisyonların materyalist bir bağlamda ele alınmasını da gerektirir. Bireylerin öznel teorik üretimini küresel sınıf mücadelesinin nesnel dünyası içinde diyalektik olarak konumlandırmak suretiyle, belirli teorik projeler, evrensel tarihin gelişmeleri içinde titizlikle idrak edilebilirler.

Bu, Losurdo’nun düşünce tarihine dair anlayışında indirgemeci veya determinist olduğu anlamına gelmez. Bilâkis, bir diyalektikçi olarak Losurdo, aydınların belirli bir konjonktür içinde özel konumlar alırken sergiledikleri eylemliliğe vurgu yaparken, bir yandan da söz konusu konjonktürde etkili olan ideolojik güçleri de ön plana çıkarmıştır. Losurdo’ya göre tarih, önceden belirlenmiş bir kalıba göre, mekanik olarak ilerlemez. Tarih, bir mücadele alanıdır. Bu mücadele alanının maddi tarihi sonraki gelişmeleri etkiler.

Losurdo’nun çalışmaları, Marksist gelenek içinde özeleştirinin temel önemine vurgu yapar. Dogmatik eğilimlere karşı güçlü bir şekilde direnir. Marksizm, sadece dünyayı yorumlamayı değil, aynı zamanda onu dönüştürmeyi de amaçladığı için, pratik gerçeklik, başarılarının veya başarısızlıklarının nihai ölçütüdür. Bu nedenle, Marksist özeleştiri, yerleşik teorik çerçevelerin sürekli olarak maddi gerçeklikle ilişkili olarak sınandıkları, gerektiğinde, dünyada etkili bir şekilde hareket etme ve özgürleşme, eşitlik ve ekolojik sürdürülebilirlik ajandası dâhilinde mevziler elde etme becerilerini artırmak için dönüştürüldükleri bir süreçtir. Losurdo’nun Çin tarihine dair derinlikli ve keskin analizi buna iyi bir örnektir.

Losurdo’yu incelemek için bundan daha iyi bir zaman olamazdı. Bize sadece Marksizmin, pratiğin önceliğine dayanan, özeleştirel ve yenilikçi bir gelenek olduğunu değil, aynı zamanda bu geleneğin, faşizme meyyal emperyalist dünya düzenine karşı bir kalkan görevi görebilecek sosyalist projelerin geliştirilmesini teşvik ederek, gerçek dünyada ürünler ortaya koyduğunu öğretiyor. Losurdo’nun Gramsci gibi isimlerin çalışmalarında tespit ettiği eleştirel komünizm geleneğini aktaran, birçok cephede kılıç sallayan çalışmalarından öğrenilecek çok şey var. Bize, dünyayı değiştirmek için en tutarlı teorik çerçeveyi geliştirmeye çalışan, hayati önemi haiz, capcanlı bir Marksizm sunuyor.

Bu tespitler bizi tabii ki asarını körü körüne benimsemeye itmemeli. O kitaplar, bizi insanlığın hayatta kalma ve kaderini tayin etme hakkı için dövüşen aynı kolektif geleneğin bir parçası olarak, onun çalışmalarına katılıp onu ileriye taşımaya mecbur etmeli. Bu sayıda yer alan makalelerin bu önemli projeye en azından küçük bir katkı sağlayacağını umuyoruz.

Jennifer S. Ponce de León
Gabriel Rockhill
27 Mart 2026
Kaynak

Kaynakça
Brennan, T. 2024. “‘Western Marxism’ Is Not a Monolith.” 4 Kasım. Jacobin.

Cheng, E. 2021. China’s Economic Dialectic: The Original Aspiration of Reform. New York: International Publishers.

Clegg, J. 2009. China’s Global Strategy: Towards a Multipolar World. Londra: Pluto Press.

Foster, J. B. 2024a. The Dialectics of Ecology. New York: Monthly Review Press.

Foster, J. B. 2024b. “The New Denial of Imperialism on the Left.” Monthly Review 76 (6). MR.

Foster, J. B., R. York ve B. Clark. 2010. The Ecological Rift: Capitalism’s War on the Earth. New York: Monthly Review Press.

Lenin, V. I. 1987. Essential Works of Lenin. Yayına Hz.: H. M. Christman. New York: Dover Publications.

Losurdo, D. 2008. El lenguaje del imperio: Léxico de la ideología americana [“İmparatorluğun Dili: Amerikan İdeolojisi Sözlüğü”]. Çeviri: A. García Mayo. Madrid: Escolar y Mayo Editores.

Losurdo, D. 2014. Liberalism: A Counter-History. Çeviri: G. Elliott. New York: Verso.

Losurdo, D. 2015a. Antonio Gramsci: Del liberalismo al comunismo crítico [“Antonio Gramsci: Liberalizmden Eleştirel Komünizme”]. Çeviri: J. Vivanco. Madrid: Ediciones del oriente y del mediterráneo.

Losurdo, D. 2015b. La izquierda ausente: Crisis, sociedad del espectáculo, guerra [“Namevcut Sol: Kriz, Gösteri Toplumu, Savaş”]. Çeviri: J. Vivanco. Barcelona: El Viejo Topo. AIM ve Iskra Yayınevi yakında İngilizcesini yayımlayacak.

Losurdo, D. 2015c. War and Revolution. Çeviri: G. Elliott. New York: Verso.

Losurdo, D. 2016. Class Struggle: A Political and Philosophical History. Çeviri: G. Elliott. New York: Palgrave Macmillan.

Losurdo, D. 2021. La cuestión communista: Historia y futuro de una idea [“Komünizm Meselesi: Bir Fikrin Tarihi ve Geleceği”]. Çeviri: J. Vivanco. Barselona: El Viejo Topo.

Losurdo, D. 2024. Western Marxism: How It Was Born, How It Died, How it Can Be Reborn. Yayına Hz.: G. Rockhill. Çeviri: S. Colatrella ve G. de Stefano. New York: Monthly Review Press.

Martinez, C. 2023. The East is Still Red: Chinese Socialism in the 21st Century. Glasgow: Praxis Press.

Yayına Hz.: Martinez, C. ve K. Bennett, 2025. People’s China at 75: The Flag Stays Red. Glasgow: Praxis Press.

Matar, L. 2024. “China and the Third World: Arab Region in Perspective.” Middle East Critique. TF.

Reed, A., Jr. 2019. “Vietnam to Venezuela: US Interventionism and the Failure of the Left.” Common Dreams. CD.

Rubio, M. 2026. “Secretary of State Marco Rubio at the Munich Security Conference.” US Department of State. State.

Woodward, J. 2017. The US vs China: Asia’s New Cold War? Manchester: Manchester University Press.

Yazının Tamamı