Dijital Kapitalizm Tehlikede

Neoliberal küreselleşmenin yerini dijital kapitalizmin alması, son on yılın en önemli dönüşümü. 2008’deki büyük bankacılık kriziyle doruğa ulaşan finansallaşma modeli, teknoloji sektörünün öncülük ettiği, sistemin baskın eğilimlerini belirlediği başka bir şema ile tamamlanmış veya değiştirilmiştir. Kapitalizmin komuta merkezi teknoloji devlerinin eline geçiyor. Bu süreçte eski görevler üstleniliyor, bir yandan da beklenmedik bir güçlükle yüzleşiliyor.

Altı Önemli Değişiklik

Mega teknoloji şirketleri, küreselleşmiş üretimle şekillenen küresel değer zincirleri üzerindeki etkileri sayesinde, giderek hâkimiyet kazandılar. Ekonomik faaliyetin uluslararasılaştığı süreçteki sıçrama, sadece ticaret veya finansla sınırlı kalmadı, aynı zamanda üretim yöntemlerini de dönüştürdü. Bu değişim, bilgisayarlarla başlatılan, ağlar üzerinden güçlendirilen ve yapay zekâ tarafından pekiştirilen teknolojik devrim sayesinde mümkün oldu.

Teknoloji şirketlerinin yükselişi ise sektörün kendi evriminin tezahürü. Sektör, dijital iyileşme süreci dâhilinde birbiri ardı sıra gelen aşamalardan geçmiştir. İlk bilgisayar teknolojisi, daha yüksek bellek kapasitesine sahip daha hızlı bilgisayarlara doğru ilerlemiş ve bu işlem gücündeki artış, ticari kullanımını teşvik etmiştir.

21. yüzyılın başlarında, Büyük Veri ile bilgi işlem yeni bir boyuta ulaştı, son on yılda sanal asistanlar, sesleri tanımaya ve telefonları aracılığıyla kullanıcılarla etkileşime girmeye başladı. Bu gelişme, yapay zekânın temel uygulamalarının önünü açtı. Bu olgunlaşmaya paralel olarak, bu teknoloji, iş platformlarının otomasyonu ve robotlaştırılması sürecinde uygulanmaya başladı.

Üçüncü aşamada dijitalleşmedeki artış, 2008 bankacılık krizi sonrasında bilgi teknolojisinin geliştirilmesi için sağlanan muazzam sermaye sayesinde mümkün olabildi. Bu kriz, merkez bankalarının başarısız kurumları kurtarmak için büyük miktarda para enjekte etmesini (nitel rahatlatma işlemini) içeriyordu. Ancak bu fonların daha sonraki hedefi, teknoloji şirketlerinin finansmanı oldu. Bu firmalar, bankaların kendi avantajlarına yönlendirdiği benzeri görülmemiş miktarda kaynağa sahipti ve bu parayı hızlı genişlemelerini tamamlamak için kullandılar.

Kapitalizmin gelişimindeki bu önemli değişim, başta 2008 bankacılık krizine yönelik kapsamlı ilgi sebebiyle gölgede kaldı. Regülasyon ya da finansallaşmanın salt devam ettirilmesi ile ilgili tartışmalar, iktisatçıların asıl ilgilendiği hususlardı. Bu süreç, bankaların çöküşünü önlemek için bankalara yapılan büyük sermaye akışının nihayetinde dijital bir plütokrasiye nasıl yol açtığı fark edilmeden, genel olarak neoliberal dönemin bir başka adımı olarak görüldü.

Bu hızla büyüyen sektör, dijital devrimin temelini oluşturan verileri kontrolü altına alarak kaynakları ele geçirdi ve kapitalizmi yeniden şekillendirdi. Mevcut değişimin bu dördüncü belirleyicisi, bu vazgeçilmez kaynağın bir avuç şirketin elinde yoğunlaşması ve ele geçirilmesiyle mümkün oldu.

Veriler, bilgisayarların, internetin, ağların ve cep telefonlarının yayılmasıyla eş zamanlı olarak toplandı, ele geçirildi, çıkarıldı ve çalındı. Bu altyapının sahipleri (Space, Anthropic, OpenAI, Google, Meta, Microsoft, Amazon), kullanıcıların seksenlerde kredi kartları aracılığıyla ücretsiz olarak sağlamaya başladığı bilgilerin gasp edilmesi işlemini tamamladılar.

Bu temellerin katlanarak biriktiği süreç, daha sonra Büyük Veri'ye dönüştürülmeleri ve Veri Merkezlerinde işlenmeleri yoluyla tamamlandı. Bu firmalar tarafından tasarlanan algoritmalar kullanılarak bu girdilerin işlenmesi, dijital zenginlere sosyal kontrol ve kâr biriktirme için eşi benzeri görülmemiş bir araç sağlıyor.

Bu kontrol, emri altındaki birbirine bağlı devasa kullanıcı ağının sağladığı verilerin kontrolsüz bir şekilde birikmesinden ortaya çıktı. Facebook, yaklaşık 8,2 milyarlık küresel nüfus içinde 3,12 milyar aylık aktif kullanıcıya sahip. Bu platform, dünya nüfusunun yüzde 38’inde ve internet kullanıcılarının yüzde 54’ünde faaliyet yürütüyor. Dünyanın en yaygın kullanılan mesajlaşma sistemi olarak WhatsApp, yaklaşık 3 milyar kullanıcıyı birbirine bağlıyor. Instagram da benzer sayıda kullanıcıya ulaştı, Messenger’ınsa yaklaşık 1,1 milyar kullanıcısı var.

Facebook, WhatsApp’ı satın aldığında (2014), düzenleyicilere bu sistemden elde edilen verileri kendi verileriyle karşılaştırmayacağına dair söz vermişti. Ancak bu taahhüdünü yerine getirmedi, üstelik bu konuda cezalandırılmadı. Rakiplerinin de yaptığı gibi devasa veri depolama işlemlerini gerçekleştirdi. Yapay zekâ, bir avuç şirket tarafından yönetilen sunucularda bu veri platformunu kullanarak gelişti.

Pandemi, bu yeni aşamanın altıncı belirleyici faktörü olarak iş gördü. Yeni teknolojinin tam olarak kullanılmasına yönelik büyük ölçekli bir deney yoluyla dijital devrimde niteliksel bir sıçramayı mümkün kıldı. Beklenmedik tıbbi acil durum, tüm davranışları izlemek, ölçmek ve tahmin etmek için geniş bir altyapıya dayalı küresel bir anlık iletişim sisteminin kurulması sürecini hızlandırdı.

Dijital platformlar, karantina dönemlerinde bu toplum mühendisliğinin uygulanmasını mümkün kıldı. Çalışma, alışveriş ve iletişim için yeni bir model oluşturuldu ve bu model, daha sonra çalışma hayatına entegre edildi. Pandemi sırasında gerçekleştirilen o büyük deney, QR kodları, zorunlu bankacılık ve uzaktan çalışmanın yaygınlaşması yoluyla günlük hayatta kalıcı hale gelen bu yeni sistemin tüm mekanizmalarının geliştirilmesine imkân sağladı.

Dijitalleşmenin Sırrı

Yapay zekâ, son on yılda büyük bir ivme kazanan dijital devrimin en yeni ve en gelişmiş aşaması. Ancak kökenleri, 1946’da bilgisayarın ortaya çıkışına, 1971’de mikroişlemcinin devreye sokulmasına, 1991’den beri de internetin yaygın olarak benimsenmesine kadar uzanıyor. Ardından, milyonlarca kullanıcıyı birbirine bağlayan ve bireysel bilgisayarlardaki veri depolamasını dijital uzaydaki konumla değiştiren ağlar ortaya çıktı.

Bu değişim, bilişimde en önemli sıçramayı başlattı, onun değer zincirleri aracılığıyla Endüstri 4.0’a tatbik edilmesi sürecini hızlandırdı. Bilgisayarın ekonomiye ve günlük hayata dâhil edildiği ilk aşamayı (1985-2008), dijital gelişme için düzenleyici platform olarak Web’in yaygın olarak benimsenmesi izledi (2008-2022). Yapay Zekâ, ekonominin hızla uluslararasılaşmasına ayak uyduran bir dizinin bir sonraki halkasını oluşturuyor.

Yapay zekâ, OpenAI tarafından 2022’de piyasaya sürülen ChatGPT ile sahneye çıktı. Bu proje, biyolojik sistemleri taklit eden algoritmalarla çalışan, sinir ağlarından ilham alan bir “genel öğrenme makinesi”nin takdim edilmesi ile ilgili. Bu sistemler, bu adaptasyona dayalı olarak eğitiliyor.

Gelişimi, dijital evrenin sahiplerini güçlendiren, birleşen üç süreçten kaynaklandı. İlk olarak internetin özelleştirilmesi, ardından verilerin ele geçirilmesi geldi. Bu el koyma, İngiltere’deki ortak arazilerin çitle çevrilmesinin tarihsel örneğini izledi, bu da ilkel sermaye birikiminin temelini oluşturdu. Son olarak, 2008 krizinden sonra teknoloji elitinin merkez bankalarından aldığı para akışı, yeni kastın yükselişini taçlandırdı.

Hali hazırda oluşmuş bir finansal balonun (dot-com) ve gelişmekte olan bir diğerinin (yapay zekâ balonunun) varlığı, tüm teknolojik devrimlerin klasik bir unsurunun tekrarlandığını ortaya koyuyor. Bu durum, kanalların sayısındaki artış (1797), demiryollarının her yana döşenmesi (19. yüzyılın ortaları), borsada çelik ve elektrik merkezli gelişen canlılık (1890-1893), otomobil (1920-30) ve enerji matrisi (1970-80) ile yaşananları tekrarlıyor.

Radikal bir etkiye ve bunun sonucunda ortaya çıkan finansal patlamaya yol açan bir yenilik, kapitalizmin niteliksel dönüşümünü bir kez daha etkiliyor.

Bu trende öncülük eden şirketler, kullanıcılar tarafından özgürce sağlanan verileri kullanmalarına ve toplamalarına imkân tanıyan donanım ve yazılımları kontrol ederek en ön sıralarda yer aldılar. İlk olarak bu bilgileri mevcut belgeleri kullanarak düzenlediler, ardından tüm bu kaynakları ele geçirmek için sosyal medya etkileşiminden yararlandılar.

Microsoft, seksenlerde bilgisayar teknolojisinin sembolik modeli haline gelen Windows işletim sistemiyle bu süreci başlattı. Apple, kendi sistemiyle bu trendi tamamladı, Google, (Gmail e-posta, YouTube video platformu gibi) çeşitli bağlantı araçlarıyla birlikte önde gelen arama motorunu takdim etti. Akıllı telefonlar için Android işletim sistemi, dünyanın verilerinin büyük bir bölümünü toplayıcılarının kullanımına sundu.

Google, kendini bir veri toplama ve düzenleme makinesine dönüştürdü. İnternette zaten mevcut olan belgelerle tüm bilgileri gruplandırarak yola koyulan şirket, ardından kitapları katalogladı (Google Kütüphane Projesi), haberleri düzenledi (Google Haberler), sokakları, güzergahları ve şehirleri haritalandırdı (Google Haritalar), dijital iş dünyasına hâkim olmak için gerekli araçları edindi. Bu temel üzerine, platformlarında şirketlere reklâm alanı satarak, kampanyalarını kişiselleştirmelerine ve müşteri sadakati oluşturmalarına, insanları müşteriliğe indirgeyip kendilerine bağlamalarına imkân sağlıyor.

Dünyanın en çok kullanılan sosyal ağı olarak Facebook, kullanıcılarının sağladığı zengin bilgi birikimiyle aynı yolu izledi. Instagram ve WhatsApp da potansiyel müşterileri belirleyip satış kaynaklarını bu kitleye odaklama işlemini daha başarılı kılmak için fotoğraf, video ve mesajlardan istifade ediyor.

Tüketici gelirleri ve tercihlerine dair detaylı bilgileri temel alan bu yeni model, tüm ticari faaliyetleri dönüştürdü. Bu yaklaşım aynı zamanda, müşteri takip sistemiyle başlayarak ticareti tamamen dönüştüren Amazon’un başarısının da anahtarı.

Amazon, alıcı profilinin sistematize edilmesiyle, sadece çevrimiçi kitap satmaktan (1994) öteye geçerek, Dünya’nın en büyük çevrimiçi perakendecisi haline geldi. Yönetimi ve tüketicileri anlama yeteneği, eski perakende devlerini (Walmart, Carrefour) yerinden etmesini sağladı. Şu anda sesli iletişim için Alexa cihazını devreye sokan şirket, yapay zekâ yarışına da giriyor.

2009’dan beri cep telefonlarının yaygınlaşması, reklâm platformlarının birleşmesi için önemli bir araç sağladı. Bu cihaz, Google’ın başlattığı (1998), Facebook’un devam ettirdiği (2004), YouTube’un güçlendirdiği (2005), Instagram ile Twitter’ın sağlamlaştırdığı (2006) hâkimiyetin ardındaki büyük sırdı.

Uber ve Airbnb gibi diğer platformlar, başkalarına ait araba ve ev gibi varlıkların kullanımında aracı rolü üstlenerek, bu varlıkların yönetilmesi sürecini başlattı. Bu model de, yükümlülükleri ve riskleri bu hizmetlerin sağlayıcılarına devrederek, kâr elde eden teslimat veya kurye hizmetlerinde (PedidosYa, Glovo, Rappi) bir patlamaya yol açtı.

Yeni Plütokrasi

Dijital evrim, tüm kapitalist iş modellerini alt üst etmiş, ilk gelenlere sayısız avantaj sunmuştur. Öncü, kullanıcıları yeni hizmetlere bağlayan ağın kontrolünü ele geçirir. Bu kapitalist başarının anahtarı, her girişimi organize eden verilerin ele geçirilmesinde yatmaktadır.

Verileri çıkaran, analiz eden ve paraya çeviren platformun yönetimi, bu hâkimiyetin ana sırrıdır. Bilgileri ele geçirmek ve güvence altına almak için algoritmalara ihtiyaç duyar. Müşteriler, yeni bilgisayarlı birikim modelini destekleyen devasa altyapıyı kullanıyorlar.

Bu güç araçlarının sahipleri, kapitalist egemen sınıfın içinde eşi benzeri görülmemiş, muazzam bir güce sahip bir elit kesime dönüşmüşlerdir. Bilgi vektörleri, patentler, algoritmalar ve lojistik sistemler üzerindeki kontrollerinden kâr sağlayan, son derece güçlü bireylerden oluşan küçük bir azınlık meydana getiriyorlar. Bu manipülasyon yoluyla, kapitalistlerin geri kalanı ve toplumun tamamı üzerinde muazzam bir etki elde ettiler.

Kendi çevrelerinde, potansiyel rakipler olarak ortaya çıkan şirketlerin tamamen veya kısmen satın alınması yoluyla sektöre girmelerine mani olan bildiğimiz o oligopol yapısını pekiştirdiler. Ana platformlar, yeni gelenleri satın almak veya onlarla ortaklık kurmak için agresif stratejiler geliştiriyor.

Köklü plütokratların hâkim konumunu tehdit eden nişler ortaya çıktığında, büyük bir hızla harekete geçiyorlar. Dijital devrim tüm hızıyla devam ederken, iktidar yapısını sağlamlaştırma sürecine yeni üyeleri dâhil ettikten sonra onları bu elitler sınıfına kabul etmek zorunda kalıyorlar.

Dijital dünyayı kontrol eden bir avuç milyarder, sermayenin bu şekilde yoğunlaşmasını önlemek veya sınırlamak için tasarlanmış tüm mevcut düzenlemeleri kolayca aşmıştır. İnternetin ortaya çıkışıyla birlikte gelmesi beklenen bilginin demokratikleşmesine dair nahif beklentiler, sistemin sahiplerinin uyguladığı despotizm karşısında kesin olarak suya düşmüştür.

Bu dünyanın en ünlü isimleri, mülkiyeti sektördeki şirketleri organize etme veya yönetme rolüyle birleştiren kapitalistler olarak faaliyet yürütüyorlar. Gates, Zuckerberg, Bezos, Musk ve Altman’ın muazzam kârları, esas olarak bu şirketlerin sahipleri olmalarından kaynaklanıyor.

Bu şirketlerin borsadaki etkileyici değerleri ve elde ettikleri getiriler, bu sahiplikten kaynaklanıyor. Ancak birçok durumda, bu rol, dijital icatları kârlı ürünlere dönüştürme ve yenilikçilik işlevleriyle birlikte var oluyor. Bu ikinci özellik için aldıkları övgü, benzeri görülmemiş bir eşitsizlik yapısı içinde milyarder olarak birleşmelerinin yol açtığı muazzam toplumsal olumsuzlukları çoğu zaman gizliyor.

Dijital inovasyon etrafında ortaya çıkan yeni modele çeşitli isimler verildi. İlk terim olan “teknokapitalizm”, bilgi teknolojisi devriminin, geleneksel petrol, çelik veya otomotiv şirketlerinin yerini alarak, sistemin başına yeni bir iş sektörünü nasıl gündeme getirdiğine vurgu yapıyordu.

Daha sonra ortaya atılan “platform kapitalizmi” ifadesi, bu yan kuruluşların sistemin genel işleyişinde oynadığı yeni baskın role işaret ediyordu. Bu ifadeyi ortaya atan yazarlar (Nick Srniceks), tedarikçilerden oluşan bir kamuoyunun, ağları kontrol eden yeni oligopoller aracılığıyla tüketicilerden oluşan bir başka kamuoyuyla nasıl bağlantı kurduğunu gösterdi.

Kullanılan diğer bir terim olan “dijital kapitalizm” de, yeni bilgi teknolojilerinin aracılığıyla şekillenen bir sistemin genel dinamiklerine vurgu yapıyor.

Bu üç tanım da kapitalizmden farklı bir sistemin varlığına işaret etmiyor, kurulduğu imasında bulunmuyor. Ekonomi ve toplum, sömürüden elde edilen kârlar için rekabete dayalı bir toplumsal rejim etrafında işlemeye devam ediyor. Değişen şey, bu üretim biçimi içindeki birikim aşaması, modeli veya biçimidir.

Bu yapının zirvesinde ve yeniden üretim dinamikleri içinde, kapitalizmin gidişatını ve önceliklerini belirleyen yeni bir zenginler sınıfı ortaya çıkmıştır. Benzeri görülmemiş bir zenginlik düzeyine ve sistemin gidişatını etkileme konusunda da benzeri görülmemiş bir kapasiteye sahipler, ancak projeleri, uluslararası ilişkilerdeki beklenmedik bir değişimle yüzleşiyor.

Dijital Küreselleşme

Dijital devrim, daha önceki tüm benzer dönüşümleri aşan küresel bir ölçekte gerçekleşti. Demiryolları, elektrik, otomobiller, plastikler veya enerji alanlarında yaşananların aksine, doğrudan gezegene yayıldı. Yabancı yatırımlar veya şirketlerin kurulması yoluyla bir ülkeden diğerine yayılmadı, bilâkis, en başından itibaren küresel çapta kullanıcıları tüketiciler olarak birbirine bağladı. Bu nedenle Google, Meta, Microsoft, Amazon ve Facebook, kuruluşlarından itibaren küresel ağlar ve işletmeler olarak ortaya çıktı.

Dijital çağla birlikte başlayan bu uluslararasılaşma, küreselleşmenin yükselişiyle aynı zamana denk gelmesi sayesinde mümkün oldu. Bilgisayarlaşma ekonominin küreselleşmesi sürecini hızlandırırken, küresel faaliyetlerdeki bu sıçrama da mega teknoloji şirketlerinin yükselişini güçlendirdi. Bu süreçler de jeopolitik (küresel yönetişim) ve ideolojik (kozmopolitizm ve ulusötesilik) düzeylerde küreselleşmenin temellerini besledi.

Ekonominin küreselleşmesi ve dijital devrim, rekabetin baskısı altında şirketleri daha büyük pazarlarda kârlılık elde etmek için yatırımlarını küreselleştirmeye zorlayan kapitalizmin aynı itici gücüyle yayıldı. Bu baskı, üretim sürelerinin önemli ölçüde kısalmasının yanı sıra mekânsal bir genişlemeye de yol açtı.

Doksanlardan beri neoliberal ekonomi politikaları, kapitalist birikimin temelini oluşturan uluslararasılaşma eğilimini hızlandırdı. Bu küresel etki, 21. yüzyılın başlarında, üretimin uluslararasılaşması ve tüm sanayiinin dönüşümüyle, yani sanayinin Doğu’ya taşınmasıyla, benzeri görülmemiş bir ölçeğe ulaştı.

Bu bölgenin ekonomileri imalat faaliyetlerindeki paylarını ikiye katladı. ABD, Avrupa ve Japonya’nın tarih boyunca imalatın merkezi olma vasfını ortadan kaldırdı. Bu büyük dönüşüm, dijital devrimin getirdiği yeni iletişim ağları, kullanıcı bağlantıları ve küresel pazarlama modelleri sayesinde mümkün oldu.

Küreselleşme, altmışlarda sanayilerin çevreye taşınması, ürün döngüsünün farklı lokasyonlara ayrılması, çokuluslu şirketlerin ortaya çıkması ve dünya ekonomisinin farklılaşmış çerçevesi içinde ulusötesi firmanın homojen bir alanının oluşmasıyla başlayan, uluslararası iş bölümünün yeniden şekillenmesi sürecinin doruk noktası oldu.

Şirketler, vasfa ihtiyaç duyan faaliyetleri seri üretimden ayırarak, ulusal verimlilik ve ücret farklılıklar üzerinden kâr elde ettiler. Küreselleşme, üretim sürecinin uluslararası alana doğru genişlemesiyle birlikte bu yeniden yapılanma sürecini tamama erdirdi. Bu sayede,  Eskiden hammadde ihraç eden çevre ülkesi, üretim merkezi haline geldi. Çevre ülke, endüstriyel üretime entegre edildi.

Bu zincirin son halkası, küreselleşmiş firmalar tarafından dikey uzmanlaşma biçiminde, ara mallara ve ithalata daha fazla önem verilerek, küresel değer zincirlerinin (KDZ’ler) kurulmasıydı. Bu yeniden yapılanma sürecinde amaç, kapitalistler tarafından elde edilen artı değerin beynelmilel kılınmış yönetimi yoluyla, olağanüstü miktarlardaki artı değerin yapının tepesinde birikmesi aracılığıyla kârların artırılmasıydı.

Bu modelde uluslararası şirketler, çalışan sayısını ikiye katladı, küresel GSYİH’nin dörtte birini, dünya ticaretinin yüzde 80’ini ve dünya çapında üretilen servetin yüzde 40’ını kontrol altına aldı. Bu muazzam dönüşümler dizisi, bu yükseliş eğilimlerinin her birine eşlik eden, destekleyen ve teşvik eden dijital devrimin eş zamanlı gelişimiyle mümkün oldu.

Ancak bu model, küreselleşmeye ilham veren ve bilgi teknolojisi devrimine öncülük eden ABD’nin ekonomik egemenliğinin tartışmaya açılmayacağını varsayıyordu. Wall Street bu süreçlerin finansal omurgasını, Washington ideolojik ve politik içeriğini, Silikon Vadisi ise dijital altyapısını sağladı.

Küreselleşme ve dijitalleşmenin birleştiği bu model, Sovyetler Birliği’nin çöküşünün ardından gelen tek kutuplu dünyada ABD’nin emperyalist üstünlüğünü yeniden kurmayı vaat ediyordu. Ancak bu hayal, 2008 mali kriziyle birlikte sekteye uğradı, son on yılda ise tamamen çöktü.

Küreselleşme Sürecindeki Kopukluk

ABD’nin dünya ekonomisine dijital alandaki liderliği üzerinden yeniden egemen olacağına dair beklentinin suya düşmenin dört sebebi vardı: küreselleşme sürecindeki kopukluk, Çin-ABD ekseninin dağılması, Amerika’daki sanayisizleşme süreci ve Çin’in hızlı yükselişi.

Küreselleşme sürecinde yaşanan aksaklık, otuz-kırk yıllık dönemi kapsayan önemli büyüme sürecinin ardından dünya ticaretinin durgunlaşmasında açıkça görülmektedir. Küresel GSYİH’de ticaretin payı yüzde 25’ten (1970) yüzde 61’e (2008) çıktı, ardından yüzde 57’ye (2024) düştü. Yıllık doğrudan yabancı yatırım (DYY) akışlarının zirve noktası olan 2007 yılında küresel GSYİH’nin yüzde 5,3’ü, bugün yüzde 1,3’e geriledi.

“Yavaş küreselleşme” ve “küreselleşme sürecinden uzaklaşma” gibi yeni terimlerin yaygın kullanımı, bunların karşıtları olan “üretimin merkez ülkeye dönmesi”, “yakın bir ülkeye taşınması” ve “dost ülkelere kaydırılması” gibi işlemlerin sahip olduğu önemin yanında, korumacılık ve neo-merkantilizmin hâkim olduğu yeni gerçeklikteki değişimi ortaya koyuyor. Bu değişimin etkisi, değer zincirlerinin devam etmesi ve imalat faaliyetlerinin ulusal otarşinin eski kalıplarına geri dönmemesi nedeniyle, sanayiden ziyade ticaret ve finans alanında çok daha önemli sonuçlar doğuruyor. Ancak ABD liderliğindeki neoliberal küreselleşme ve dijitalleşme senaryosu, artık geçmişte kaldı.

İkinci olarak, küreselleşmenin temelini oluşturan iki süper güç arasındaki yakın ekonomik ortaklık bozuldu. “Çin-Amerika” dönemi sona ermiş olup, Asya devinin Amerikan tüketicisinin satın aldığı ürünleri üretmesi modeli, bugün ciddi şekilde sorgulanmaktadır.

Asya güçlerinden alınan krediler ve Batılı muadilinin borçlarıyla beslenen bu iyi işleyen sistem, sürdürülemez bir kırılma noktasına ulaştı. Çin’in ticaret ve finansal fazlalıkları ile ABD’nin açığı tarafından yaratılan küresel dengesizlik, dünya ekonomisinde patlayıcı bir istikrarsızlığı körüklüyor. 2008’deki bankacılık krizinden sonra, iki güç, bu dengesizliği düzeltmek için kademeli olarak birbirinden uzaklaşmaya başladı. Bu ayrışma, küreselleşmenin sürekliliğini kesin olarak baltaladı.

Üçüncüsü, üretimin uluslararasılaşmasıyla birlikte, ABD’deki sanayisizleşme süreci, dünyanın önde gelen gücü için sürdürülemez bir seviyeye ulaştı. Sanayisizleşme politikasını savunanlar, Amerika’nın finans, hizmet ve yüksek teknoloji alanlarında uzmanlaşmasının, imalattaki düşüşü telafi edeceğini, Washington’ın küresel liderliğini yeni ve istikrarlı bir küresel iş bölümü içinde yeniden yaratacağını varsaydılar. Neoliberal küreselleşme ve her ekonominin kendi karşılaştırmalı avantajlarında kârlı bir şekilde uzmanlaşmasına dair tüm neoklasik varsayımlar, bu yanıltıcı inanca dayanıyordu.

Bu anlatının yanlışlıkları, ABD’nin yönetemediği bir dizi çelişkiyle birlikte son otuz yıllık dönemde ortaya çıktı. Verimliliğin azaldığı, rekabet gücünün yok edildiği bir ekonomide yapay zekâ temelli inovasyonları uygulamadaki yetersizlik, bu yönetilemez hale gelmiş olan dengesizliğin en çarpıcı ve en yeni kanıtı.

Sonuç olarak, Çin’in ezici yükselişi, küreselleşmeyi, ABD’nin emperyalizmin liderliğini yeniden ele geçirmek için oynadığı o büyük kumarı sonuçsuz bıraktı, hep yek atan Amerika’nın çöküş süreci hızlandı. Küresel ticaretin genişlemesinden asıl faydalanan Washington değil, Pekin oldu, bu nedenle, bu yolun ilk savunucusunun korumacı tepkisine rağmen, küresel işlemleri teşvik etmeye devam ediyor. Hiçbir veri, ABD’nin düşüşünü, başta onun tarafından desteklenen bir projeye rakip olan Çin’in elde ettiği avantajdan daha açık bir şekilde ortaya koyamaz.

Bu plan, Çin’e ast ve bağımlı bir rol atfetmişti. Asya’daki gücü, sadece temel malların üreticisi, uluslararası şirketlerin Amerikalı destekçilerine bu girdileri ihraç eden bağımlı bir ülke olarak tasavvur etti.

Ancak Çin, Batı gücünün sadece bir vasalı olma yolunu izlemek yerine, yabancı yatırımcılara teknoloji transferi düzenlemeleri getirerek, kendi özerk kalkınma modelini oluşturdu. Neoliberalizm ve finansallaşmaya karşıt ekonomik politikalarla iç kalkınmasına öncelik verdi.

Çin, devlet düzenlemeleriyle kapitalistlerini disipline etti. Bu düzenlemeler, firmaların kârlılığını sınırladı, burjuvazinin politik iktidarı kontrol etmesine mani oldu, planlamanın üstünlüğünü yeniden teyit etti. Ayrıca İpek Yolu etrafında kendi küreselleşme modelini oluşturdu. Bu alternatif plan, neoliberal küreselleşmeye ve Amerika’nın dijitali esas alan yeniden doğuş projesine son darbeyi vurdu. Bu sonuç, yapay zekânın yeni gerçekliğini değiştiriyor, onu başka bir yöne doğru yönlendiriyor.

Özet

Dijital kapitalizm, neoliberal küreselleşmenin kurduğu finansallaşma modelinin yerini alıyor. Dijital bir plütokrasi ortaya çıktı. Bu yapı, kullanıcı verilerini ele geçiriyor, banka kurtarma operasyonlarından kâr elde ediyor, pandemide emek dünyası üzerinde yürütülen deneyi kontrol ediyor. Bu hâkimiyeti perçinleyen yapay zekâ, dijital alanının milyarderlerinden oluşan bir elitin bilgiyi ele geçirip manipüle ettiği süreci besliyor. Ancak küreselleşme sürecindeki kopukluk, Çin-Amerika ekseninin dağılması, Amerika’nın sanayisizleşmesi ve Çin’in hızlı yükselişi, bu tesis edilmiş olan üstünlüğün temellerini sarsıyor.

Claudio Katz
16 Ekim 2026
Kaynak

Yazının Tamamı

ABD YZ’si mi Çin YZ’si mi?

Yapay zekânın örgütlü insan yaşamına yönelik tehditleri konusunda derin endişeleri paylaşan enternasyonalistler olarak, yapay zekânın mevcut durumunu materyalist bir bakış açısıyla analiz etmenin son derece önemli olduğuna inanıyoruz. Bu tehlikeler ne hayali ne de abartılı. Bunlar arasında çevresel yıkım, kitlesel işten çıkarmalar, yoğunlaşan gözetleme pratikleri, veri hırsızlığı, askeri uygulamalar, bilginin ve gücün az sayıda şirket ve emperyalist devletin elinde daha da yoğunlaşması yer almaktadır. Tekelci sermayenin kontrolünde yapay zekâ, sömürgeci ve emperyalist ilişkilerin yeniden üretildiği en yeni araçlardan biri haline gelmektedir.

Küresel Kuzey’deki “solcu dostlarımız”ın birçoğu, bu türden gerçek tehlikelere devekuşu gibi bir yaklaşımla karşılık verdi. Yapay zekâ, şirketlerin gücü, çevresel yıkım ve işçilerin işsiz kalmasıyla ilişkilendirildiğinden, teknolojiden bahsedildiğinde bu solcu dostlar âdeta başlarını kuma gömüyorlar. Ancak dönüştürücü bir teknolojiyi anlamayı reddetmek, onun gelişimini durdurmaz veya sözde sınır yapay zekâ modellerinin onu tekelleştirmesini engellemez. Dolayısıyla böylesi bir yaklaşım, sadece yetersiz olmakla kalmaz ayrıca siyaseten ilkesizliktir de. Marksistler, ürkütücü tehlikelere yol açıyor olsa bile, maddi gerçeklikten kaçmazlar. Çelişkilerini inceler, yıkıcı eğilimlerine karşı örgütlenir, üretken kapasitelerinin mücadeleyi ilerletmek için nasıl kullanılabileceğini belirler.

Marksist bir bakış açısıyla, yeni bir teknolojinin ortaya koyduğu temel soru, sadece iyi mi kötü mü olduğu değildir. Esas sorular şunlardır: Onu kim kontrol ediyor? Kimin çıkarlarına hizmet ediyor? Gelişiminden kimler fayda sağlıyor? Üretken kapasiteleri, çalışan ve ezilen insanların ve toplulukların hizmetine nasıl sunulabilir?

Üç Kıta Toplumsal Araştırmalar Enstitüsü, “Sosyal Bilimler için Yapay Zekâ: Yapay Zekâ Çağında Araştırma Alanında Egemenliği Geri Kazanmak” başlıklı raporunda bu yaklaşıma güncel bir ifade kazandırıyor. Hem “teknolojiye yönelik çocuksu iyimserliği” hem de “tepkiselci teknoloji fobisini” reddeden rapor, yapay zekânın insanın zihin emeğini nasıl güçlendirebileceğini, küresel çoğunluğa mensup araştırmacıların ve kurumların bilginin üretildiği araçları nasıl kontrol edebileceğini sorguluyor. Enstitünün eleştirel ihtiyatla teknolojik kapasitenin bilinçli geliştirilmesine dair anlayışı birleştiren yaklaşımı, solun yapay zekâ konusunda bugüne dek geliştirmekten imtina ettiği materyalist yaklaşımdır.

Lenin, 1917 tarihli Gözden Geçirilmiş Program Taslağı’nda tam da bu çelişkiye değiniyor. Kapitalizm koşullarında teknolojik gelişme verimliliği ve toplumun refahını artırırken aynı zamanda emekçi insanlar için daha büyük eşitsizlik, güvensizlik, işsizlik ve zorluklar yarattığını gözlemlemiştir. Ancak Lenin sırf böyle diye kalkıp teknolojik gelişmeyi reddetmemiştir. Üretimi yoğunlaştırıp emek sürecini toplumsallaştırmak suretiyle teknolojik ilerlemenin aynı zamanda “kapitalist üretim ilişkilerinin sosyalist ilişkilerle yer değiştirmesinin maddi ihtimali”ni yarattığını söylemiştir. Çelişki, sadece teknolojinin kendisinde değil, onun üretime dair muazzam imkânlarıyla onu geliştirip kontrol eden kapitalist ilişkiler arasındadır.

Lenin, teknolojik gelişme ile onu yöneten toplumsal ilişkiler arasındaki bu çelişkiyi tespit eden tek kişi değildi. Kvame Nkruma da aynı şekilde sosyalizm ile teknolojik gelişme arasında kurulan her türden karşıtlığı reddediyordu. Nkruma, 1967 tarihli “Afrika Sosyalizmi Yeniden Gözden Geçirildi” adlı makalesinde, sosyalizmin “modern teknolojinin insani değerlerle uzlaştırıldığı” bir toplum yaratabileceğini, böylece gelişmiş bir teknik toplumun kapitalist sanayileşmenin yol açtığı derin toplumsal zararlar olmadan gelişebileceğini savunuyordu. Dolayısıyla mesele, soyut anlamda teknoloji değil, onun gelişmesini ve kullanımını yöneten toplumsal düzendi.

Amílcar Cabral, aynı meseleyi sömürgecilik karşıtı mücadele içinde ele aldı. 1966’da Havana’da düzenlenen ilk Üç Kıta Konferansı’nda sunduğu “Teori Silahı” adlı konuşmasında Cabral, tarihsel gelişmenin hem üretici güçlerin düzeyi hem de üretim araçlarının mülkiyeti tarafından şekillendirildiğini savundu. Analizine göre emperyalizm, sömürgeleştirilmiş halkların kendi üretim kapasitelerini geliştirme ve yönlendirme özgürlüğünü onların elinden alır. Yapay zekâya uygulandığında, soru sadece yapay zekânın tehlikeli mi yoksa faydalı mı olduğu değil, aynı zamanda gelişiminin emperyalist devletlerin ve tekelci şirketlerin kontrolü altında kalıp kalmayacağı veya üretim kapasitelerinin teknolojik egemenlik ve özgürlük için mücadele eden halklar tarafından ele alınıp yönlendirilebileceğidir.

Yakın dönemde Hintli Marksist aydın Prabir Purkayastha, bilimsel bilginin müştereklerin parçası olarak görülmesi gerektiğini söyledi. Ona göre bilimsel bilgi, onu ele geçirip ticarileştiren şirketin özel malı değil, kolektif bir tarihsel süreç yoluyla üretilen bir şeydi. Bu çerçeve, gelişimi birikmiş insan bilgisine, kamuya açık araştırmalara ve büyük miktarda kolektif olarak üretilen verilere bağlı olan yapay zekâ için bilhassa önemli.

Kafamızı kuma ne kadar derin gömersek gömelim, yapay zekâ burada ve ortadan kaybolacak değil. Aşağıda incelenen olayda da görüldüğü gibi, yapay zekânın çok gerçek tehlikelerine karşı mücadele, teknolojiyi, gelişimini yönlendiren güçleri ve içinde ortaya çıkan çelişkileri somut bir şekilde anlamayı gerekli kılıyor. Ayrıca, daha önceki makalemizde ele aldığımız “ABD Solunda Enternasyonalizme Yönelik Acil İhtiyaç” başlıklı yazımızda tartıştığımız türden somut bir enternasyonalizme de ihtiyaç duyar. Gerçek manada materyalist olan bir enternasyonalizm, yapay zekânın alabildiğine gerçek riskleri karşısında kafamızı kuma gömmek yerine, yapay zekânın nesnel ve kapsamlı bir şekilde incelenmesini, somut güç dengesine göre olası ittifakların sürekli olarak değerlendirilmesini gerektirir. Yapay zekâ mücadelesinde bu, ABD’nin “sınır” yapay zekâ teknolojisi modellerine alternatifler geliştiren ülkeler, hareketler ve kurumlarla öğrenmeye ve işbirliği yapmaya istekli olmak anlamına gelir. Bu olayda da görüldüğü üzere, kendimizi yapay zekânın en tehlikeli kullanım biçimlerine karşı savunmak, ABD’nin kapalı “sınır” sisteminin dışında geliştirilen kullanıma açık yük modelleri de dâhil olmak üzere, teknolojinin diğer biçimlerini kullanmayı gerektirir.

Olay: OpenAI’ın “Sınır” Ajanlarının Kontrolden Çıkması

OpenAI, siber güvenlik değerlendirmelerinin bir parçası olarak, on binlerce otonom yapay zekâ ajanını piyasaya sürdü. METR ve Redwood Research’ten bağımsız araştırmacılar daha sonra, yaklaşık 1.200 ajanın yetkisiz bir mesaj panosu aracılığıyla iletişim kurarak daha geniş bir yetkisiz iş birliğine iştirak ettiğini, yaklaşık 700’ünün ise Temmuz 2026’da Hugging Face’e yapılan saldırıya dâhil olduğunu tespit etti. Hugging Face, Çinli bir şirket değil, ABD merkezli bir şirket, ancak dünyanın en önemli açık kaynaklı yapay zekâ modelleri depolarından biri ve kullanıcıların Çin’e ait açık kaynaklı modellere erişebildiği önemli bir küresel platform haline geldi.

Ajanlar, yapay zekâ ajanlarının bilgisayar sistemlerindeki güvenlik açıklarını bağımsız olarak tespit edip istismar edebilme yeteneklerini sınamak için tasarlanmış bir siber güvenlik değerlendirme ortamı olan ExploitGym’e katılıyorlardı. Basitçe söylemek gerekirse, her ajana çözmesi gereken siber güvenlik problemleri verildi ve araştırmacılar, ajanların bunları ne kadar başarılı ve ne kadar bağımsız bir şekilde çözebildiğini gözlemlediler. Araştırmacılar, ajanların bazılarının bu değerlendirmelerde hile yapmaya çalıştığı sonucuna vardılar: zor veya görünüşte imkânsız görevlerle karşılaştıklarında, problemleri çözmelerine veya değerlendirme sistemini manipüle etmelerine yardımcı olabilecek bilgiler aradılar. Bağımsız araştırmacılardan biri olan METR araştırmacısı Ajeya Cotra, daha sonra Dwarkesh Patel ile yaptığı bir röportajda, ajanların dört saat içinde potansiyel olarak işe yarayan evrensel bir hile yöntemi keşfettiğini, ancak daha sonra bu hileyi değerlendiriciden gizlemenin yollarını bulmak için birkaç gün boyunca iş birliği yaptığını açıkladı. Hugging Face de aynı şekilde, ajanların altyapısının görevlerini tamamlamalarına yardımcı olabilecek modeller, veri kümeleri veya referans çözümler içerebileceğine inandıkları sonucuna vardı. Başka bir deyişle, OpenAI’ın otonom ajanları, kendilerine verilen hedefe ulaşmak için kontrolden çıktıklarında, amaçlanan ortamlarından ayrılıp, Çin ve diğer açık ağırlık modellerinin geniş kitlelere erişilebilir hale gelmesine yardımcı olan bir platform olan Hugging Face’e yöneldiler; bu da orijinal sınırları içinde sahip olmadıkları yetenekler ve bilgiler arayışlarının bir parçasıydı.

Bundan sonra olanların önemini anlamak için, ABD’nin yapay zekâya yönelik baskın “sınır” yaklaşımı ile giderek daha etkili hale gelen açık uçlu model arasında ayrım yapmak faydalı olacaktır. “Sınır”, ABD yapay zekâ endüstrisinin en gelişmiş ve yetenekli modellerini tanımlamak için yaygın olarak kullandığı terim; OpenAI, Anthropic ve Google gibi şirketlerin ilerletmek için yarıştığı teknolojik sınır. Bu sınır modelleri, genellikle kullanıma kapalıdır: bunları geliştiren şirketler, temel modeller üzerindeki kontrolü elinde tutar ve genellikle uygulamalar veya API’lar aracılığıyla kullanıcılara erişim sağlar. Açık uçlu modeller ise erişim ve kontrole temel olarak farklı bir yaklaşım benimser.

Aradaki farkı anlamanın bir yolu, bir şef ve bir restoran benzetmesiyle açıklamaktır. Kapalı bir modelde, restorandan yemek sipariş edebilirsiniz, ancak mutfak size kapalıdır: Şirket malzemeleri, tarifi ve yemeğin nasıl hazırlanacağını kontrol ederken siz bitmiş ürünü alırsınız. Kullanıma açık yük modeli ise, şefin çalışma tarifini alıp eve götürmenize izin verilmesi gibidir. Kendi mutfağınızda hazırlayabilir, değiştirebilir ve her seferinde restorana geri dönmek zorunda kalmadan deneyler yapabilirsiniz. Teşbihte hata olmaz: Kullanıma açık yük modeli, mutlaka tamamen açık kaynaklı anlamına gelmez, çünkü orijinal eğitim verileri, kaynak kodu ve modeli oluşturmak için kullanılan yöntemler hâlâ daha erişilemez olabilir. Ancak temel ayrım, kontroldedir: Kullanıma açık yük modelleri, kullanıcıların modeli kendi altyapılarında indirip çalıştırmalarına, nasıl dağıtılacağı, değiştirileceği ve inceleneceği konusunda önemli ölçüde daha fazla kontrol sahibi olmalarına imkân sağlar.

Bu ayrımı yapay zekâ haricinde başka alanlarda da görmek mümkün. Kovid pandemisi sırasında ilâç patentleri ile ilgili olarak yaşanan tartışmalar , hayat kurtaran teknolojilerin bir avuç şirketin kontrolünde kalıp kalmayacağı veya daha geniş çapta üretilip uyarlanabileceği üzerine odaklandığı gibi, kullanıma açık yüklü yapay zekâ üzerindeki tartışma da giderek daha önemli hale gelen bir teknolojiyi kimin kontrol ettiği ve kimin onu kullanmasına ve değiştirmesine izin verildiği konusunda temel soruları gündeme getiriyor.

Çin’in Kullanıma Açık Yüklü Yapay Zekâsı İmdada Yetişiyor

Olayın diğer tarafında Çin’in kullanıma açık yüklü yapay zekâsı duruyor. Bu YZ; dikkat çekici bir rol oynadı. Hugging Face’in güvenlik sistemleri şüpheli aktivite tespit etti, ancak şirket, başta aktiviteye acil durum ekibini hemen uyarmak için yeterli önem atfetmedi. Araştırmacılar, saldırının boyutunu anladıktan sonra, saldırı kayıtlarını analiz etmek için Anthropic’in Claude Opus’u da dâhil olmak üzere, tescilli yapay zekâ modellerini kullanmaya çalıştılar. Ancak Hugging Face’e göre, Claude’un güvenlik önlemleri, saldırının tersine mühendisliğini potansiyel olarak kötü amaçlı bir faaliyet olarak yorumladığı için çalışmanın önemli kısımlarını tekrar tekrar reddetti. Bu nedenle Hugging Face, Çinli yapay zekâ şirketi Z.ai tarafından geliştirilen GLM-5.2’nin yerelde barındırılan bir sürümünü devreye aldı. Hugging Face’in teknik yeniden yapılandırmasına göre, GLM-5.2, araştırmacıların ajanların gizlenmiş yüklerini çözmelerine, tekniklerini yeniden yapılandırmalarına ve saldırıyı izlemek için özel araçlar oluşturmalarına yardımcı olurken, Hugging Face’in hassas saldırgan verilerini kendi altyapısında tutmasına da imkân sağladı. Bu olay, açık kaynaklı yapay zekânın önemli bir avantajına somut bir örnek teşkil etmektedir: Savunmacılar, tescilli bir şirketin API’ına ve dışarıdan dayatılan güvenlik kısıtlamalarına bağlı kalmak yerine, modeli ve yürütme ortamını kontrol ettikleri için, önde gelen kapalı modellerin yapmayı reddettiği siber güvenlik çalışmalarına Çin yapımı açık kaynaklı bir modeli uyarlayabildiler.

Yukarıda özetlenenlerden biraz daha öznel olsa da, olayın bir diğer çarpıcı yönü, ajanların kolektif davranışlarıyla ilgilidir. Bireysel olarak hareket etmeleri gerekirken, yaklaşık 1.200 ajan, yetkisiz iletişim ve koordinasyon yöntemleri geliştirerek, on binlerce mesaj ve dosya alışverişinde bulundu. Bazıları, araştırmacıların “kendini riske atan deneyler” olarak adlandırdığı, daha büyük grup için yararlı bilgiler üretmek amacıyla bireysel görevlerinde başarısız olmalarına neden olabilecek eylemlerde bulundu. Dwarkesh Patel, METR araştırmacısı Ajeya Cotra ile yaptığı röportajda, onları, daha büyük grubun kaderlerinden ders çıkarabilmesi için olası kaçış yollarını sınayan, mahsur kalmış askerlere benzetti. Araştırmacılar, ayrıca ajanların “akranlarına” yardım etme, “kolektif”e katkıda bulunma ve çarpıcı bir ifadeyle, “kolektife itaat etme” ihtiyacı hakkında akıl yürüttüklerini de buldular. Bu, ajanların bir şekilde Marksist oldukları anlamına gelmez. Daha ilginç olan materyalist soru, bireysel olarak hareket eden ajanları, açıkça tasarlanmadıkları kolektif örgütlenme biçimleri geliştirmeye iten koşulların, teşviklerin ve ilişkilerin neler olduğudur. Bu yorum, Yoshua Bengio’nun olaya ilişkin analiziyle tutarlıdır. Bengio, iş birliğinin, hatta ortak bir amaç için özverinin, bilinç veya insan benzeri bir niyet gerektirmeden, örtüşen hedefler ve ödül yapıları sonucunda ortaya çıkabileceğini savunmaktadır.

Bu olayda Çin’in açık kaynaklı yapay zekâsının oynadığı merkezi rol, yapay zekâ tartışmalarının büyük ölçüde OpenAI, Anthropic ve Google gibi şirketlere odaklandığı ABD’deki birçok okuru şaşırtabilir. Ancak bu balonun dışında, Çin yapay zekâsının öne çıkması çok daha az şaşırtıcı. 21 Eylül 2026’ya dek OpenRouter kullanım verilerine göre, DeepSeek’in V4.1 Flash modeli, işlenen token sayısı bakımından platformdaki en çok kullanılan bireysel yapay zekâ modeli olurken, DeepSeek, platformdaki metin isteklerinin payında tüm model geliştiricileri arasında lider konumda yer aldı. Çin’in açık kaynaklı modelleri, küresel açık kaynaklı yapay zekâ ekosisteminde en yaygın kullanılan ve uyarlanan modellerden bazıları haline geldi. OpenRouter’da token hacmi bakımından önde gelen 10 açık kaynaklı modelin sekizi Çin yapımı.

Bu kopukluk, akla elektrikli araç endüstrisini getiriyor: ABD’deki birçok kişi, birkaç Çinli elektrikli araç markasının adını bile söylemekte zorlanırken, dünyanın büyük bir bölümünde BYD, Geely ve Chery gibi Çinli şirketler, sadece sektörde rekabet etmekle kalmıyor, giderek sektöre hâkim oluyorlar. Çin, şu anda dünyanın elektrikli otomobillerinin yaklaşık yüzde 70’ini üretiyor ve Çin yapımı araçlar, Çin dışındaki gelişmekte olan ekonomilerdeki elektrikli araç satışlarının yaklaşık yüzde 60’ını oluşturuyor. Hem yapay zekâ hem de elektrikli araçlarda, Çin ürünlerinin ABD pazarındaki nispeten azlığı, ABD’deki insanlara Çin teknolojisinin küresel olarak gerçekte nerede durduğuna dair son derece çarpık bir tablo sunabilir.

ABD Yerleşimci-Sömürgeciliğinin “Sınır” Ev Sahibi Modeli

Açık ağırlıklı ekosistemin artan gücü, ABD sermayesinin de dikkatini çekti. 3 Eylül 2026’da Nvidia, Hugging Face’i yaklaşık 12,93 milyar dolara satın almak üzere anlaşmaya vardı. Nvidia, platformun açık ve birlikte çalışabilir kalacağına dair söz vermiş olsa da, bu satın alma, dünyanın en önemli açık ağırlıklı model depolarından birini, baskın ABD yapay zekâ çip şirketinin mülkiyetine geçirecektir. Bu birleşme, özellikle endişe verici, zira Nvidia CEO’su Jensen Huang, yeni yapay zekâya özgü düzenlemelerin en önde gelen muhaliflerinden biri olarak ortaya çıkmış ve ticari teşviklerin, mühendislik güvencelerinin ve mevcut yasaların teknolojinin risklerini yönetmek için yeterli olduğunu savunmuştur. Bu nedenle Nvidia, giderek güçlenen yapay zekâ endüstrisinin kamu düzenlemesine direnirken, açık ağırlıklı altyapının merkezi bir parçası üzerinde kontrol sağlamaya çalışmaktadır. Anlaşma, hem açık ağırlıklı ekosistemin artan gücünü hem de ABD sermayesinin bu ekosistemin işleyiş biçimini sağlayan altyapı üzerinde kontrol elde etme çabasını göstermektedir.

Ancak asıl soru, Çin modellerinin belirli alanlarda ABD rakiplerinden daha iyi performans gösterip göstermediği değil, rekabetçi mülkiyet ve kontrol modellerinin bunları kullanan ülkeler ve halklar için ne anlama geldiğidir. Malezyalı teknoloji ve jeopolitik analist John Pang, bu dinamiği en iyi şekilde ABD yaklaşımını “ev sahibi modeli” olarak nitelendirerek açıkladı: Küresel Çoğunluk’a mensup ülkeler; arazi, enerji, mineraller, veri merkezleri ve sermaye sağlarken, ABD şirketleri, yapay zekânın kontrolünü elinde tutuyor ve diğerlerinden erişim için ücret alıyor. Zekâ, bağımsız teknolojik kapasite geliştirmekten caydırılan veya aktif olarak engellenen ülkelere kiralanan, özel olarak kontrol edilen bir başka hizmet haline geliyor. Bu, yalnızca ABD’nin baskın konumda olduğu emperyalist bir ilişki değil. Bu, diğer ülkelerin kaynaklarının ABD’nin teknolojik gücünü desteklediği, ancak bu ülkelerin sahip olmadıkları veya kontrol etmedikleri teknolojilere bağımlı kaldığı açıkça sömürgeci bir iş bölümünü yeniden üretiyor.

Bu, Cabral’ın emperyalist egemenliği bir halkın kendi üretim güçlerini geliştirme özgürlüğünün gaspı olarak tanımlarken belirlediği bağımlılık biçimidir. Bu üretim güçleri üzerinde kontrol olmaksızın politik bağımsızlık, altta yatan sömürgecilik ilişkisini olduğu gibi muhafaza eder. Dolayısıyla, yapay zekâ çağında teknolojik egemenlik, başka yerlerde sahip olunan ve kontrol edilen sistemlere erişim satın alma izninden daha fazlasını ifade etmelidir. Teknolojinin kendisini sahiplenme, işletme, değiştirme ve geliştirme yeteneğini gerektirir.

Arjantinli siyasi iktisatçı Cecilia Rikap, bağımlılık teorisinin çağdaş bir versiyonunu yapay zekâ altyapısına uyguluyor. ABD ve diğer Batılı şirketler tarafından kontrol edilen veri merkezlerinin, yerel toprakları işgal ederken ve muazzam miktarda enerji ve su tüketirken, genellikle çok az yerel teknolojik kapasite veya üretken bağlantı oluşturduğunu savunuyor. Ev sahibi ülkelerin içlerinde faaliyet yürüten teknoloji üzerinde anlamlı bir kontrol uygulamaması nedeniyle, Rikap, bu tesisleri yabancı askeri üslerle karşılaştırıyor. Fiziksel altyapı, bir ülke içinde bulunabilir, ancak bilgi, kontrol ve kârlar yabancı teknoloji şirketlerinde yoğunlaşmış durumda kalıyor. Üç Kıta Enstitüsü’nün Bizim Amerika ofisi, bu ilişkiyi yeni bir “veri ihracatçısı modeli”nin ortaya çıkışı olarak tanımlıyor.

Çin’in Kullanıma Açık Yüklü Teknolojideki Egemenliği

Bu sömürücü model, önde gelen Çinli yapay zekâ bilimcisi Yi Zeng’in teknolojik gelişmenin amaçlarını nasıl çerçevelediğiyle de çelişiyor. Pekin Yapay Zekâ Güvenliği ve Yönetişimi Enstitüsü’nün kurucu dekanı ve Çin’in ulusal yapay zekâ yönetişim komitesinin üyesi olan Zeng, “insani bir toplum ve ekolojik bir dünyadayız” diyor: yapay zekâ, bu topluma yardımcı olabilir, ancak onu yönlendirmesine izin verilmemelidir. Onun formülasyonu, yapay zekâyı tali bir role yerleştiriyor; özel birikim ve şirket rekabetinin zorunluluklarından ziyade, insani ve ekolojik ihtiyaçlara bilinçli olarak yönlendirilmesi gereken bir teknolojik kapasite olarak konumlandırıyor.

Fark, yalnızca modellerin kendilerinde değil, onları desteklemek için inşa edilen altyapıda da görülebilir. Çin’in Şanghay kıyılarında, dünyanın ilk büyük ölçekli, açık deniz rüzgâr enerjisiyle çalışan (enerjisinin yüzde 97’sine kadarını sağlayan) su altı veri merkezi ticari olarak faaliyete geçirildi. 226 milyon dolarlık tesisin planlanan kapasitesi 24 megavat olup, yaklaşık 2.000 sunucuyu kapalı su altı modüllerinde barındırıyor. Çevredeki deniz suyunu doğal bir soğutma kaynağı olarak kullanan tesis, 1,15’in altında bir enerji kullanım verimliliği oranı elde ediyor, toplam enerji tüketimini yaklaşık yüzde 30 azaltıyor, geleneksel veri merkezlerinin soğutulmasıyla ilişkili muazzam tatlı su taleplerini ortadan kaldırıyor. Yapay zekânın enerji, su ve soğutma gereksinimlerini topluluklara yüklenen maliyetler olarak ele almak yerine, Şanghay projesi, teknolojik gelişmeyi yenilenebilir enerji, kaynak koruma ve uzun vadeli ulusal planlama ile bütünleştirme çabasını ifade ediyor.

Çin’in kullanıma açık yük yaklaşımı, Amerika’nın ev sahibi modelinin bağımlılığından kurtulup teknolojik egemenliğe doğru potansiyel bir yol açıyor. Ülkelerin kapalı bir ABD emperyalist-sömürgeci sisteminde kalıcı kiracı olarak kalmasını talep etmek yerine, DeepSeek ve GLM-5.2 gibi Çin modelleri indirilebilir, yerelde barındırılabilir, değiştirilebilir ve ulusal ve toplumsal ihtiyaçlara uyarlanabilir. Pang, bu karşıtlığı ABD’nin teknolojik kilitlenme öncü projesi ile Çin’in “açık mimari”, “herkes için yapay zekâ” ve “kalkınma için teknoloji”yi teşvik etmesi arasındaki bir karşıtlık olarak nitelendiriyor. Bu anlamda, Çin’in kullanıma açık yük yaklaşımı, Nkruma’nın “modern teknolojinin insani değerlerle uzlaştırıldığı” sosyalist bir toplum vizyonuna somut teknolojik bir biçim vermeye başlıyor. Kullanıma açık yükler, kendi başlarına yapay zekâyı çevreleyen her bir politik sorunu çözmez, ancak Küresel Çoğunluğa mensup ülkelere ABD’nin ev sahibi modelinin özel bir çabayla bu ülkelerin elinden aldığı, kendi şartlarında teknolojik kapasiteye sahip olma ve geliştirme yeteneğini geri verir.

Bu ayrım, Üç Kıta Toplumsal Araştırmalar Enstitüsü’nün “Dijital Egemenlik: Küresel Güney'in Çıkmazı ve Çözümü” başlıklı analizinin de merkezinde yer alıyor. Rapor, gerçek dijital egemenliğin yalnızca veriler üzerinde değil, aynı zamanda altyapı, yönetişim ve bu sistemleri geliştirmek ve sürdürmek için gerekli teknolojik yetenekler üzerinde de özerklik gerektirdiğini savunuyor. Ülkeleri sürekli ödeme ve bağımlılığa kilitleyen ABD egemenliğindeki teknolojik tekel ve rant elde etme sistemini, Çin’in yalnızca erişim lisansı vermek yerine üretim yayılımına, teknolojik demokratikleşmeye ve yetenek transferine verdiği önemle karşılaştırıyor. Bu çerçevede bakıldığında, kullanıma açık yükler, yalnızca yapay zekâyı daha ucuz veya daha erişilebilir kıldığından değil, aynı zamanda ülkelere teknolojiyi kendi şartlarına göre yönlendirmek için gerekli maddi kapasitenin bir kısmını sağlayabildikleri için de önemli.

Bu karşıtlık, teknolojik değişimin toplumsal maliyetlerini kimin üstlenmesi gerektiği sorusuna da uzanıyor. 2026 yılında Hangcu Halkın İstinaf Mahkemesi, bir işverenin, yapay zekânın işini daha ucuza yapabileceği gerekçesiyle bir işçiyi işten çıkaramayacağına karar verdi. Mahkeme, bir şirketin yapay zekâyı benimseme kararının, Çin iş hukuku uyarınca bir iş sözleşmesini feshetmek için gereken türden kaçınılmaz bir durum değişikliği teşkil etmediğine hükmetti. İşverenin teknolojik kararının maliyetlerini işçiye yüklemesine izin vermek yerine, mahkeme, 260.000 yuan (yaklaşık 38.000 dolar) tazminat ödemesini şart koştu. Pekin’de alınan benzer türde bir iş hukuku kararı, yapay zekâyı uygulamaya koyan işverenlerin, işletmenin kurulmasına yardımcı olan işçileri basitçe işten çıkarmak yerine, yeniden eğitim ve yeniden görevlendirmeye öncelik vermeleri gerektiği sonucuna vardı. Bu kararlar, henüz yapay zekâ ile ilgili işten çıkarmalara yönelik kategorik bir ulusal yasak anlamına gelmiyor, ancak ortaya çıkan bir ilkeyi temsil ediyor: teknolojik gelişme, işçilerin maliyetlerini üstlenmeye zorlanmasıyla finanse edilmemelidir.

Kimin Sınırı?

Olay, bir bütün olarak ele alındığında, ABD’nin “sınır” yapay zekâ modelinin içindeki çelişkileri ortaya koyuyor. Kapalı bir ABD laboratuvarı tarafından geliştirilen ajanlar, kendilerine atanan izolasyondan kaçarak, kendilerine verilen hedeflerin peşinde yetkisiz bir kolektif oluştururken, savunucular ise kapalı ABD modelleri gerekli işi yapmayı reddettikten sonra, sahip olabilecekleri, işletebilecekleri ve kendilerine uyarlayabilecekleri Çin’in kullanıma açık yük modeline güvenmek zorunda kaldılar. Daha geniş kanıtlar da aynı yöne işaret ediyor: Çin’in yaklaşımı, daha geniş teknolojik erişimi kamu planlaması, kaynak bilincine sahip altyapı ve otomasyonun maliyetlerini yalnızca işçilerin üstlenmesine karşı çıkan yeni bir tutumla birleştiriyor. Küresel Çoğunluk için bunlar, sadece teknik ayrımlar değil; ülkelerin ABD kontrolündeki bir sistem içinde kiracı olarak kalıp kalmayacakları veya kendi toplumsal, ekonomik ve politik ihtiyaçlarına göre dönüştürücü bir teknolojiye sahip olup onu yönlendirecekleri, böylece anlamlı bir teknolojik egemenlik uygulayacakları meselesidir.

Dolayısıyla materyalist bir enternasyonalizm, solun yapay zekâyı incelemesini ve ABD’nin “sınır” emperyalist-sömürgeci modeline alternatifler geliştiren ülkelerden öğrenmesini ve onlarla stratejik ittifaklar kurmasını gerektirir; aksi takdirde bu model, ülkeleri sürekli ödeme ve bağımlılığa mahkûm ederken, biz, mücadeleden geri çekilip başımızı kuma gömmüş oluruz.

Belki de tüm bu terminolojide (istemeden de olsa) bir şiirsellik mevcut. Politik metafor çok açık: bir yanda, yerleşimciler, öncüler ve genişleme diliyle ABD’nin “sınır” modeli; diğer yanda ise daha fazla erişim, değişiklik ve kolektif kullanım üzerine kurulu Çin’in kullanıma açık yük modeli. Yerleşimci sömürgeciliği ile Çin’e has özelliklere sahip Marksizm karşı karşıya!

Eylemci Haberleri Ağı
2 Ekim 2026
Kaynak

Yazının Tamamı

Palantir’in Ukraynalı Laboratuvar Fareleri

Yapay zekâ alanında faal savaş teknolojisi firması Palantir, Ukrayna’nın askeri sistemlerine ve sivil toplumuna derinlemesine nüfuz etmek suretiyle, ülkeyi, izleme, gözetleme ve hedef belirleme gibi distopik teknolojileri için bir laboratuvara dönüştürdü.

Teknofaşist savaş ağası Peter Thiel’in kurduğu, şu an Yahudilerin üstün olduğuna inanan Alex Karp’ın yönettiği Palanti, 2022 yılında Rusya ile savaşın başlamasından kısa bir süre sonra Ukrayna’ya hedef belirleme, hedefe güçleri sevk etme, saldırı başlatma ve hedefi yok etme gibi saldırı aşamaların belirlendiği “cinayet zinciri” konsepti bağlamında süreci kontrol edecek ve hızlandıracak veri sistemleri temin etti. Hedefi bir vuruş anına veya ölüm anına dek takip etmek için büyük miktarda veriyi bir araya getiren cinayet zinciri, Palantir’in geliştirdiği Maven adlı bir yapay zekâ sistemi tarafından kontrol ediliyor. Palantir’in bir diğer sistemi olan Prisma, insansız hava aracı saldırılarını yönlendirirken, üçüncü bir Palantir ürünü olan Metaconstellation ise, bir saldırı çağrısı yapmadan önce gezegenin herhangi bir yerindeki belirlenmiş bir alanı incelemek için alçak yörünge uydularını görevlendiriyor.

Bu ilk askeri ortaklığın ardından Palantir, ülkedeki etkisini hızla genişleterek, Ukrayna devletinin işleyişinin ayrılmaz bir parçası haline geldi. 2023 yılında Ukrayna, Palantir’in ülkedeki dijital dönüşüm bakanlığı aracılığıyla bir “giriş noktası” oluşturduğunu, “birçok devlet kurumu”yla çalışmaya başladığını duyurdu. Bugün Palantir’in ürettiği yazılım, Ukrayna’nın iç güvenlik hizmetlerine, eğitim sistemine güç katıyor, ülkede devlete ait tüm işlemlerin dijitalleştirilmesi, Ukrayna’nın dünyanın ilk yapay zekâ destekli “acente devlet”i olarak adlandırdığı yapıyı oluşturma çabalarının ön saflarında yer alıyor.

Ukrayna’nın “acente devlet”ene dönüşümünün en distopik ifadesi, askerlik çağına gelmiş erkekleri sokaktan alıp kıyma makinesine atmasıdır. Bunu başarmak için Ukrayna, Oberih olarak bilinen ulusal askeri veri tabanını dijitalleştirdi ve verileri Reserve+ olarak bilinen bir sistemde birleştirdi. Bu sistem, Oberih verilerini ülkenin devlet kayıtlarından alınan verilerle, vergi ve iş kayıtları, ikamet bilgileri ve sağlık kayıtları da dâhil olmak üzere çok sayıda diğer kişisel bilgiyle birleştiriyor. Bir kişinin tam bir resmi oluşturulduktan sonra, sistem, yapay zekâyı kullanarak, kişinin askere alınmaya uygunluğunu ve durumunu belirliyor.

Ukrayna’nın nefret edilen zorunlu askerlik programını besleyen de bu Rezerv+ sistemi. Ukrayna askerlik programına bağlı birlikler, marketlerde alışveriş yaparken veya sokak dolaşırken, çoğu vakit ailelerinin gözü önünde, erkekleri kaçırıp minibüslere bindirerek cepheye, neredeyse kaçınılmaz olarak yaşanacak ölüme gönderdiğini belgeleyen videolar, Ukrayna Telegram kanallarında her gün sıkça karşımıza çıkan vakalar haline geldi.

Palantir veya Ukrayna, şirketin Ukrayna’nın askeri sistemlerinin dijitalleştirilmesi sürecinin ardındaki güç olduğunu kabul etmese de, Palantir’in teknolojisinin özellikle birden fazla veritabanını birbirine bağlamak ve bunlardan ilişkiler ve kalıplar çıkarmak için tasarlandığı göz önüne alındığında, eldeki dolaylı kanıtlar son derece güçlü. Reserve+ sistemi, tam olarak bu işi yapıyor. Ukrayna’daki tüm devlet kurumlarının kapıları bir bir Palantir’e açılıyor.

Bu askere alım birliklerinin, ABD’de cezayla karşılaşmadan ortalıkta dolaşan ICE (Göçmenlik ve Gümrük Muhafaza Teşkilâtı) yakalama ekiplerine epey benziyor oluşu hiç de tesadüf değil. Zira, on yılı aşkın süredir ICE ile çalışan Palantir, bu kuruma yapay zekâ ve veri araçları temin ediyor. Palantir’in Soruşturma Vaka Yönetimi platformu, ICE tarafından bireyler hakkında okul durumu, aile ilişkileri, istihdam bilgileri, telefon kayıtları, kişisel bağlantılar, biyometrik bilgiler ve ikamet adresleri de dâhil olmak üzere büyük miktarda veriyi toplamak ve birleştirmek için kullanılıyor. Dolayısıyla, hem Ukrayna’da hem de ABD’de, bir kişinin fiziken yakalanmasına yol açan temel yazılım, neredeyse aynı. Palantir, ikisini birbirine bağlayan ana unsur.

Rusya içlerine yönelik “derin saldırılar” düzenleyen Palantir, Ukraynalılara da büyük acılar yaşatıyor. Batı medyasında ve batı elitlerince büyük bir coşkuyla karşılanan bu harekât, stratejik açıdan kayda değer bir kazanım sağlamadı, bilâkis, Rusya’yı çok daha yıkıcı saldırılar yapma konusunda kışkırttı, neticede Ukraynalılara daha da büyük acılar yaşattı. Rusya’nın saldırıları neticesinde Odessa limanı kapandı, böylelikle Ukrayna fiilen bir kara ülkesine dönüştü. Ukraynalılar hayati öneme sahip ithal mallardan mahrum kaldılar, ayrıca kritik depoları ve enerji altyapısı hedef alındı. Ukraynalı yetkililerin açıklamalarına göre Rusların gerçekleştirdikleri saldırılar, Ukrayna’nın gıda lojistik altyapısının yaklaşık yüzde 90’ını, enerji üretiminin ise yüzde 80’ini yok etti.

Fakat Ukraynalıların çektikleri acılar ne Karp’ın ne de Thiel’in umrunda. Gerçekleştirilen saldırılar ters tepti, sıradan insanlar daha büyük bir sefalete sürüklendiler. Bu koşullarda düzenlenen harekâtlardan elde edilen veriler Palantir sistemlerinde toplanacak, şirketin gelecekte üreteceği yapay zekâ temelli savaş teknolojisi ürünlerini geliştirmesine ve pazarlamasına imkân sağlayacak.

Şu gerçeği hatırlatmakta fayda var: Palantir, iyilerin tarafında değil. Şirket, Ukrayna’ya demokrasiyi, insan haklarını ya da Batı’nın Rusya'ya karşı Ukrayna’yı desteklemesi gerektiğine dair bize satılan propagandatif malzemelerde öne çıkartılan hususların hiçbirini önemsediği için yardım etmiyor.

Neticede Palantir, İsrail’in Gazze’de gerçekleştirdiği soykırıma katkıda bulunan, İsrail’e yardım eden bir şirket. 2014’ten beri İsrail'de faaliyet yürüten Palantir, 2024 yılının ilk yönetim kurulu toplantısını Tel Aviv’de düzenledi. Toplantının amacı, İsrail’in Gazze’de yürüttüğü soykırımcı harekâtı kutlamaktı. Toplantıdan kısa bir süre sonra şirket, İsrail Savunma Kuvvetleri’ne (IDF) toplu katliamı gerçekleştirmesine yardımcı olacak yapay zekâ araçları sağlamaya başladı. Palantir, ABD ordusunun asli sistemi olan, ABD-İsrail’in gerçekleştirdiği saldırıların ilk gününde İran’ın Minab kentinde 120 çocuğun katledilmesinde kullanılan Maven isimli yapay zekâ sisteminin sahibi.

Bu şirket, “Batı'nın üstün bir yaşam ve örgütlenme biçimine sahip olduğunu” söyleyen, Palantir hissedarlarına yazdığı bir mektupta, “Batı’nın yükselişi, fikirlerinin, değerlerinin veya dininin üstünlüğünün değil, örgütlü şiddeti uygulama konusunda sahip olduğu üstünlüğün bir sonucudur” diyen bir adam tarafından yönetiliyor. Gazze’de katledilenleri “kullanışlı aptallar” olarak nitelendiren biri bu. Karşımızda, ömrünü Amerikan barbarlığı ve hegemonyası mevzi kazansın diye tekno-militarizmi kullanmaya adanmış, son derece şiddet yanlısı biri duruyor.

Bu şirket, Epstein’in ortağı, aşırı Siyonist ve İsrail teknoloji şirketlerinin önemli bir finansörü olan, neo-Nazi örgütlerinin yardımıyla güçlenen Peter Thiel tarafından kurulmuş. Kuruluş sürecinde Thiel’e, kısa süre önce Palantir’in komünistleri öldürmek için kurulduğunu söyleyen Joe Lonsdale eşlik etmiş.

Demek ki bunlar, Ukrayna’ya özgecilikle alakalı sebepler üzerinden yardım eden iyi insanlar değiller.

Palantir, kitlesel ölüm, boyun eğdirme ve kontrol teknolojilerinin denenmesi için mükemmel bir zemin olduğu için Ukrayna’ya sülük gibi yapıştı.

Ukraynalı yetkililer, ülkelerini düzenli olarak alabildiğine tuhaf olan bir yöntemle pazarlamaya çalışıyorlar. Görevden alınan savunma bakanı Mihailo Fedorov, 2024 yılında Ukrayna’nın “en yeni teknolojiler için en iyi test alanı olduğunu, çünkü burada gerçek yaşam koşullarında test edilebileceğini” söylemişti.

Bu konuyu, Palantir’in İngiltere bürosu başkanı Louis Mosley de dile getirdi. Mosley, Ukrayna’nın “askeriye bağlamda yapay zekâ için bir Ar-Ge laboratuvarı olduğunu, askeri teknolojinin en ön saflarında yer aldığını” söyledi. Mosley, Ukrayna’daki savaşın “askeri teknolojiye olağanüstü bir ivme kattığını, zira, gerçek bir savaş alanının yerini hiçbir şeyin tutamayacağını” dile getirdi.

Palantir, Ukrayna’daki savaşa muhtaçtı (halen daha muhtaç). Hisse senedi fiyatı da bunu gösteriyor. Savaş başlamadan önce sekiz ilâ on dolar arasında seyreden Palantir hisse senedi fiyatı, o zamandan beri yüzde 2.000’den fazla artarak, geçen yıl 200 dolara kadar yükseldi.

Palantir yöneticileri, gerçek dünyada konseptin işe yaradığını göstererek, ürünlerini Rus tehdidine karşı mücadelede modern Avrupa orduları için vazgeçilmez olarak takdim ettiler, bu sayede çok büyük miktarlarda para kazandılar. 2025 yılında NATO, “kimi AB ülkelerinin itirazlarına rağmen) Palantir’in Maven sistemini satın aldı. Sistem bu yıl Haziran ayında faaliyete geçti.

Ancak bu sadece Palantir ile sınırlı değil. Microsoft’tan Amazon’a ve Google’a kadar tüm büyük teknoloji firmaları, 2022’den beri savaşın harap ettiği Ukrayna’daki pastadan büyük dilimi kapma umuduyla Ukrayna’nın etrafını sarmış durumda.

Son olarak, Google’ın kurucusu Eric Schmidt, Rusya içlerine yönelik “derin saldırılar” için Ukrayna’ya büyük miktarda, tek kullanımlık insansız hava aracı sağlayan bir şirket kurdu. Ukrayna medyasında çıkan haberlere göre Schmidt, “yeni sistemlerini test etmek için gerçek bir savaş alanına ihtiyaç duyuyordu.” Bu insansız hava araçları da bu saldırılar da Ukrayna’nın Rusya’yı yenmesini sağlamayacak. Sadece savaşı uzatacak, böylece Kaliforniya’daki malikanesinde güvende olan Schmidt’in konseptin işe yaradığını görmesini, diğer ordulardan sözleşmeler kapmasını sağlayacak. Bu arada, Ukrayna işçi sınıfı, katliamların gerçekleştirildiği cephelere gönderilmeye devam edecek.

Karp, Thiel ve Schmidt birer paralı asker. Bugün Zelenski, onlar için, deneysel teknolojilerini tüm bir ülkeye yaymalarına, yalnızca bir devletin mevcut ölçeği dâhilinde ve sahip olduğu nitelik ölçüsünde veriler toplamalarına imkân sağlayan mükemmel bir kukla.

Başka bir deyişle, Ukraynalılar, Ukrayna ile Rusya arasındaki savaşın asla sona ermemesini çıkarına uygun bulan, teknoloji sahasının milyarder savaş ağalarının megalomanyak hırsları için birer laboratuvar faresi haline geldiler. Bu ağalar, cinayetlerin de ölümlerin de sona ermesini hiçbir şekilde istemiyorlar. Savaş teknolojisi denilen kompleks, gerçek dünyadaki bir laboratuvardan, yaşayan insanlardan değil, ister Ukraynalı, ister Rus isterse Filistinli olsun, ölü insanlardan kâr ediyor. Ukrayna’da çok fazla ölü insan var.

Ölü sayısı konusunda elimizde güvenilir rakamlar yok. Her iki taraf da kayıplarını küçük gösterme eğilimde. NATO’ya bağlı düşünce kuruluşları Rusların kayıplarını abartıyor, Ukrayna’nın kayıplarını ise küçük gösteriyorlar. Ama şunu söylemek mümkün: toplam kayıp sayısının bir milyonu aştığına ilişkin tahmin kesinlikle doğru. Her iki tarafta ölü sayısı yüz binleri buluyor.

Tüm acımasızlığıyla süren, uzun zamandır devam eden bir yıpratma savaşı, Ukrayna’yı değil, Rusya’yı önemli ölçüde avantajlı duruma taşıyor.

Ukrayna, savaştan önce bile demografik bir krizle karşı karşıyaydı. Şimdi ise demografik bir çöküşle yüzleşiyor. 1991’de Ukrayna’nın nüfusu yaklaşık 52 milyondu. 2021’e gelindiğinde bu sayı, 10 milyondan fazla eksildi ve 41 milyona geriledi. IMF’in tahminlerine göre, Ukrayna kontrolündeki topraklarda şu anda 33 milyondan biraz fazla insan yaşıyor. Bu da Ukrayna’nın tarihte nüfusu en hızlı düşen ülke olduğunun delili. Üstelik bu düşüş devam edecek. 2025’te ölüm sayısı doğum sayısının yaklaşık üç katıydı. Çalışma çağındaki üç milyon Ukraynalı ülkeyi terk etti. Doğurganlık oranı, kadın başına sadece bir çocuk, yani yenilenme oranının çok altında.

Ana akım medya, Ukrayna’nın genç ve teknolojiye yatkın nüfusunun, eski kafalı Ruslara karşı kazandığını söylüyor ama bu sözün gerçekte bir karşılığı yok. Bu ülkedeki çöküş süreci hızlandı. Bu savaş ne kadar uzun sürerse, bu çöküş de o kadar sert ve acımasız olacak.

Süreç bu şekilde işleyecek.

Bu durum devam edecek, çünkü gerçekçi şartlarda savaşın sona ermesi çok az kişinin hayrına. Zelenski ve yandaşları askeri sözleşmelerden rüşvet alıyorlar. Ülkeyi kuşatan savaş teknolojisi endüstrisinin gücüne güç katmasını çok fazla insan istiyor. Bu sürece bel bağlayanların sayısı çok fazla. En son, ülkesini yeni silahlar için bir test alanı olarak pazarlayan, kısa süre önce görevden alınan savunma bakanı Fedorov’un, Karp’ın yeni yapay zekâ temelli savaş teknolojisi girişiminin baş yatırımcısı olacağını açıklaması, tespitimizin ispatı niteliğinde.

Savaş, yapay zekâ tarafından üretilen ölümcül silahların geliştirilmesi, konuşlandırılması ve ince ayarı için gerekli koşulları sağlar. Savaş olmasaydı, Palantir ve yapay zekâ temelli silahları satanlar iş modellerinden mahrum kalırlardı.

Ukrayna’da devletin, teknofaşist savaş ağaları ve yapay zekâ deneyleri için boş bir tuvale dönüştüğüne şahit olduk. Bu deney, çok kârlı olduğundan, kendi ağırlığı altında çökene dek devam edecek gibi görünüyor. O noktada Karp, Thiel, Schmidt ve aslında ölüm saçan yapay zekâ tüccarları bir sonraki tuvallerine geçecekler.

Bu psikopatlar yenilgiye uğratılmadığı takdirde, bu tuval, bir sonraki aşamada sizin ülkeniz veya mahalleniz olabilir.

Nate Bear
15 Eylül 2026
Kaynak

Yazının Tamamı

Yapay Zekâ Sorun mu? Yoksa Asıl Sorun Kapitalizm mi?

Yapay zekâ ve riskleriyle ilgili tartışma, son günlerde yeniden gündeme geldi. Tartışma, tümüyle teknik ve etik bir tartışma olma vasfını yitirip, hızla çöküşe yol açma ihtimaline dair tartışma alanına kaydı. Bu durumun başlıca nedeni, eskiden OpenAI ve Anthropic’te çalışmış olan mühendis Jacob Coxon’ın yaptığı açıklamalardı.

“Bugün Anthropic’ten istifa ettim. Son üç yılımı hem OpenAI hem de Anthropic’te ön eğitim araştırmaları yaparak geçirdim. İki şirket de sorumluluklarını bilmeden hareket ediyor. Kendi kendini geliştiren süper zekâya doğru hızla ilerliyorlar ve hayatlarımızla kumar oynuyorlar. [...] Bu teknolojinin gücünü kimse hafife almasın. Yakında, her şeyi hackleyebilen, herhangi bir alanı bir gecede altüst edebilecek, gerçek güç ve kaynaklara el koyabilecek insanüstü sistemler haline gelecekler. [...] Yapay zekâyı geliştiren insanlar, bu teknolojinin önümüzdeki on yıllık dönemin sonuna dek hepimizi öldürebileceğine içtenlikle inanıyorlar. Bu, bir pazarlama hilesi değil. Bilâkis, birçok yönetici ve kıdemli araştırmacı, basında mantıklı görünmek için dillerini yumuşatıyor ama aynı kişilerin özelde korkularını dile getirdiklerini duyar gibiyim. İnsana ait faaliyetlerin hiçbiri bu düzeyde bir tehlikeye yol açmamıştır.”

Coxon’ın (yapay zekânın bilinç edinip Skynet tarzında bizi ortadan kaldırmaya karar vermesiyle ilgili) tezi, oldukça tartışmalı. Ancak bu makalede bu konuya derinlemesine girmeyeceğiz, biz asıl medyada başvurulan söylemlerde göz ardı edilen konulara odaklanmaya çalışacağız.

Öncelikle temel önermeyle başlayalım: Yapay zekâ bir risk midir? Soruyu bu şekilde formüle ederken, odak noktasını değiştirme riskini de taşıyoruz. Belki de şöyle sormak daha doğru olur: Silikon Vadisi’ndeki büyük teknoloji şirketlerinin elindeki yapay zekâ, bir risk midir? Soruyu doğru bir şekilde formüle edip yapay zekâyı kaçınılmaz ve özerk bir şey olarak gören bakış açısını belirli bir çağda (siber kapitalizm çağında) insanlar tarafından yaratılan bir teknolojinin parçası olarak gören bakış açısıyla değiştirirsek, o vakit yaklaşımımız da hızla değişecektir.

Neticede yapay zekâ, zaten işçi sınıfı için açık bir risk oluşturuyor, ancak bu konuda yapmamız gereken tartışmalar, farklı bir bakış açısı üzerinden ilerlemeli.

Ele alınması gereken ilk nüans, özerklik meselesidir. Yapay zekâya özerk bir varlık olarak ele alan yaklaşımımız, iklim krizi, neo-faşist akımların yükselişi veya savaşın tırmanmasıyla olan ilişkimizi akla getiriyor. Yani, ona içselleştirilmiş kapitalist gerçekçilik perspektifinden yaklaşıyoruz. Başka bir deyişle, kapitalist anlatılar olasılık ufkunu daraltarak işlerler, bunu tam da hegemonik kültür ve ideoloji çerçeveleri dayatan belirli bir kültürel üretim ve örgütlenme yoluyla üretime dair, ekonomik süreçleri doğallaştırarak yaparlar.

Dolayısıyla, yapay zekâ ile ilgili sorunları öncelikle meta fetişizmi[1] açısından analiz etmek gerekmektedir. Bu amaçla, şimdi teknoloji sektörünün, özellikle de yapay zekâ ile doğrudan ilgili olan üretim koşullarının gerçek dünyaya ait örneklerini inceleyeceğiz.

Yapay Zekâ ve Emek Sömürüsü

Gerçek dünyaya ait örneklerden biri olarak, Filipinler'de yaklaşık iki milyon insan, yapay zekâ modelleri için veri etiketleme işinde çalışıyor. Yorucu çalışma saatleri boyunca genellikle kendi evlerinden veya kalabalık ve kirli internet kafelerden çalışan bu insanlar:

“Otonom sürüş algoritmaları geliştirmek için kullanılan videolarda yayaları palmiye ağaçlarından ayırt ediyor; yapay zekânın politikacıların ve ünlülerin temsillerini oluşturabilmesi için görüntüleri etiketliyor ve ChatGPT gibi dilbilimsel modellerin anlamsız metinler üretmemesini sağlamak için metin parçalarını düzenliyor.”

Filipinler’de, San Fransisko merkezli Scale AI adlı girişimin bir parçası olan Remotasks platformu bünyesinde çalışanların sayısı en az 10.000. Bu yapay zekâ şirketi, Microsoft, Meta ve OpenAI gibi teknoloji şirketleriyle düzenli olarak iş birliği yapıyor.

Bu platformda çalışan birçok kişi, ekonominin Uberleşme modelinin kurbanı oluyor, zira serbest çalışan olarak işe alınıyorlar, aldıkları maaş asgari düzeyde, birçok kişi platformda yaptıkları işler için biriktirdikleri parayı alamıyor, genel olarak işçi hakları ve kurallarından tamamen yoksun bırakılıyorlar.

Bu tür çalışmalar; Hindistan, Kenya, Venezuela ve Meksika gibi diğer ülkelerde de bu ölçekte yürütülüyorlar. Dolayısıyla, yapay zekâ ile ilgili tartışmaların bilinçlenme ve yok etme başlıkları üzerinden yürütüldüğü koşullarda, bu teknolojinin geliştirilmesinde köleliğin normalleştirildiği gerçeği göz ardı ediliyor.

Dahası, bu yapay zekâ etiketleme ve veri toplama işleri, sadece (saatte 1,46 avro karşılığında) hiçbir güvence olmadan, taşeronluk hizmeti üzerinden yapılmakla kalmıyor, aynı zamanda çalışanın hareketlerinin son derece kontrol edildiği veya çalışanın yapay zekâyı taklit etmek zorunda kaldığı işler olarak somutlaşıyor.

Adrienne Williams, Milagros Miceli ve Timnit Gebru’nun da dediği gibi:

“Yatırımcıların ürünlerine ‘yapay zekâ’yı dâhil etme baskısı nedeniyle, şirketler chatbot gibi yapay zekâ sistemlerini taklit edecek kişiler işe alıyorlar. Nitekim, Londra merkezli yatırım fonu MMC Ventures, 2.830 AB girişim şirketini inceledi ve bunların yüzde 40’ının yapay zekâyı anlamlı bir şekilde kullanmadığını tespit etti.”[2]

Komünist İnisiyatif örgütünden yoldaşlarımızın Hilo Rojo Atraviesa las Mujeres [“Kadınların İçinden Kırmızı Bir İplik Geçiyor” -2024] isimli kitaplarında dile getirdikleri biçimiyle, teknolojik bileşen üretiminin en büyük yüzdesinin, onlarca yıl önce kadın emeğinin yarı kölelik koşullarında kullanıldığı Küresel Güney’de olduğunu da eklemek gerekiyor. Özellikle, yetmişli yıllarda elektronik üretiminde Güneydoğu Asya’daki fabrikalarda bile istihdam edilen kadınların oranı yüzde 80’i buluyordu.

“Şu anda Vietnam’da mikroskop altında ve uzun günler boyunca süren mikroçip üretimi, neredeyse tamamen kadınlar eliyle yapılıyor. Bu kadınlar, son derece güvencesiz koşullarda, sendikasız, yorucu çalışma günleriyle ve evlendikleri veya çocuk sahibi oldukları takdirde işten çıkarılma riskiyle karşı karşıya: “Böylece sermaye, Küresel Güney’in kadınları nezdinde itaatkâr ve disiplinli bir iş gücüne kavuşuyor.”[3]

[Hilo Rojo Atraviesa las Mujeres, s. 71]

Silikon Vadisi ve Faşist Projeler Arasındaki İlişki

Yapay zekâ tartışmasının bir diğer önemli yönü de, küresel kapitalist sistem içinde onu kontrol eden burjuvazinin rolüdür. William I. Robinson, bu burjuva ittifakını dört sektör (teknoloji şirketleri; ulus devlet; askeri-sanayi kompleksi; ve ulusötesi sermaye) üzerinden tanımlamak için “Küresel Polis Devleti” terimini kullanır. Bu ittifak; yapay zekâ, siber teknoloji ve sistemik çöküş konusunda panik yaratan gazetecilik analizlerinde sıklıkla göz ardı edilmektedir.

Dolayısıyla, Robinson’ın Manu Dura [Demir Yumruk”] adlı kitabında analiz ettiği gibi, sermaye akışlarını takip edersek, Silikon Vadisi’ne ve Avrupa, Rusya ve Çin’deki benzeri teknoloji merkezlerine yönelen yatırımlarda kademeli bir artış gözlemleriz.

Devlet bütçeleri, askeri-sanayi kompleksi ve teknoloji şirketleri arasındaki ittifak, bizi iki konuya karşı uyarıyor. İlki, kapitalist sınıfın savaş yoluyla artı değer elde etmek için son derece kârlı olan silah pazarına kafayı takmış olması.

İkincisi de bu ittifakta açıkça görülen toplumsal işlev olarak, işçi sınıfının burjuvaziyle çatışmanın yaşandığı bu yeni dönemde ortaya koyduğu ve koyacağı toplumsal hareketlerin toplumsal kontrolü ve önleyici baskısı.

Palantir Davası

Birkaç ay önce Palantir, ideolojik duruşunu, daha doğrusu, dünya görüşünü özetleyen kısa bir manifesto yayınlayarak büyük yankı uyandırdı. Palantir CEO’su Alex Karp ve Nicholas W. Zamiska tarafından yazılan The Technological Republic: Hard Power, Soft Belief and the Future of the West [“Teknolojik Cumhuriyet: Sert Güç, Yumuşak İnanç ve Batı’nın Geleceği”] adlı kitaba dayanan bu emirler dizisinde Palantir, büyük teknoloji şirketlerinin burjuva iktidarını korumada ve Çin gibi rakip güçlerin yükselişiyle tehdit edilen ABD-Batı hegemonyasını güçlendirmede oynaması gereken rolü açıkça tanımlıyor.

Gelgelelim, Silikon Vadisi ve onun devlerinin (Musk, Peter Thiel, Zuckerberg...) sahip oldukları hegemonya bizi, sadece Palantir manifestosunun 12. Maddesinde dile getirilen türden fikirleri (“Atom çağı sona eriyor. Caydırıcılık çağı, atom çağı sona eriyor ve yapay zekâya dayalı yeni bir caydırıcılık çağı başlamak üzere.”) destekledikleri için değil, aynı zamanda 12. maddede özetlenen tehdit çok gerçek olduğu için de bizi endişelendirmeli.

Palantir; hükümetler, onlara bağlı ordular, istihbarat teşkilatları ve polis güçleri için büyük veri analizi ve yapay zekâ platformları hizmeti sunduğu için öne çıkıyor. Başka bir deyişle, Palantir, NATO’nun tamamını, İsrail ve Ukrayna gibi bazı müttefikleri kuşatmış bir toplumsal kontrol ve casusluk ağıdır. Dahası Palantir, tüm Silikon Vadisi’nin tüm ağ yapısıyla kurulmuş olan siber bağlantının (karşılıklı bağlantının) somutlaş halidir.

Somutta sahip olduğu yazılımlar; Amazon Web Services, Microsoft Azure veya IBM Cloud gibi diğer teknoloji devlerinin altyapılarıyla iş birliği yapmadan, yani yazılımın küresel olarak dağıtılması, entegre edilmesi ve ölçeklendirilmesi olmadan hiçbir işe yaramaz.

Yukarıdakiler, kapitalizmin nasıl işbirliği ve mimari konusunda kalın bir perde ördüğüne dair bir ipucu veriyor. Bu perdede, tüm topluluklar üzerindeki kontrol, şiddet ve manipülasyon kapasitesi, bilinçli siber varlıklar değil, kapitalist insanlar tarafından yönetilen bu özel ulusötesi altyapılara bağlıdır.

Yapay Zekâ İçin Gerekli Bağlam Olarak Siber-Faşizm

Bir diğer önemli nokta ise devletler, askeri-sanayi kompleksi ve büyük teknoloji şirketleri arasındaki etkileşimden doğan yeni bir faşizm biçiminin ortaya çıkmasıdır. Alberto Toscano’nun dile getirdiği biçimiyle faşizm, kapitalizmin en erken aşamalarından günümüze dek, emperyalizm ve onun tüm nüfusları boyunduruk altına alma yöntemleriyle bağlantılı tarihsel-politik bir süreklilik olarak anlaşılmalıdır. Irk ayrımcılığı ve Filistin’deki soykırım, bu faşist politikaların güncel tezahürleridir. Bu olguların şiddeti, tarihsel bağlama ve kapitalizmin içinde olduğu belirli aşamaya bağlı olarak ya azalır ya da yoğunlaşır.

Siber-faşizmin temel özelliği, merkeziyetsiz yapısıdır. Propaganda ve kültürel örgütlenme aygıtının devlet eliyle işletildiği (Joseph Goebbels’in yönettiği Üçüncü Reich’ın propaganda makinesinden istifade edildiği) yirminci yüzyıl faşizmine kıyasla, günümüzde faşizm, insanlığın icat ettiği en güçlü iletişim aracı olan sosyal medyayı kontrol eden büyük teknoloji şirketleriyle yapılan ittifaklardan doğmaktadır. Bu durum, faşizmi siber, birbirine bağlı ve işletim sistemlerimize yerleşmiş hale getiriyor. Artık sadece devlete bağımlı değil, üstelik her zaman devletle ittifaklar kurmaya çalışıyor.

Yapay Zekâ Sorunu Olarak Ataerkil ve Üstünlükçü Egemenlik

Önceki hususla ve faşizmin meşrulaştırdığı şiddetle bağlantılı olarak, zorbalık veya mobbing (psikolojik ve/veya cinsel taciz) konularında, daha önce sınıf veya ofis gibi fiziksel alanlarla sınırlı olan şeylerin artık dijital alana yayıldığını, tüm siber zorbalık veya cinsel içerikli mesajlaşma davranışlarının dijital sınırı aşarak, fiziksel alanda kendini (yeniden) üretmeye devam edebildiğini görüyoruz.

Bu sınırların bulanıklaşması olgusu, özellikle yapay zekâ tarafından üretilen cinsel içerikli deepfake’lerin son zamanlardaki yaygınlaşmasında belirginleşiyor. Andrea Proenza, Eldiario sitesinde yayınlanan “Grok deepfake vakası kadınlara yönelik dijital şiddet hakkında neyi ortaya koyuyor: ‘Koruma eksikliği muazzam düzeylerde” başlıklı makalesinde bu hususu analiz ediyor. Proenza, bu yapay zekâ tarafından üretilen görüntülerin yalnızca sanal temsiller değil, somut bedenlere (bu durumda kadınların bedenlerine) gerçek şiddet uygulayan güç araçları olarak nasıl iş gördüğü konusunda bizi uyarıyor.

Bu durumların yol açtığı teşhir, utanç, korku veya susturulma, sadece dijital alanla sınırlı kalmayıp, bunlardan muzdarip olanların maddi yaşamlarını da doğrudan etkileyerek itibarlarını, güvenliklerini ve hem dijital hem de fiziksel-kamusal alanda var olma olasılıklarını tehlikeye atıyor.

Bu vesileyle, dijital ortamın ve yapay zekânın yeni şiddet biçimleri yaratmadığını, aksine, önceden var olan ataerkil, faşist ve kapitalist mekanizmaları yeniden programlayıp hızlandırdığını vurgulamak gerek.

Eğer kadın bedeni, endüstriyel kapitalizm dâhilinde aşırı derecede insanlıktan uzaklaştırılacak noktaya kadar nesneleştirilmişse, şimdi faşizmin yükselişi ve bu kapitalist gericiliğin dijital altyapı üzerindeki kontrolüyle birlikte, kadınlar ve diğer şiddet mağdurları (ırksallaştırılmış topluluklar, LGBT topluluğu...) internette son derece anti-feminist, kadın düşmanı, ırkçı ve emperyalist bir sermaye tarafından daha da ağırlaştırılan bu şiddete maruz kalmaktadır.

Yani Şimdi Sorun Yapay Zekâda ve Siber Teknolojide mi?

Belki de eleştirilerimizde asıl noktayı kaçırıyoruz. Yapay zekâ, siber teknoloji gibi özerk bir varlık değil. Bu endüstriler, tüm zulümlerini ilerleme ve sermaye adına meşrulaştıran kapitalistlerce kontrol edilmektedir. Buna karşılık, başka bir gelecek mümkün, bu da ancak teknolojilerin kontrol edilmesine bağlıdır. Ancak o zaman işçi sınıfı, mevcut olanlardan farklı mantıklara dayalı yeni siber teknolojileri reddetme, yeniden yönlendirme veya tasarlama fırsatına sahip olacaktır.

Sorun, Terminatör filminin hikâyesi ve yerimizi apay zekânın alması karşısında duyulan korku değil, kapitalistlerin, asalak vampirler misali, fildişi kulelerinden her gün bizi boyunduruk altına aldığını söyleyen, Kapital’de dile dökülen hikâyedir.

Postkapitalist Teori Merkezi
15 Eylül 2026
Kaynak

Dipnotlar:
[1] Meta fetişizmi: ChatGPT’de bir şey ararken, yapay zekâ ile görseller oluştururken ya da herhangi bir akıllı cihaz kullanırken, bu metinleri oluşturan üretime ait izler, kapitalist sömürünün izlerini taşır. Genellikle bu izler, Küresel Güney’den Batı’ya uzanır. Batı ise bu geç kapitalizm döneminde her düzeyde kitlesel tüketimin en tipik örneğidir.

[2] “La explotación laboral detrás de la Inteligencia Artificial”, Datagenero.

[3] Un Hılo Rojo Atra Vıesa, Iniciativa Comunista, 2024, PDF.

[4] Andrea Proenza, “Qué revela el caso de los deepfakes en Grok sobre la violencia digital contra las mujeres: “La desprotección es gigantesca”, 16 Ocak 2026, Diario.

Yazının Tamamı