Froydculuk ve Froydcu Marksistler

“Sigmund Freud dünyayı hepten ateşe verdi. Birçok insan, Froydculuğun dünyanın çehresini değiştireceğine inanıyor.” Freud’un Batı Avrupa’daki öğrencilerinden ve takipçilerinden biri olan F. Vittels diyor bunu.

Sigmund Freud, kendini Kopernik ve Darwin ile aynı seviyeye koyuyor. 90'lı yıllarda teorileri geniş halk kitleleri tarafından oldukça düşmanca bir şekilde karşılanmıştı, şimdilerdeyse burjuva dünyasının yeni kutsal kitabı haline geliyor. Freud moda, Freud göklere çıkarılıyor. Birçok sosyal demokrat, Freud’u Marx’ın yerini koyuyor.

Bu hayranlık, SSCB’ye dek uzandı. Elbette Sovyetler’de Batı Avrupa’da görülen boyutlara ulaşamadı, ulaşamazdı da. Orası yeterli panzehre sahipti. Ama gene de, tıpkı Batı Avrupa’da sadece sosyal demokratlar değil, Henriett Roland Holst[1] gibi “aşırı radikal” isimler de Marksizmi Froydculukla “tamama” erdirmekle meşgulken, SSCB’de de benzer eğilimler, M. A. Reisner gibi kimi Marksistlerimiz, daha doğrusu, sözde Marksistlerimiz tarafından sergileniyor. İşte Profesör Reisner şunları söylüyor:

“Froydculuğun kıymetli özünü burjuva toplumunun getirdiği çerçöpten, idealist, metafizik tahrifattan, çelişkilerden ve tutarsızlıklardan ancak materyalist diyalektik, Marksist yöntem yoluyla ayırabiliriz. Marksist bilim, Freud’un materyalini yeniden işlemenin yanı sıra, başlangıçta sisteminin ayrılmaz bir parçası olan materyalizmi ve monizmi korumanın yollarını ve araçlarını bulmalıdır. Freud’un teorisinden dinin toplumsal nevrozuna karşı yeni bir silah yaratmayı ancak proletaryanın sınıf mücadelesine iştirak edenler başarabilirler.”[2]

“Psikanalizin (Freud’un teorisinin) verilerini, bilhassa psikologlara ve Marksist sosyologlara tavsiye ediyoruz. Orada kendi araştırmalarını zenginleştirmek ve derinleştirmek için paha biçilmez bir malzeme bulacaklardır.”[3]

Benzer ifadeler, Sovyet basınında birçok kez yer aldı. Ancak Rus Froydcumuza geçmeden önce, Freud’un teorisi hakkında birkaç kelâm edilmelidir.

Froydculuk, güya ruhsal veya sinirsel bozukluklarla ilgilenen tıp alanında özel bir dal olarak ortaya çıktı. Freud’un sinir hastalıklarını analiz ve tedavi etme yöntemine psikanaliz deniyor. Freud, cinsel arzunun her nevrozun kökeninde yattığı sonucuna vardı. Sinirsel bozukluklar, cinsel arzuların kusurlu bir şekilde bastırılmasının sonucundan başka bir şey değil. Birey, bu arzuların tatmininden kendini mahrum bırakmaya zorlandığında ortaya bozukluklar çıkıyor, hatta böyle bir tatmin düşüncesinin bile bilinçaltına girmesine izin verilmiyor. “Nevrozlar,” diyor Freud, “tabiri caizse, cinsel işlevin özel bir bozukluğunu temsil eder. Bir kişinin nevroza maruz kalıp kalmaması, tümüyle libido miktarına ve arzularını tatmin etme, böylece bu birikmiş enerjiye doğal bir çıkış yolu bulma imkânlarına bağlıdır.”[4]

Freud, “libido” terimi üzerinden, cinsel arzuları şu şekilde anlıyor: “Psikolojik yaşamda cinsel işlevin tezahürü olan enerji.”[5]

İnsanın ruhsal yaşamının temelinde, özünde fiziksel ve ruhsal olgular arasında bir yerde duran bu arzular yatıyor.

Psikanaliz, iki temel arzu grubunu, iki kompleksi birbirinden ayırıyor: “ego kompleksi” (veya kendini koruma içgüdüsü) ve cinsel istekler.

Nevroz, kural olarak, cinsel arzuların pratik bir çıkış yolu, tatmin bulamadığı durumlarda ortaya çıkıyor. Bu durum, cinsel arzu “ego kompleksi” veya “gerçeklik ilkesi” ile çatıştığında oluşuyor, bu da ruhsal bir çatışmaya yol açıyor. Cinsel arzunun tatmini, birey için kendini koruma, öz saygı veya toplumsal görevler vb. içgüdüleriyle çatıştığı için “yasak” addediliyor.

Böylece, arzular arasından bir “ayıklama”, bir “seçme" işlemi gerçekleştiriliyor, bu işleme bilinçli benlik, hiçbir şekilde yer almıyor. Bu ayıklama, Freud’un “sansür” olarak adlandırdığı özel bir ruhsal ilkenin işlevi.

Freud’a göre, ilkel insan ve çocuklar, yalnızca “şehvet ilkesi”ne, “haz ilkesine” itaat ediyorlar. Gelişimin bu aşamasında henüz hiçbir şey “yasaklanmış” değildir. Daha sonra yeni bir faktör ortaya çıkıyor: “gerçeklik ilkesi”. Arzu tatminine yönelik eğilim, bu ilkeyle çatışıyor, genellikle “sansür” tarafından bastırılıyor ve bilinçten uzaklaştırılıyor.

Bu tür bir bastırma, en çok da bebeklikte bilinçsiz ruhsal deneyimlerin yaygın bir biçimini temsil eden, yetişkinlikte ise bebekliğe dönüş olarak kabul edilmesi gereken “sapık arzular” olarak adlandırılan durumlarda meydana geliyor. Bunların arasında en belirgin olanlar, enseste yönelik eğilimler (yakın akrabalara yönelik cinsel hisler) ve narsisizmdir (libidonun kendine yönelmesi).[6]

Freud’a göre, bebeklik döneminde libido, her zaman narsistik bir eğilime sahiptir. Sadece yaşamın ilerleyen dönemlerinde dış nesnelere (diğer kişiler vb.) yöneliyor ama o zaman bile eksik kalıyor. Nevrotik bir “bebekliğe dönüş” tehlikesi ise asla dışlanmıyor. Psikanalitik okulun bakış açısına göre, nevrozların oluşumunda, “Ödip kompleksi” olarak adlandırılan, yani kızların babalarına, oğulların annelerine vb. karşı ensest cinsel duygular beslemesi, aynı zamanda kızlar ve anneler arasında kıskançlık duygusu önemli bir rol oynuyor. Bu ruhsal kompleks adını, babasını öldürüp annesiyle evlenen Yunan mitolojisindeki Oedipus efsanesinden alıyor.

Freud, Ödip öyküsünde ele alınan ilişkinin Froydculuğun ve insanlığın geniş bir tarihsel döneminin karakteristik özelliği olduğuna inanıyor. Bunların dış evlilik, totem kültü, ataerkillik vb.nin kaynağı olduğunu varsayıyor. Ödip kompleksi, gerçeklik ilkesiyle çatışan ve “sansür” adı verilen ruhsal aygıtın sürekli olarak bastırmaya çalıştığı, bilinç eşiğini asla geçmelerine izin vermediği “anti-sosyal” eğilimlerin bir örneği olarak gösteriliyor. Anti-sosyal cinsel eğilimler bastırılıyor, ruhsal çatışma, bunların ortaya çıkmasına neden oluyor. Bireyin bilinçli zihninden zorla uzaklaştırılıyorlar. Bir kişi, bu tür eğilimlerin ruhunda var olduğunu asla bilemeyebilir. Bunlar bilincinden silinir, gene de varlıklarını sürdürürler, ancak “bilinçaltı düşünceler” biçiminde.

Bu “bilinçaltı düşünceler”, birey için kabul edilemez oldukları için bilinç eşiğini geçmeleri yasaklanmış ve bastırılmış olup, Freud’un “bilinçaltı” olarak adlandırdığı gizli bir ruhsal dünyayı oluştururlar.

Bu Froydcu “bilinçaltı dünyası”nın iki özelliği öne çıkıyor:

1. Tamamen geçmişten gelen ruhsal deneyimlerden oluşur: tarih öncesi insanın kalıtsal “haz eğilimleri” (arzuların tatminine yönelik eğilimler) ve gerçeklik ilkesinin henüz eksik olduğu, hiçbir şeyin yasak görünmediği o çocukluk dönemine ait cinsel deneyimler.

2. Freud’un “bilinçaltı”sı, zorunlu olarak “bilinçli” olana karşıttır; içeriği bilinçli benlik için kabul edilemezdir; sürekli olarak bilinç ilkeleriyle çatışma halindedir.

İlkel kabilelerin cinsel psikolojisi, çocukluğun ilkel psikolojisine karşılık gelir ve “bilinçaltı”nda yer alır. Orada tüm “şeytanlar” beklemededir: ensest, Ödip kompleksi, narsisizm, hadım kompleksi, anal erotizm vb.

Tüm bu faktörlerin önemi, bilinçaltına itilmiş olmaları gerçeğiyle hiçbir şekilde azalmaz. Hâlâ aktif kalırlar, bireyin davranışlarını ve nöropsikolojik aygıtını etkilerler. Etkileri özellikle nevrotiklerde güçlüdür. Freud bize şunu söyler:

“Histerik bir bireyin ruhsal yaşamı aktiftir, ancak bilinçsiz düşüncelerle yüklüdür, tüm semptomlar bu düşüncelere bağlıdır. Gerçekten de, histerik ruhun en çarpıcı özelliği, yalnızca bilinçsiz düşünceler tarafından domine edilmesidir. Histerik bir kadın mide bulantısından muzdaripse, bu bilinçsiz bir hamilelik düşüncesinden kaynaklanabilir. Gene de hasta, bunun hakkında hiçbir şey bilmeyebilir, oysa psikanaliz yoluyla bu düşünce, ruhunda kolayca tespit edilebilir ve bilinçli benliğin bilgisine sunulabilir.”[7]

Sadece hasta değil, akıl sağlığı yerinde olan kişiler de bilinçsiz düşüncelerin etkisine maruz kalırlar. Bu etki, çeşitli işlevsel bozukluklarda, hafıza ve konuşma kayıplarında ve rüyalarda kendini gösterir.

Freud, rüyaların yorumlanmasını en büyük başarılarından biri olarak görür. Genel olarak, insan iradesinin karanlık ve uzak bir geçmişten kaynaklanan gizemli cinsel içgüdüler tarafından yönetildiği kanıtlanmıştır. Bunlar hayatımız üzerinde büyük bir etkiye sahiptir. Kader gibi kaçınılmaz ve ezicidirler. Freud bize, zihnin ilkel hallerine tekrar tekrar odaklanma eğiliminin, gizlenmiş bir ölüm özleminden başka bir şey olmadığını söyler.

Freud, “Gelişimin erken aşamalarında insanlık her zaman narsisttir” der. İnsanın evrenin merkezi ve tacı olduğuna, güçlerinin sınırsız olduğuna inanılır. Önce Kopernik, sonra Darwin, bu “narsist” anlayışları ortadan kaldırmak için çok şey yaptılar. İnsan kibrine vurulan üçüncü ve en ağır darbe ise Freud’un kendisi tarafından indirildi. “İnsan, kendi evinde, yani kendi ruhunda efendi değildir” dedi.

Froydcular, kendilerini nöropatoloji veya bireysel psikolojiyle sınırlamazlar. Bunlar arasında psikanalitik yöntemleri toplumsal olgulara uygulama eğilimi vardır.

Freud, Totem ve Tabu adlı kitabında toplumsal sorunları analiz etmeye çalışır. Yöntemini sosyoloji uzmanlarına tavsiye eder. Freud, “Sosyolog, amacımızın ona kendi araştırmasında yardımcı olmak, kendi materyaline uygulayabileceği bir araç sağlamak olduğunu bilmelidir” der.[8]

Bazı Marksistlerin bu tavsiyeyi oldukça ciddiye aldığını zaten gördük. Öyleyse Freud’un kendisinin ve takipçilerinin sosyolojik çalışmalarında hangi sonuçlara vardıklarını görelim.

Freud’a göre, ilkel kabilelerin psikolojisi, nevrotiklerin psikolojisine tam olarak karşılık gelir. Toplumun kökeni, ünlü “Ödip kompleksi” ile yakından bağlantılıdır. İnsan toplumu, Freud’un şu şekilde tanımladığı ilkel bir sürü olarak yola koyulur: “Burada, tüm kızları ele geçiren ve tüm yetişkin oğulları kovan, vahşi ve kıskanç baba hüküm sürer.” Daha sonra toplum, yeni bir gelişim aşamasına geçer, bu da şöyle olur: “Bir gün kardeşler birleşti, babayı öldürdüler ve onu yediler. Bu, baba sürüsünün sonuydu. [...] Yeme eylemi sırasında kendilerini babayla özdeşleştirmeye çalıştılar: herkes, babanın gücünün bir parçasını özümsedi.” Totemik yemek, insanlığın bu ilk şenliği, birçok toplumsal kurumun seyrini belirleyen o dikkat çekici suça bir geri dönüşten başka bir şey değildir: toplumsal örgütlenme, ahlaki kısıtlamalar, din.”[9]

Freud'a göre din, “evrensel bir saplantı nevrozu”dur. Sanat vb. diğer ideolojiler, dönüştürülmüş ensest arzular olan yüceltilmiş (daha yüksek uygulamalara dönüştürülmüş) cinsel enerjiden başka bir şey değildir. Bazen Freud düşüncede yükselirken kelimenin tam anlamıyla havaya çıkar.

Peki havacılığın kökenini bilmek ister misiniz? Freud’un “açıkça gösterdiği gibi” kökeni çocukluk libidosundadır. Freud, “artık nihayet amaçlarına ulaşmış olan havacılık, çocukluk erotizminde kök salmıştır” çünkü “rüyalarda uçma arzusu, cinsel aktiviteye duyulan özlemin bir sembolüdür.”

Freud’un öğrencilerinden ve takipçilerinden biri olan Colney, modern toplumsal yaşamı Froydculuk bakış açısından analiz etmeye çalıştığında, şu gibi olağanüstü ifadeler ortaya koydu: komünizm, çocukluk psikolojisine bir geri dönüş, özel bir delilik biçimidir. Kır komünizmi, tüm oğul-kardeşlerin ortak anneleriyle (burada Colney “toprak ana” kelimeleriyle oynuyor) cinsel ilişkiye girme arzusunun süreklileşmiş, ilkel bir tezahürüdür. Leninizm, bir savaş psikozu: proletaryanın devrimci ruhu, birikmiş libidonun bir sonucudur. Sömürüden şikâyetler, zulüm saplantısının özel bir biçimidir. “Dünyanın işçileri, birleşin!” sloganı, eşcinselliğin bir göstergesidir.

İşte Froydcu “sosyoloji”, kimi “Marksistlerimizin” bayıldığı teori! Elbette, Froydizmin “sosyolojik” kısmının tamamen reddedildiği ve sadece bireysel psikolojisinin dikkate alındığı söylenir. Oysa her iki ifade de yanlıştır. Froydcu Marksistlerimizin Freud’un sosyolojisini tamamen reddettiği doğru değildir. Profesör Reissner’in dini bir nevroz biçimi olarak gördüğünde Freud’u taklit ettiğini zaten belirtmiştik. Dine yönelik en ağır suçlaması ise muhtemelen dinin birikmiş libidoyu daha iyi bir kullanmasına mani olduğuyla ilgilidir. Doğru uygulandığında ise “tüm sömürücü sınıfı havaya uçurabilir!”[10] Ayrıca, vahşilerin zihniyetinin tamamen cinsel olduğu konusunda da hemfikirdir. “Freud’un teorileri, özellikle de çoğunlukla cinsel kavramlardan oluşan bebeklerin ve vahşilerin zihniyeti hakkındaki keşfi, göz ardı edilemez.”

Profesör Reissner, ayrıca çeşitli sınıf ideolojilerinin cinsel kökeninden, ideolojiler alanındaki yüceltme ve baskıdan da söz eder. Froydculukta “gerçek materyalist unsurlar” “gerçek bilimsel ve materyalist temeller” bulması doğaldır.[11]

Reissner, yoldaş A. Varyaş tarafından sadakatle taklit edilmiştir. Varyaş, Modern Felsefe Tarihine Giriş adlı eserinin “ideolojinin doğası” başlıklı bölümünde, Freud’un “bilinçaltı yaşamının yasaları”nı ayrıntılı olarak ele almaktadır. Bunu yapmasının nedeni, sosyal psikoloji, ideolojiler vb. bazı olguların bu yasalar temelinde açıklanabileceğine olan inancıdır. Ona göre, Freud’un “bilinçaltı” kavramı, bazı çekincelerle birlikte, Marksist bir kavramdır ve toplumsal yaşamın olgularına tatbik edilebilir. Komünist Akademi’de okuduğu makalesinde Yoldaş Varyaş, Freud ve diğer psikiyatristlerin “rüyaların mekanizmasına, ruhsal bozukluklara, mitlerin ve dinlerin kökenine, totem, tabu, evlilik gelenekleri, ritüeller, dini kavramlar, ruh fikri, ölüm problemi, otorite ve toplumsal düzenlemelere dair ilk kavramlara yeni bir ışık tuttuklarını” iddia etmektedir.[12]

Aynı raporun daha sonraki bir baskısında, Modern Felsefe Tarihi adlı eserinde, Marksist eleştiriden etkilenen Yoldaş Varyaş, yukarıda alıntılanan ifadeyi değiştirerek, “yeni bir ışık tuttular” yerine biraz daha yumuşak bir ifade olan “yeni bir teori geliştirdiler” ifadesini kullanmıştır.[13] Ancak gene de, “geri adım atmış olsa da” Yoldaş Varyaş, kesin olarak aynı pozisyonda kalmaktadır.

Yoldaş Varyaş’ın Froydculuk ve Marksizm Bakış Açısından Eleştirisi başlıklı makalesi (Dialectics in Nature dergisi, 1926, Sayı 1) Bu, çok karakteristik bir durum. Burada, Marksist eleştirmenler tarafından rahatsız edilen yoldaş Varyaş, Freud’u reddetmek için elinden gelenin en iyisini yapıyor; aynı zamanda Marksizm ile Froydculuğu “uzlaştırma” yönünde açık bir eğilim de var. Örneğin, Freud’un özünde idealist olan “bilinçaltı” anlayışını toplumsal biçimlerin, oluşumlarında yer alan insanların bilinçli iradesinden bağımsız olarak ortaya çıktığını söyleyen Marx’ın anladığı bilinçaltıyla ilişkilendirmeye çalışıyor.

Varyaş, Freud’un ve Marx'ın kategorilerinin yalnızca birkaç küçük noktada farklılık gösterdiğini varsayıyor. Dahası, Varyaş şunları söylüyor:

“Bu kategorinin Marx ve Engels’in toplum felsefesinde önemli bir rol oynadığını biliyoruz. Tabii Freud’un anlayışının çok daha sınırlı, bireyselci, dinamik ama gayrı diyalektik olduğunu biliyoruz.”

Görünüşe göre Freud’un kendisi de, fikrinin bu şekilde sınırlandırılmasına tümüyle onay vermemiş. Bu anlayışı üretim faktörleri temelinde ele alıp izah edersek, tam da Marksist anlayışa tekabül eder. Freud, bu Marksist anlayışı daraltmıştır.”

Aslında Varyaş, Freud’un bilinçaltı kavramını Marksist bir kavrama dönüştürecek şekilde “genişletmeyi” gerekli gördüğünü söylüyor. Varyaş, Froydcu bilinçaltının özel anlamını hiçbir zaman kavrayamadı, öte yandan, Marksist kategorileri de pek anlayamadığını söyleyebiliriz. Yoldaş Varyaş, Marksist ve Froydcu kategoriler arasındaki temel metodolojik farkı görmüyor. Froydcu yöntemler ona oldukça kabul edilebilir görünüyor ve sadece bunların kimi ufak düzeltmelere ihtiyaç duyduğunu düşünüyor. Şöyle diyor:

“Froydculuk, çok sayıda olguyu, geniş bir malzemeyi bir araya getirdi, dikkatimizi ensest gibi yeni ve belirsiz sorunlara çekti, ancak Marksizmi bilmeyen psikanalistler doğru sonuçlara varamadılar. Bu nedenle, toplumsal olguların kısmi analizleri bizim için işe yaramaz (sadece işe yaramaz mı? -yn.) ve bazen (?) kafa karışıklığına bile yol açıyor. Ancak aynı zamanda Marksist olan uzmanların elinde değerli bir yöntem haline gelebilir.”

Yoldaş Varyaş’ın “Froydculuk eleştirisi” o kadar çok “çekince” içeriyor ki, Froydculara Marksizmi incelemeleri, Marksistlere de Froydculuğu incelemelerini salık veriyor. Böyle bir sentez ne tür bir sonuç ortaya çıkartırdı? Bir tür Froydcu-Marksizm, kimi yoldaşlarımızı çoktan meşgul eden absürt bir kombinasyon.

Bugün tanık olduğumuz “Froydcu-Marksistler” veya “Froydcu-Komünistler” cenahına yoldaş Zalkind de dâhil. Yoldaş A. B. Zalkind’in “sosyolojisi” Froydcu yönteme, “bilinçaltı”nın temel doktrinine dayanıyor. Yoldaş Zalkind’e göre Freud, bilinçaltı teorisinde, kendi niyetinden bağımsız olarak, sınıf “bilinci” ve “bilinçaltı” (sınıf psikofizyolojisi) çalışmalarını ve yaratıcı süreçteki (bilim, sanat, sosyal faaliyet vb.) sınıf unsurlarının araştırılmasını büyük ölçüde ilerletebilecek “psişik seçilim”in kesin toplumsal yasalarını kurmuş.[14]

Gördüğünüz üzere Froydculuk, Marksizmin bir eklentisi olarak kabul ediliyor. A. B. Zalkind, sadece Froydcu metodolojiyi övmekle kalmıyor, aynı zamanda onu günümüzde toplumsal yaşamın analizi için kullanmaya çalışıyor. “Psikonevrolojinin bakış açısından devrim”, “Komünist Parti’nin psikofizyolojisi”, “Devrimci amacın refleksi” gibi makaleler kaleme alıyor. Bu makalelerden, “Ekim Devrimi’nin zaferinin nöro-psişik köklerinin (temelinin) akıl sağlığını güvence altına aldığını”, “devrimin kitlelerdeki yozlaşmış mistisizmi parçaladığını” öğreniyoruz. “Halk kitlelerinin yozlaşması”, devrimin sağlıklı nöropsikolojik kökenleriyle yan yana” diyen Zalkind, gerçekleri tahrif eden görüşler öne sürüyor!

Yoldaş Zalkind’e göre “Marksist biyologlar ve psikologlar, Froydcu metodolojiye azami dikkati göstermek zorunda.”

Yoldaş Zalkind, esasında bilimsel yöntemler söz konusu olduğunda tipik bir eklektiktir. Marksizmi Froydculukla, Froydculuğu refleksolojiyle birleştirmeye meyyaldir. Bu şekilde bütünsel bir sonuca ulaşılamaz.

Marksistler nezdinde bile Froydcu “sosyoloji” ve metodoloji, kimi zaman karşı konulmaz bir cazibeye kavuşabiliyorsa, burjuva teorisyenlerinin bunlarda boş ve gerici söylemler için malzeme bulmalarına şaşmamak gerek. Sovyetler’de üretilen biyoloji ve psikiyatri literatürü Froydcu kavramlarla dolu. Hatta bilimsel yöntemlerinin psikanalistlerin keyfi öznelciliğine ve mistisizmine karşı kanıt oluşturması gereken materyalist biyoloji okulunun temsilcilerinin eserlerinde bile bolca bulunuyorlar. Profesör V. V. Saviç, 1927’de yayımlanan İnsan Davranışının Unsurları" adlı kitabında şöyle diyor:

“Cinselliğin daha yüksek tezahürleri arasında inanç olgusundan bahsetmeliyiz. [...] İnanç kördür. İnanç, çok sık fedakârlığa yol açar, bu, duygunun tipik bir özelliğidir. ‘Ey insanlık için canını veren kahramanlar!’ Bu sözler, ‘Devrim Kurbanları’ meydanına dikilen kemerlere yazılmıştı. [...]”

Burada sadece Froydculuk, refleksolojiyi yerinden etmiyor, daha ziyade, burada Froydculuğun en gerici özellikleriyle karşılaşıyoruz. Bu doktrin üzerindeki örtüyü kaldırıp atıyor, neticede devrim, Froydculuğun ve cinselliğin “albenili” bir tezahürü olarak takdim ediliyor. Froydcu fikirlerin bu şekilde uygulanmasına anti-Marksist literatürde sıklıkla rastlanıyor.

Genelde Froydcu-Marksistlerimiz, Froydculuğu, en azından ana hatlarıyla, Marksist araştırmacılarımız için oldukça faydalı olabilecek sağlam bir materyalist doktrin olarak görüyorlar. Yoldaş Varyaş, “Freud ve takipçileri, önde gelen fikirlerinin Marksist bir fikir olduğundan asla şüphelenmediler. Bizim görüşümüze göre Froydculuk, Marksizm ile Brown’un hareket teorisinin elektrodinamikle olan ilişkisine benzer bir ilişki içindedir. Tüm psikoloji dalları gibi Froydculuk da diyalektik materyalizmin bir bileşenidir. Özel durumlara uygulanabilen genel teorinin bir bölümüdür” diyor.

Peki felsefecilerimiz haklı mı?

Soruyu temel unsurlarıyla ele alarak inceleyelim.

Öncelikle Froydculuk, uyumlu bir sistemi ifade etmez. İfadeleri çok sık çelişkili ve belirsizdir. Nöropatolojide bile nevrozu tümüyle cinsellik üzerinden ele alan yorum, uzmanların itirazlarıyla karşılaşır. Ancak bizi ilgilendiren bu özel eleştiri değil, Freud’un metodolojik açıdan eleştirisidir.

Burada, öncelikle Freud’un mutlak psikolojizmi, “fizyoloji karşıtlığı” itirazlara açıktır. Yöntemi, refleksolojinin objektif yönteminin tam tersidir. Eğer Hegel “ölçümün tek kesin kural olduğu” iddiasında haklıysa, o zaman psikanalizin tamamen öznel ve psikolojik yönteminin bilimsel bir değeri yoktur.

Froydcular, eski psikoloji okulunun dayandığı iç gözlemin sınırlamalarının üstesinden geldiklerini düşünüyorlar. Ancak bu, bir hatadır. Başlıca itirazımız, psikanalizin psikolojik yöntemlerinden biri olarak iç gözlemi kullanması değildir. İnsan psikolojisiyle uğraşırken iç gözlemi göz ardı edemeyiz. Ancak bu tür yöntemler tali bir rol oynamalı, yaşayan bir organizmanın tepkilerini incelemenin diğer ve objektif yöntemleriyle kontrol edilmelidir. Oysa psikanaliz, yalnızca (burada araştırma nesnesi olarak alınan) öznenin tümüyle iç gözleme dayanan tanıklıklarıyla çalışır. Başka bir deyişle, psikanaliz, yalnızca ölçülemeyen öznel ruhsal verilerle ilgilenir.

Froydculuk, fizyolojiyi ve fizyolojik koşulları tümden göz ardı eder. Bütünüyle öznel ruhsal çatışmalardan doğan ve gelişen, tamamen ruhsal bir olaylar zincirini inceler. Doğru, “bilinçaltı”, dışarıdan gözlemleniyor gibi görünüyor, iç gözleme yer bırakmıyor. Ama bu da bir hata. Aslında Freud, “bilinçaltına dair bilgimizin ancak bilinçli olan aracılığıyla, yani hastanın bilinciyle, incelediğimiz “bilinçaltı” olan kişinin bilinciyle toplanabileceğini savunur.

Marksist, yani gerçekten bilimsel psikoloji, diğer yöntemleri dışlayarak tek bir yöntemle sınırlandırılamaz. Ne iç gözleme ne de koşullu reflekslerin tamamen nesnel incelemesine dayanabilir, çünkü ruhsal yaşam, bir bütün olarak ele alındığında, fizyolojik reflekslerin basit bir kombinasyonundan daha fazlasıdır.

“Marksist psikoloji, diyalektik yardımıyla hem öznel hem de nesnel yöntemlerin tek taraflılığını aşmaya ve bir sentez elde etmeye çalışır. Marksist psikolojinin temel formülü şudur: ‘Nesnel yöntemlerin kontrolü altında iç gözlem.’[...]”

[A. Deborin, Revolution and Culture, 1927, Sayı. 2]

Bu açıdan bakıldığında Froydculuk, tek taraflı ve son derece öznel görünmektedir.

Freud, cinselliğin her şeyin temelinde olduğunu ilan etti. Bu gerçek, bazı yoldaşlarımızın onun teorisinin materyalizmin zirvesi, en “fiziksel” (belki de “aşırı fiziksel”?) bir doktrin olması gerektiğini düşünmelerine yol açtı. Bu, bir yanılgı.

Freud’un arzu ve “libido” tanımı bile belirsiz ve idealisttir. Freud, cinsel arzunun biyolojik anlamı bu işlevden ayrı olarak anlaşılamasa da, üremeden asla bahsetmez. Ancak Freud, biyolojik üreme ilkesinden değil, belirli bir ölümcül “haz ilkesi”nden, tamamen psikolojik ve soyut bir kavramdan hareket eder. Freud’un “libido”sunun üreme ile hiçbir ilgisi yoktur, özünde narsisttir. Aseksüeldir.

Vittels, daha önce bahsettiğimiz Freud hakkındaki kitabında şöyle yazıyor:

“Freud’un ünlü öncüsü Platon, cinsiyet ayrımını tamamen göz ardı etti. Onun için aşk, sadece güzelliğe duyulan aşktı. Freud’un, bebeklerin otoerotizminden kaynaklanan ve yücelmenin doruklarında sona eren aşk anlayışı, bu kadim fikri yeniden canlandırıyor. Eros’un cinsiyeti yoktur. İnsan doğasının hayvansal yanı, onu cinsiyetin boyunduruğuna mecbur eder. Ama onun doğası, her zaman yukarıya, cennete doğru yükselmektir.”

Freud’un anladığı şekliyle cinselliğin bu tanımı, tüm sistemin “fizik karşıtı”, materyalizm karşıtı karakterini çok açık bir şekilde göstermektedir.

Freud’un “tekrarlama eğilimi” teorisi, Freud’un idealizminin bir başka örneğidir. Bu teoriye göre, kendini koruma içgüdüsü, şimdiye dek kendisine atfedilen öneme sahip değildir. Her organizma, en eski ve en temel olanı yokluk, ölüm olan daha ilkel durumlara geri döner. Her canlı varlık, ölümü özler. “Ölüm, yaşamın nihai amacıdır” (Freud).

Freud, psikanalizde kullanılan “arzu” kavramının, dünyanın yalnızca “irade ve kavram”dan ibaret olduğunu savunan Schopenhauer’in “İrade” kavramına benzediğini birçok kez dile getirmiştir. Freud, bu idealist felsefeciyi kendi öncüsü olarak anar.

Freud, “ölüm özlemi”nden bahsederken şöyle der:

“Farkında olmadan Schopenhauer’e geri döndük. Onun için ölüm, yaşamın sonu ve dolayısıyla nihai amacıydı, oysa cinsellik, yaşam özleminin bir tezahürü olarak ortaya çıkıyordu.”

Freud, yalnızca ruh ikizi hissettiği Schopenhauer’e değil, diğer idealist felsefecilere de sık sık atıfta bulunur. Daha önce alıntıladığımız kitapta Freud, Kant’ın, uzay ve zamanın dış nesnelerde içsel değil, yalnızca kendi algımızın kategorileri olduğu görüşünün psikanaliz tarafından doğrulandığını yazar. Bu doğrulama, zaman kategorisinin Freud’un “bilinçaltı”na uygulanamayacağı gerçeğinden ibarettir. Freud, bunu birkaç kez tekrarlar: “Bilinçaltındaki süreçler zamandan bağımsızdır, zamansal ilişkilerden arınmıştır, zamanla değişmezler, kısacası zamanla hiçbir ilgileri yoktur.”

Buna rağmen, Varyaş gibi isimler, Freud’un “bilinçaltı” kavramının Marx’ınkiyle aynı olduğunu, Marx’ın insanların önceden tasarlanmış bir plan olmaksızın, “bilinçaltında” tarih yazdığını söylediğini iddia ediyorlar.

Hepsi bu da değil. Freud’un “bilinçaltı” kavramı, sadece zamandan bağımsız değildir. Ayrıca, onun bilinçaltındaki süreçlerin gerçeklik ilkesini de pek dikkate almadığını öğreniyoruz. Sadece “haz ilkesi”ne bağlıdırlar, kaderleri yalnızca yoğunluklarına ve organizmadaki haz ve acının düzenlenmesine uygunluklarına bağlıdır.

Bu “haz ilkesi”, Freud’un sistemine teleolojik unsurlar katmıştır. Freud, bir yerde “biyolojik sorunları analiz ederken teleolojik düşünce biçimine başvurmaktan kaçınamayız” demektedir. Gerçekten de Freud’un kendi düşünce biçimi sıklıkla sık teleolojiktir.[15]

Freud’un sistemi, insan ruhunun ve öncelikle insan iradesinin maddi ve toplumsal çevresinden tümüyle idealist bir şekilde ayrılmasıyla sonuçlanır. “Bilinçaltı”, görünmez bir şekilde insanın iradesini yönetir. İnsan iradesi, ilkel (arkaik) cinsellik biçimindeki muazzam, yenilmez güçlerin insafına kalmıştır. Bu güçler, insan ruhunun içeriğini belirler. Bugünkü maddi çevrenin, toplumsal ortamın etkisi sıfıra indirgenir, “ortadan kaldırılır”. Bu teorinin tarihsel materyalizmin temel ilkeleriyle çeliştiği apaçık ortadadır. Bilhassa “insani şahsiyetin [...] toplumsal ilişkilerin bir toplamı olduğu” fikrini reddeder.

Freud, ruhsal aktiviteyi asli, dış dünyayı ise tali bir kategori olarak ilan eder. Freud, haz ilkesinin “birincil karakterinden” bahseder. Ancak bazen arzular haz ilkesi yoluyla tatmin edilemez. Freud’a göre, ancak o zaman “ruhsal aygıt dış dünyaya yönelmek, gerçek ilişkilerini incelemek ve onları etkilemeye çalışmak zorunda kalır.”[16] Dış dünya, “bastırma” mekanizmasının aktivitesinin bir sonucu olan öznel bir kavramdır. İçsel acı verici uyarılar dışarıya yansıtılır, daha sonra gerçeklikler, yani dış etkiler olarak yorumlanır.[17]

Yoldaş Varyaş, Freud’u on sekizinci yüzyıl Fransız materyalisti olarak nitelendiriyor, ancak yukarıda alıntılananlar gibi olağanüstü ifadeler, tamamen öznel idealizmden başka bir şey olarak adlandırılamaz. Yoldaş Varyaş’a göre, “Froydculuğun çıkarımları bunlardır, doğruyu söylemek gerekirse on sekizinci yüzyıl materyalizmine bir geri dönüşü ifade etmektedir.” [History of Modern Philosophy 1. Cilt, s. 1]

Henriet Roland Holst, en azından, Varyaş ve diğer Rus Froydcu-Marksistlerden daha tutarlı olduğunu gösterdi. Gerçekçilikten, materyalizmden, maddeden “bıkmış” durumda. Bu nedenle şöyle diyor:

“Komünizm, nihayetinde hayatın veya insani şahsiyetin tamamını rasyonel kılmanın imkânsız olduğunu anlamalı. Bu tehlikeden ancak komünizm, insanların yaratıcı yeteneğini tarihsel sürecin temeli olarak alırsa kaçınılabilir. Akılcı ve Mekanik denilen putların önünde diz çökmek, kültürü kurtarmanın yolu değildir. Bu, ancak Madde ve Teknik tapıncından kurtulmuş olanlar tarafından yapılabilir.”

“Madde tapıncı”ndan ve materyalist kavramlardan kurtuluş, maddi dünyadan kurtuluş anlamına gelmez. Ancak komünizm ve Marksizmin her bir izinden kurtuluş anlamına gelir. Roland Holst’un başına gelen de buydu.

Freud’un “bilinçaltı” yorumunun mantıksal gelişimi, onu sınıf mücadelesinin reddine götürdü. Ona göre sanat, ahlak vb. tüm insanlık için ortaktır, çünkü insan ruhunun temel unsurları zamanın dışında bir alanda kök salmıştır. Bunlar, Freud’un “bilinçaltı” anlayışının kimi Marksistlerle oynadığı oyunlardır!

Soruyu analiz ettikten sonra, Zalkind ve Reissner’in Freud’un psikolojinin “toplumsallaştırılması”nı özel bir erdem olarak görmekle uçlara savrulduklarını söyleyebiliriz. Onlara göre, Tarihsel Materyalizm ve Marksizm, Freud’un şahsında güçlü bir müttefik edinmiştir. Yanılıyorlar. Freud’un psikolojisi, aşırı bireycilik nedeniyle anti-sosyaldir. Froydculuğun Marksizmle ve materyalizmle hiçbir ortak noktası yoktur. Froydculuk, sınıf mücadelesinin önemini reddeder. Proletarya karşıtı karakteri, hem yönteminin ve sisteminin genel idealist karakterinde hem de bu sistemin ayrıntılarında ifadesini bulur. Haz ilkesinin, erotizmin, insan ruhunun narsistik (yani bireyci) unsurlarının öneminin aşırı değerlendirilmesinde, “tekrarlama eğilimi”nin ve “ölüm özlemi”nin yozlaşmış, kaderci karakterinde, Bilime ve insan potansiyeline ilişkin şüpheciliğinde ve karamsarlığında karşılık bulur.

Bu Batı Avrupa’da hüküm süren Froydculuğa duyulan hayranlık, materyalizme karşı büyüyen burjuva tepkisinin bir belirtisidir, yozlaşmaya dair bir semptomdur. Eğer bu akın, Sovyet sınırlarında durdurulmuşsa, saflarımızda Froydculuğun çok az takipçisi varsa, bu, Froydcu sapmaları ifşa etmeyi, onlara vaktinde ve hak edilmiş bir reddiyeyle cevap vermeyi bilmiş, tutarlı Marksist eleştirinin neticesidir.

A. Stolyarov

[Kaynak: Literature of the World Revolution, State Publishing House, Moskova, Haziran 1931, Sayı. 1, s. 90-99.]

Dipnotlar:
[1] Eskiden Hollanda Komünist Partisi üyesi olan Holst, partiden istifa etti. Marksizmi Froydculukla “baş göz” etmeye çalışan başka “Marksistler”den de söz edilebilir (bu isimler nihayetinde Marksizmi “boşamış”lardır.)

[2] Reisner’in Vittels’in yukarıda adı anılan kitabına yazdığı önsöze bakılabilir.

[3] The Press and Revolution 1924, Sayı. 2-3.

[4] Freud. The Main Psychological Theories in Psychoanalysis.

[5] Freud. A.g.e. Ancak Freud’un sistemindeki en önemli kavramlardan biri olan “libido” tanımının hâlâ oldukça belirsiz kaldığını belirtmekte fayda var. Örneğin bir yerde, “libido” teriminin yalnızca bu terimin dar anlamıyla cinselliği, yani amacı cinsel ilişki olan cinsel aşkı değil, aynı zamanda “aşk” kelimesiyle bağlantılı her şeyi, bir yandan kişinin kendine olan sevgisini, diğer yandan baba ve çocuk sevgisini, dostluğu, insan sevgisini ve herhangi bir maddi nesne veya soyut fikir için kendini feda etmeyi” kapsadığını yazıyor. (Mass Psychology and Analysis) Her şey aynı çuvala atılıyor. Bu tür belirsizlik, genel olarak Freud’un metodolojisinin tipik bir özelliğidir.

[6] “Bastırma” teorisi, Freud’un sisteminin merkezi doktrinidir. Bu, Freud’un kendisi tarafından da doğrulanmıştır. “Bastırma teorisi, psikanalizin temel taşıdır” diye yazıyor.

[7] Freud. Chief Psychological Theories.

[8] Freud, Totem and Taboo.

[9] A.g.e.

[10] Vittels’in daha önce bahsettiğimiz kitabının önsözüne bakılabilir.

[11] A.g.e. Press and Revolution için yazdığı, yukarıda atıf yapılan makalesinde Profesör Reissner şunları söylüyor: “Sadece antik dinler değil bugünün dini hareketlerine bilhassa kült örgütleme sürecinin psikolojisine tatbik edilebilecek sağlam bir materyalist yönteme ait tüm özellikleri gösteren psikoanalizi herkese tavsiye edebiliriz.”

[12] Communist Academy Herald, Sayı. 9.

[13] History of Modern Philosophy.

[14] Zalkain. Essays on the Culture of the Revolutionary Period.

[15] Freud. Essays on Sexual Psychology.

[16] Chief Psychological Theories.

[17] A.g.e. Ayrıca bkz.: Beyond the Pleasure Principle.

Yazının Tamamı

Tek Boyutlu Toplum

Belki de Tek Boyutlu İnsan, Marcuse’nin felsefesinin pratikteki uygulamasına dair en etkileyici ve önemli görüşler sunan eseridir. Ayrıca, birçok Marcuse yanlısı aydının sloganlarını aldığı birincil kaynak muhtemelen bu kitaptır. Çalışma kendinden önce kaleme alınmış olan iki kitabı temel almaktadır. 1964’te yayımlanmış olmasıyla Marcuse’nin kariyerinin nispeten geç bir dönemine aittir. İlk dönem eseri Akıl ve Devrim’e ek olarak, Eros ve Uygarlık (1955) ile Sovyet Marksizmi (1958) ondan önce yayımlanmıştır.

Ancak, bu iki kitaba geri dönmeden ve daha sonraki eserlerine doğru yolculuğa devam etmeden önce, uygulamalı felsefesine yönelik düşünsel-teorik yolculuğumuzun başlangıç noktası olarak Tek Boyutlu İnsan’ı ele alacağım. Kitap, sanayileşmiş ülkelerdeki mevcut toplumsal düzenin kapsamlı bir eleştirisidir. Bu eleştiri, hem sosyalist hem de kapitalist sistemler için eşit derecede geçerlidir. Her iki sistemde de, Marcuse’nin de dediği gibi, bilhassa Sovyetler Birliği’nde ve genel olarak gelişmiş ülkelerde, özelde ABD’de modern teknolojiye dayalı toplumsal örgütlenme, yalnızca üretim güçleri değil, aynı zamanda insanların düşünceleri, duyguları, değerleri ve cinsel içgüdüleri üzerinde de kapsamlı ve baskıcı bir kontrol tesis etmiştir. Bu kontrol mekanizması, bir avuç mülk sahibinin veya sistemin tamamını kontrol edenlerin çıkarlarına hizmet etmektedir. Marcuse, bu kitapta veya Sovyet Marksizmi adlı kitabında, sosyalist ve kapitalist sistemler arasındaki temel farkı bir iki pasaja kabul etse de, hatta bunların karıştırılmaması konusunda uyarıda bulunsa da, gerçekte, teorik analizi ve ulaştığı nihai sonuçlar, bazen çekingen bir üslupla da olsa kapitalizmi tercih etmese bile, iki sistemi neredeyse tümüyle eşitlemektedir. Nitekim, birçok Batılı sosyolog tarafından kullanılan “endüstriyel açıdan gelişmiş ülkeler” terimini kullanması bile, sosyalist ve kapitalist sistemler arasındaki temel politik, toplumsal ve düşünsel farklılıkları gizlemeye yönelik bir girişimdir. Bu, aynı amaca ulaşmak için sıklıkla kullanılan başka bir terimle eş anlamlıdır: “büyük güçler” veya “iki büyük güç”. İkisi arasında ayrım gözetilmez. Önemli nokta şu ki, Marcuse, “endüstriyel açıdan gelişmiş ülkeler” terimini, her iki sistemi bilimsel ve teknolojik gelişme, bürokratik kontrol, baskı ve insan özgürlüğü pahasına salt üretken bir ruhun egemen kılınışı açısından eşitlemek için kullanmaktadır. Marcuse, iki sistem arasındaki farkı resmen kabul etse de takipçileri ve öğrencileri konuyu mantıksal sonucuna ulaştırıyorlar. Misal, 1968 gençlik hareketinin liderlerinden Daniel Cohn-Bendit’in şu ifadesinde bunu görüyoruz: “Sovyetler Birliği’nde sosyalizm yoktur, çünkü üretim ve dağıtım ilişkileri sosyalist üretim ilişkileri değildir, Sovyet devleti bir sınıf devletidir!”

Marcuse’nin yazıları, bilhassa Sovyet Marksizmi adlı kitabı önemli sonuçlara yol açmaktadır.

Burada sadece Marcuse’nin ABD’deki gelişmiş sanayi toplumuna ilişkin analizini takdim edip tartışacağız.

Marcuse’nin bakış açısını anlamak için biraz daha geriye gitmeliyiz.

Kapitalist sistemin ortaya çıkışının temel özelliği rasyonelliktir, yani ekonomik ve toplumsal yaşamı organize etmede aklın kullanılmasıdır. Ancak kapitalizmin ilk aşamalarında bu rasyonellik, özgürlükle bağlantılıydı. Kapitalizm, bireyin rekabetin gereklilikleriyle birlikte özgürleştiği, feodal sisteme karşı burjuva bir devrimdir. Kapitalist sistemin başlangıcında rasyonellik hâkimdir ve özgürlük mevcuttur. “Laissez-faire” özgürlüğü, bireysel serbestiyet, yeni kapitalist toplumsal örgütlenmenin ilk aşamalarında temel bir yasadır. Ancak, kapitalist sistem, bu liberal aşamadan ikinci aşamasına, yani küçülmekte olan tekel aşamasına geçerken, rasyonellik ve özgürlük arasındaki bu ikilik, elbette özgürlük pahasına, giderek ortadan kalkar. Birey, yeni aşamada kapitalist toplumun genel çıkarlarına giderek daha fazla entegre olur. Rasyonellik, yeni ve kapsamlı kontrol biçimleri alır. Devlet tekelci kapitalizmi, devletin ve piyasanın tekelci bir azınlık tarafından kontrolü, bu rasyonelliğin genel olarak ekonomik ve toplumsal örgütlenmedeki egemenliğinin ifadeleridir. Nazilerin ve Faşist devletlerin yükselişi, belki de bu yeni olgunun en uç tezahürüdür. Bu kapsamlı rasyonellikle, üretim, pazarlama veya saf bireysel özgürlük alanında özgürlük giderek azalır. Bu, kapitalist sistemdeki kaçınılmaz krizleri kontrol etme gerekliliğiyle ve rekabette kârı maksimize etme doğal dürtüsüyle tutarlı, mantıklı bir eğilimdir. Ancak, ekonomik kontroldeki bu rasyonellik arttıkça, insanın toplumsal hali akıl dışılığa teslim olur. Yani, mülkiyetin bireysel doğası ile üretimin toplumsal doğası, üretim güçleri ile üretim ilişkileri arasındaki çelişki, yoğunlaşır.

Marx, Engels ve Lenin, bunun artan sömürü ve yoksulluğa, sosyalist devrimin patlak vermesiyle sonuçlanacak bir çelişkiye yol açacağını öngörmüşlerdi. Ancak, egemen rasyonelliğin kontrolünü daha verimli bir şekilde sürdürmesini sağlayacak, mevcut sömürücü toplumsal durumun akıl dışı doğasını daha iyi gizlemesine katkıda bulunacak yeni bilim ve teknoloji devrimi sayesinde bu kehanet gerçekleşmedi.

Bilim ve teknoloji devrimiyle mümkün kılınan üretken bolluk, üretim güçleri ile üretim ilişkileri arasındaki çelişkiyi ortadan kaldırır, hoşnutsuzluğu ve muhalefeti yok eder, devrime giden yolu kapatır.

Marksizmin öngördüğü, mülk sahibi kapitalist sınıf ile ücretli işçi sınıfı arasındaki temel çelişki çözülmüştür. İşçi sınıfı, devrimci bir güç olma özelliğini yitirmiş, üretim ve tüketim sistemine entegrasyonu ve özümsenmesi sonucunda karşı-devrimci bir güç haline gelmiştir. Üretkenlik, kontrolü destekler. Bu nedenle, bilim ve teknoloji, ürettikleri bolluk ve insanların ihtiyaçlarını karşılamaları sayesinde, rejime istikrar sağlayan siyasi araçlar haline gelmiştir. Ancak rejimin karşıladığı ihtiyaçlar, gazete, radyo ve televizyon gibi kitle iletişim araçlarını kullanarak, rejimin kendisi tarafından üretilen, yapay ihtiyaçlardır. Bu araçlar sayesinde, insanlar için ikinci bir doğa yaratmayı, rejimini istikrarlı ve köklü hale getirmeyi ve insanları muhafazakârlaştırmayı başarmıştır. (Bu ihtiyaçlar, devrimin pekişmesini temsil eder.)

Antagonizm, içgüdüsel yapının derinliklerinde yatmaktadır. Bu nedenle, çıplak fiziksel baskı artık gerekli değildir; yerini başka bir tür baskı, insan zihnine ve duygularına nüfuz eden, bilinci, davranışı ve içgüdüleri etkileyen başka bir tür kontrol almıştır.

İnsanlar, kapsamlı, baskıcı bir zorunluluk içinde sahte bir özgürlük uygulamaya başlamış, özgürlüklerinin eksikliğinin, hatta bilinçlerinin bile farkındalığını kaybetmişlerdir. Ya da Lefebvre’in dediği gibi, “yabancılaşma, yabancılaşmanın farkındalığının bulanıklaştığı bir noktaya ulaşır.” Böylece bilim ve teknoloji, insanlığı özgürleştirmenin araçları olmak yerine, özgürleşmenin önündeki engeller haline gelir, insanları araçlara, nesnelere dönüştürür. Devletin ve üretim aygıtının başındaki babalarımız, özgürlüğümüz, bilincimiz, insanlığımız karşılığında bize ekmek ve oyuncaklar sunarlar. Verimlilik ve üretkenlik adına baskı uygulanır, peki ama bu verimlilik ve üretkenlik kimin yararınadır? Maksimum kâr peşinde koşan bir avuç sahibin yararınadır. Fakat bu sömürü, baskıcı demokrasinin, “üretken bolluğun”, tüketim toplumunun ve sahte ihtiyaçların tatmininin ardında dikkatlice ve ustalıkla gizlenmiştir. Tüm sistemin yıkıcı, saldırgan ve müsrif doğası da gizlenmiştir. Askeri operasyonlar, artık hiçbir muhalefetle karşılaşmadan gerçekleştirilmektedir, hatta kurbanlarının onayını bile almaktadır. Benlik, cansız bir özne haline gelmiştir. Kitleler, geçici isyanlara rağmen, özgürlüğe değil, rahatlığa, kaderlerinin trajik farkındalığına değil, eğlenceye yönelmiştir. Yaşamak istemektedirler. Her şeye kolayca erişebilmektedirler.

Sadece iş, yemek ve barınma değil, boş zamanın nasıl geçirildiği, seksin nasıl yaşandığı, hatta kendimizi nasıl ifade ettiğimiz ve düşündüğümüz bile önceden ayarlanmıştır. Her şey neredeyse algılanamaz bir şekilde kolayca erişilebilir hale gelmiştir. Gazete, radyo ve televizyondaki reklâmlar, her şeyin özelliklerini tanımlıyor ve yapım şirketleri çeşitli yollarla ürettikleri ihtiyaçlara erişimi kolaylaştırıyor.

Cinsel aktivite, kısıtlamalarından kurtuluyor, aşkınlığını kaybediyor, sadece ticari bir değer, bir meta ve kısmi, yerel bir uygulama haline geliyor. Gerçekten de, “cinsel yaşamın özgürleşmesi, baskı ve saldırganlığın gücü için içgüdüsel bir temel oluşturuyor.” Dil, yarı büyülü bir ritüel, işlevlerini doğrudan ifade eden hipnotik klişeler kümesi, anlamlarını geliştirme kapasitesini kaybeden pratik, nesne tabanlı ve jestlerle tanımlı bir dil haline geliyor. Sanat, iktidar dünyasına entegre oluyor, sahte ihtiyaçları karşılamak için pazarda bir meta haline geliyor. Bilimin kendisi teknolojiye teslim oluyor, teorik akıl, pratik akla tabi kılınıyor. Böylece insanlar, o iktidar sisteminin baskıcı doğasının farkında olmadan, o iktidar sistemine entegre olup özümseniyorlar.

Eğer işçi ve işveren, aynı televizyon programını izliyorsa, sekreter, işvereninin kızı kadar şık giyiniyorsa, siyahi adam Cadillac sahibi ise ve hepsi aynı gazeteyi okuyorsa, bu tekdüzelik, sınıfların ortadan kalkmasını değil, tam tersini ifade eder.

Egemen sınıflar, kendi egemenliklerinin devamlılığını sağlayan ihtiyaçların ve tatminlerin belirlenmesine ne ölçüde katkıda bulunuyorlar?

Bireyler, gerçek ihtiyaçlarının belirlendiği sürece dâhil değiller, bilâkis, ihtiyaçlar, üretim projesinin taleplerine, medya ve reklâm yoluyla maruz kaldıkları zihinsel şartlandırmaya göre onlara dayatılıyor. Bolluk toplumunda mutluluğa erişilmiştir, ancak bu, kırılgan bir mutluluktur, korku, sefalet ve tiksintinin üzerine yapıştırılmış ince bir tabakadan ibarettir. Bu kırılgan ve sahte mutlulukla insan, özgürlüğünü ve reddetmesi gereken şeyin farkındalığını kaybeder. Toplumsal uyum ve istikrar, toplumdaki temel çelişkilerin çözülmesiyle değil, bu çelişkileri taşıyan bireylerin standartlaştırılması, düzleştirilmesi ve zihinsel şartlandırılması yoluyla emilmesi ve sınırlandırılmasıyla sağlanır. Böylece, insanın eleştiri, protesto, muhalefet ve isyan yeteneğine sahip içsel yaratıcı boyutu küçülür. Bu toplumda insan, teknolojik sistemin rasyonelliği ile toplumsal durumun irrasyonelliği arasındaki çelişkinin farkında olmayan tek boyutlu bir varlık haline gelir. O, egemen akılcılık ile özgürlük eksikliği, olan ile olması gereken arasındaki çelişkinin farkındalığını kaybeder. Düz, boyun eğen, çaresiz bir varlık haline gelir, boyun eğmesi ve çaresizliğiyle yetinir. Bu şeylerin farkında olmayanlar, geçmişte toplumsal değişimin mayası olan, ancak şimdi toplumsal istikrarın mayası haline gelen “halk” olurlar. İşçi sınıfı, bürokratik sendikal örgütlenmesi dâhilinde, aynı toplumsal istikrara, kapitalist sistemin büyük projesine katılmaya başladı. Sendika, artık örneğin roket işçilerini, çalıştıkları projenin düşmanları olduğuna ikna edemez.

Sendikalar, büyük füzelerin üretimi ve daha büyük silah siparişleri için sözleşmeler elde etme amacıyla büyük plana dâhil oluyorlar. Bu nedenle, sendika liderliğinin özüne ihanet ettiğini söylemek bir hatadır. Hayır, bu, tabanının gerçek duygularını yansıtıyor.

Devrimci bilinçten yoksun olsala bile, bu rejime devrimci manada bir tek toplumun kıyısında, teknolojik ve bürokratik süreçlerin dışında yaşayanlar karşı koyabilir. Bunlar dışlanmışlar, hiçbir şeye bağlı olmayanlar, siyahi ve melez insanlar, getto ve gecekondu sakinleridir. Bu grupların muhalefeti rejime dışarıdan saldırabilir. Bu nedenle rejim, onları entegre edip absorbe edemez. Oyunun kurallarını ihlal eden ilkel bir güçtür.

Marcuse, kapitalist ülkelerdeki, özelde ABD’deki gelişmiş sanayi toplumunu bu şekilde tasvir etmektedir. Bu tasvir, büyük ölçüde doğru olsa da, metodolojisinde, bileşenlerinde veya sonuçlarında çeşitli temel kusurlardan muzdariptir. Jean-Pierre Cottin’in de belirttiği gibi, titiz bilimsel analizlerin sonuçlarından ziyade, izlenimler sunarak, kapsamlı genellemelere ve mutlak soyutlamalara dayanmaktadır. Hatta mutlak yargılara aşırı derecede bel bağlaması sebebiyle yanlış bile olabilir. Bu da toplumun kalıcı istikrarını neredeyse doğrulayan bir karamsarlığa yol açmaktadır. Marcuse’ye göre kapitalizm, modern bilimsel ve teknolojik devrimin gölgesindedir, orada insan radikal değişim yaratma konusunda yetersizdir.

Marcuse ve John Kenneth Galbright gibi birçok Amerikalı iktisatçının ve sosyologun iddia ettiği gibi, çağdaş Amerikan toplumu gerçekten bir bolluk toplumu mu? Amerikan kapitalist sisteminde yoksulluk yasası, ortadan kalktı mı? Bu toplumda istikrar ve uyum sağlandı mı, içindeki tüm çelişki ve çatışma unsurları kontrol altına alındı mı?

Gerçekliğin somut bir incelemesi bunu çürütüyor. Üretim kaynaklı bolluk düzeyi gerçekten yükseldi, genel yaşam standardı arttı, Amerikan toplumunda genel ulusal gelir düzeyi yükseldi. Şüphesiz ki, tüm bunların kaynaklarından biri de Amerika’nın sömürgelerini ve yarı sömürgelerini sürekli olarak sömürmesidir. Asya ve Afrika’daki birçok ülkenin özgürleşmesine ve siyasi bağımsızlıklarını kazanmasına rağmen, özellikle Çin, Kuzey Kore, Kuzey Vietnam ve Küba gibi sosyalizm yolunu seçen ve başaran birkaç ülke hariç, ekonomik olarak Amerikan tekelinin kontrolü altında kalmaya devam ediyorlar. Asya ve Afrika’nın geri kalanında ise, özellikle eşitsiz ticaret ve bu ülkelerdeki ham madde fiyatları ile kapitalist ülkelerdeki mamul malların fiyatları arasındaki büyük farklar nedeniyle, sömürü devam etmektedir.

Ancak bu, gerçekte, genel olarak kapitalist ülkelerde, bilhassa Amerika’da bol üretimin ve artan zenginliğin birincil kaynağı değildir. Birincil kaynak, bu sanayileşmiş kapitalist toplumlardaki sömürünün yeni doğasıdır; bu da yeni bir faktörün, yani bilim ve teknolojideki modern devrimin bir sonucudur. Bu devrim sayesinde, üretim oranı artmıştır, ancak üretim için gereken emek süresinin azalması, İkinci Dünya Savaşı’ndan bu yana üretim oranında yaklaşık yüzde 40’lık bir artışa yol açarken, emek süresi yüzde 10’dan fazla azalmadı. Bu fark, sömürü oranında bir artış ve yoksullukta bir yükseliş anlamına geliyor. Bu verimlilik artışına rağmen, fiyatlar düşmedi, bilâkis, özellikle tüketim mallarının fiyatları 1948’deki seviyelerinden yüzde 25 daha yüksek bir seviyeye ulaştı ve yükselmeye devam ediyor. Bu, Amerikan kapitalistinin şu anda 15 yıl öncesine göre yüzde 20 ila 30 daha fazla üretim fazlasına sahip olduğu anlamına geliyor. Şüphesiz ki, verimlilikteki bu hızlı artış, Amerikan kapitalizmine zengin kaynaklar sağlıyor ve esasen işçi sınıfını rüşvetle kandırıyor. Ancak bu rüşvet nominaldir ve özellikle genel ekonomik durumun işsizlikte artışa yol açtığı göz önüne alındığında, artan yaşam maliyetine karşılık gelmiyor. Aslında, mutlak yoksullaşmanın artışından bu kadar açıkça bahsetmek ve bunu, Marcuse ve diğer Batılı iktisatçılar ve sosyologların yaptığı gibi, Marksizmin kapitalist sistem altında yoksulluğun artacağını öngörmesinin yanlışlığının kanıtı olarak almak bir hatadır. Marcuse şöyle diyor:

“Gelişmiş sanayi ülkelerinde işçi sınıfının yükselen standardı, kapitalizmin yakın zamanda yaşanacak son krizi ve proletaryanın yoksullaşması hakkındaki Marksist anlayışı şiddetle çürütüyor gibi görünüyor.”

Bu görüş, 1891’de Alman Sosyal Demokrat Partisi programının analizinde zaten eleştirilmiş ve çürütülmüştü. Programın ilkelerinden biri, “proletaryanın yoksulluğu sürekli olarak artacaktır” şeklindeydi; Engels, bu görüşün mutlak biçimde hatalı olduğunu, çünkü işçilerin örgütlenmesinin ve artan direnişlerinin yoksulluğun artışına bir engel teşkil edeceği fikrini sunduğunu savundu. Marx da bu noktayı ele aldı.

Ücretler, işçi sınıfının göreceli yoksulluğunun üzerine çıktığında, bu durum, onların toplam ulusal gelirdeki paylarının doğal olarak azaldığını ortaya koyar. Bu durum en sık, göreceli ücretler düşerken reel ücretlerin nominal ücretlerle ve emeğin artan parasal değeriyle birlikte yükselmesiyle ortaya çıkar.

Dahası, Marx, kapitalist sistemde yoksulluğun artması yasasından bahsederken, "bu yasa, diğer tüm yasalar gibi, çok sayıda koşulun sonucu olarak etkinliğini değiştirir” der.

Eğer Ingache, işçilerin örgütlenmesine ve artan direnişlerine odaklanarak bu koşullara işaret ettiyse, bilim ve teknolojideki modern devrim, bu yasayı ortadan kaldırmadan etkinliğini değiştiren bir başka yeni faktördür.

Bu nedenle, özellikle Amerikan işçi sınıfının daha zengin hale geldiğini inkar etmiyoruz; hatta birçok kesimi, gelişmekte olan ülkelerdeki işçi sınıfıyla karşılaştırıldığında, nispeten bir aristokrasiyi bile teşkil ediyor olabilir. Şüphesiz ki bu, Amerikan işçi sınıfının siyasi duruşuna da yansıyor. Amerika’da reformist bir işçi partisi bile yok ve Komünist Parti orada kitlesel olmayan bir parti. Milyonlarca işçi, milyonlarca insanın çektiği korkunç işsizliğe rağmen, hâlâ burjuva partilerine oy veriyor. Lenin, en eski Batı ülkelerinin bazılarında kapitalizmin zaferini nasıl sömürdüğüne sık sık dikkat çekmiştir. Bu ülkede devrimci hareket zayıf düşürülüyor, bir süreliğine sınıfsal barışa benzer bir durumu yaratıyor, ezen sınıf, ezilen sınıflara tavizler veriyor.

Bilim ve teknolojideki devrim, verimlilik ve reel ücretlerdeki artış yanında, kitle iletişim araçları ve onun muazzam ideolojik etkisiyle birlikte, bu durumu şekillendiren objektif bir faktördür.

Ancak, tüm bunlara rağmen, somut kanıtlar, bu yeni faktörler ve koşullar nedeniyle kapsamı biraz değişmiş olsa bile, ABD’de yoksulluğun arttığını ortaya koymaktadır. Başkan Kennedy, 30 milyondan fazla Amerikalının yoksulluk içinde yaşadığını kabul etmiştir. Michael Harrington, The Other America: Poverty in the United States [“Öteki Amerika: ABD’de Yoksulluk” -1962] adlı kitabında, kırsaldaki ailelerin yüzde 50’sinin yoksulluk içinde yaşadığını, yetersiz beslenmeden muzdarip olduğunu ortaya koymaktadır. İktisatçı Leon Keysering, 1964 yılında, mevcut ulusal gelir dağıtım sisteminin fırsat eksikliğinin veya yoksul insan sayısının önemli ölçüde azaltılmasını mümkün kılmadığına inandığını dile getirmiştir. Amerika’nın ulusal gelirinin yüzde 90’ı silahlanma projeleri ve tekelcilerin zengin kesimleri tarafından tüketilmektedir.

Bu durum, işsizliğin önemli ölçüde arttığı bir dönemde gerçekleşmektedir. 1970 yılında istihdam edilen işçi sayısı 4.087.000’e yükseldi. Ardından, 1971 yılının ilk çeyreğinde 5.200.000’e çıktı. Aynı yılın son çeyreğinde ise 5.400.000’e ulaştı. Bu, şüphesiz Amerikan ekonomisini etkileyen genel krizin bir yansımasıydı. Ekonominin durumu, 1969’da 7 milyar dolarlık bir açık verecek kadar kötüleşmişti. Belki de en son dolar krizi, bunun en büyük kanıtıdır. Bu, 1968’den beri ABD dolarını vuran üçüncü krizdir, ancak önceki ikisinden çok daha derindir. Bu, doların ve en genel manada Amerikan ekonomisinin yüzleşeceği son kriz olmayacaktır. Gerçekte bu, sadece iç ekonomik bir kriz değil, aynı zamanda Amerikan ekonomik yapısının ve küresel kapitalist ekonomiyle olan ilişkisinin tam kalbine darbe indiren küresel bir ekonomik ve politik krizdir.

Bu durum, Amerikan ekonomisi ile Avrupa ve Japon kapitalist ekonomileri arasındaki keskin bir çelişkiyi yansıtmaktadır. Bu kriz, öncelikle Amerika’nın dünyanın birçok yerindeki saldırgan askeri politikalarının yanı sıra tüm kapitalist dünya üzerindeki ekonomik egemenlik politikasından kaynaklanmaktadır. Bu politika, bir yandan küresel sosyalist ekonominin sürekli artan gücüyle, diğer yandan da dünya halklarının Amerika’nın saldırgan ve sömürücü planlarına karşı direnişiyle karşılanmaktadır. Bu kriz, yalnızca Amerika ile diğer kapitalist ülkeler arasındaki çelişkileri derinleştirmekle ve Amerikan ekonomisinin küresel konumunu zayıflatmakla kalmaz, aynı zamanda Amerikan halkının pahasına iç ekonomik durumu da kötüleştirir. Burada detaylı bir çalışma yapmayacağız, ancak Amerikan toplumunun, Marcuse ve diğer kapitalist iktisatçıların ve sosyologların iddia ettikleri gibi, bir bolluk toplumu olmadığını belirtmek yeterlidir. Aksine, ABD, artan verimlilik oranlarına rağmen, yoksulluk, işsizlik ve krizler toplumudur. Yüksek verimlilik oranları, hatta aşırı yüksek ücretleri, giderek artan sömürücü doğasıyla el ele gitmektedir. Bu toplumda fiziksel emeğin sömürülmesi artık tek sömürü biçimi değil. Bilimsel ve teknolojik devrimin sonucu olarak yeni bir sömürü biçimi daha eklendi: Zihin emeğinin sömürülmesi. Zihinsel ve düşünsel kapasitelerin sömürüsü, muazzam kârların yeni, neredeyse hiç fark edilmeyen bir kaynağıdır. Maddi ihtiyaçlar nispeten karşılanırken, ahlaki enerjilerde giderek artan bir tükenme ve yoksullaşma yaşanmaktadır. Çok sayıda aydın, yavaş yavaş düşün işçisine dönüşmekte, yaşam standartları beden işçilerinin yaşam standardına yaklaşmaktadır. Yeni maddi ve ahlaki ihtiyaçlar ortaya çıkmakta, sistem bu ihtiyaçları karşılayamamaktadır.

Yönetici, bu ihtiyaçları karşılama ve tatmin etme konusunda yetersizdir. Liderler bol vaat vermektedir ama bu vaatleri yerine getirme konusunda alabildiğine acizdir!

Bu nedenle, bolluk toplumu değil, maddi ve manevi yoksulluk toplumu, işsizlik ve krizler toplumu, artan ve yoğunlaşan bir sömürü ve saldırganlık toplumu söz konusudur. Peki bu toplum, Marcuse’nin iddia ettiği gibi, muhalefet güçlerini içine çekmeyi başarıyor mu? Keskin sınıf mücadelesini gizlemeyi, kontrol altına almayı ve özümsemeyi, bu mücadelenin öncüsü olan işçi sınıfını sömürücü ve baskıcı sistemine entegre etmeyi başarıyor mu?

Somut gerçekler bu iddiayı da çürütüyor. MacIntyre gibi biz, Marcuse’nin sunduğu tablo doğru olsaydı, Marcuse’nin bu toplum hakkında yazdıklarını asla yazamayacağını, kitaplarına asla okur bulamayacağını söyleyip Marcuse’ye cevap vermiyoruz. Biz, ona Marcuse’nin kitabında öngörmediği, Amerika’da ve neredeyse tüm kapitalist dünyada patlak vermelerinden sadece dört yıl önce yayımlanan öğrenci ve gençlik hareketlerine işaret ederek cevap vermiyoruz.

Gerçek şu ki, genel olarak kapitalist toplum, özelde Amerikan toplumu, yoğun toplumsal çatışmalarla maluldür. Marcuse’nin tasvir ettiği gibi, bu toplum, istikrarlı, bütünleşik bir varlık değildir. Marcuse’nin kitabının yayımlandığı 1964 yılından bu yana, genel olarak kapitalist dünyadaki, özellikle sanayileşmiş kapitalist ülkelerdeki grev hareketine ilişkin şu istatistikleri vermek yeterlidir.

Sadece Amerika’da 1970 yılında 3,03 milyondan fazla işçinin katıldığı 5.600 grev yaşandı.

Gerçekten de, Marcuse’nin dediği gibi, bu grevler, özellikle Amerikan işçi sınıfının gerçekleştirdiği grevler, tümüyle ekonomik grevlerdir, siyasi grevler değildir. Bu doğru, ancak bu ekonomik grevler ne anlama geliyor? İstikrarı, entegrasyonu ve asimilasyonu mu ispatlıyorlar? Memnuniyete ulaşan ve ihtiyaçları karşılayan müreffeh bir toplumun delilleri mi? Bu durum, ekonomik niteliğine rağmen, henüz bu sisteme karşı siyasi bir eyleme dönüşmemiş olsa bile, Amerikan kapitalist sistemi altında yaşam standartlarındaki sürekli düşüşe karşı kitlesel toplumsal mücadelenin bir tezahürü olan kolektif istikrarsızlığı ortaya koyuyor. Marcuse’nin kendisi de, belirsiz ifadelerle ve geçiştiren bir yaklaşım dâhilinde de olsa, Amerikan işçi sınıfı içinde çalışma koşullarına, asalak emeğe karşı bir muhalefet olduğunu kabul ediyor.

Fabrikadaki giderek kötüleşen sisteme karşı zorlu mücadele... vb. Ancak bu muhalefet, işçi sınıfı mücadelesinin deneyimi her zaman acil çıkarlardan genel çıkarlara, ekonomik hedeflerden siyasi hedeflere doğru büyüyen bir mücadele olmasına rağmen, siyasi hareketin maddi faaliyetinden izole edilmiştir.

Amerikan işçi sınıfının siyasi hareketten tamamen izole olduğunu söyleyemeyiz. Kitlesel bir hareket olarak şüphesiz izoledir, ancak içinde hareket eden ve büyüyen, nispeten küçük de olsa, kitle tabanı ve faaliyetlerden söz edilebilmektedir. Bunlar, genel büyüme ve ekonomik ve toplumsal durumun kötüleşmesi ve politik mücadelenin yoğunlaşmasıyla birlikte büyür. Dahası, Avrupa’nın gelişmiş sanayi kapitalist ülkelerindeki işçi sınıfının durumu tamamen farklıdır. Özellikle İtalya ve Fransa’da, Marcuse’nin iddia ettiğinin aksine, siyasi öncülerinin, komünist partilerin gücü sayesinde kitlelerimizle birlikte siyasi mücadeleye katılıyorlar. Buna, gelişmiş sanayi kapitalist toplumda, bilhassa Amerikan toplumunda istikrarsızlığın sayısız diğer tezahürlerini de eklemek isterim. Genel olarak öğrenci, gençlik ve aydın hareketlerini, siyahilerin mücadelelerini, Amerikan Komünist Partisi’nin faaliyetlerini, barış hareketini ve çeşitli diğer demokratik ve solcu hareketleri ve örgütleri hatırlamamız yeterlidir. Vietnam Savaşı’na karşı yapılan muhteşem yürüyüşleri, hatta nüfusun çeşitli kesimlerini kapsayan bu savaşa karşı yaygın muhalefet hareketini hatırlamamız yeterlidir!

Ancak, bu dışsal olayların yanı sıra, bilim ve teknolojideki modern devrime dayanan sistem kendi iç yapısına sahiptir.

Bu, devrimin, teknisyenlere, uzmanlara ve vasıflı işçilere olan bağımlılığının sürekli artmasıyla birlikte, kaçınılmaz olarak fiziksel ve zihinsel sömürüye, bilimsel ve teknolojik başarıların yok edilmesine, israfına ve bunların kötüye kullanılmasına dayalı mevcut toplumsal sisteme karşı daha büyük bir muhalefete yol açacağı gerçeğini ortaya koymaktadır. Bu muhalefet, bilimsel planlama ve karar alma süreçlerine demokratik katılım mücadelesi yönünde büyüyecek, böylece egemen bürokratik azınlık, onların sömürücü çıkarları ve saldırgan planları ile arasındaki çelişkileri derinleştirecektir.

Bu, mevcut gerilimleri daha da artıracaktır. Dolayısıyla, bilimsel ve teknolojik devrimin, Marcuse’nin iddia ettiği gibi, muhalefeti absorbe etmediğini veya sınıf çatışmasını içermediğini, aksine, onu şiddetlendirdiğini ve yoğunlaştırdığını görüyoruz. Devrimci toplumsal çelişkinin patlaması için gerekli öznel ve nesnel gereksinimlerin olgunlaşmasını hızlandıran yeni koşullar yaratmaktadır.

Ancak, kendimizi yalnızca Amerikan kapitalist sistemi içindeki çelişkileri düşünmekle sınırlamak, bu sistemin kendi içindeki çelişkilerin sınırlarını tanımlamak için yeterli değildir. Daha önce de belirttiğim gibi, bu sistem, küresel sosyalist sistem, küresel kapitalist sistem ve Üçüncü Dünya olarak adlandırılan gelişmekte olan ülkeler olmak üzere üç bölüme ayrılmış yeni bir küresel düzenle iç içe geçmiştir. Daha önce, küresel kapitalist sistemin kendi içindeki, onu oluşturan ülkeler arasındaki artan çelişkilere dikkat çekmiştik. Amerika artık İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra bu sistemin başında yer aldığı konumu işgal etmiyor. Amerika, artık eskiden olduğu gibi diğer kapitalist ülkeler üzerinde duran ve son sözü söyleyen güç değil. Bugün, özellikle Fransa ve Batı Almanya olmak üzere, Avrupalı kapitalist devletlerin Amerika’ya karşı isyanının tezahürlerini ve Japonya ile Amerika arasındaki artan çelişkileri açıkça görüyoruz. Bu çelişkiler, Amerika’nın kendi içinde giderek artan çelişkilerle ilgisiz değildir; bilâkis, onları daha da ağırlaştırmaktadırlar. Daha önce, küresel dolar krizinin durumu kötüleştirmedeki etkisine dikkat çekmiştik.

Amerika’nın Kendi Toplumsal Hali

Sovyetler Birliği’nin öncülüğünde küresel sosyalist sistemin yükselişi ve istikrarlı ekonomik, politik, sosyal, bilimsel ve teknolojik büyümesi, gerçekte Amerikan kapitalist sisteminin gidişatındaki ve kaderindeki en derin çelişkiyi oluşturmaktadır.

Bu sosyalist sistemin yükselişi ve sürekli büyümesi, küresel kapitalist sistemin bütünlüğünü ve istikrarını zayıflatmada belirleyici bir faktördür. Bu küresel sosyalist sistem sayesinde, artık tüm dünyayı kapsayan tek bir küresel kapitalist pazar yok; bunun yerine, birden fazla küresel pazar var. Dünyanın ekonomik haritası, kapitalist sistemin zararına olacak şekilde değişti. Sovyetler Birliği ve genel olarak sosyalist ülkeler tarafından izlenen barışçıl bir arada yaşama politikası, bu konudaki Sovyet-Çin anlaşmazlıklarına bakılmaksızın, kapitalist sistemin birliğini parçalamada, sistemler arasındaki çelişkileri yoğunlaştırmada ve Amerika’nın küresel pazardaki ezici hakimiyetini kaybetmesinde derin bir etkiye sahip oldu; bu da şüphesiz, Amerika’nın kendi toplumsal halinin kötüleşmesine katkıda bulundu.

Bunun yanı sıra, bağımsızlıklarını kazanmış, gelişmekte olan ülkeler ve bağımsızlıkları için mücadele eden sömürgeleştirilmiş ve yarı sömürgeleştirilmiş ülkeler de bulunmaktadır. Genel olarak sosyalist ülkelerin ve özellikle Sovyetler Birliği’nin sağladığı siyasi ve askeri yardım ve destek sayesinde, küresel emperyalist bağımsızlığın, özellikle de Amerikan bağımsızlığının kapsamı daralmaktadır.

Gerçekten de, politik bağımsızlıklarını kazanmış ancak açık veya gizli ekonomik sömürüden hâlâ muzdarip olan bu ülkelerin çoğu, politik bağımsızlıklarını ekonomik bağımsızlığa bağlamanın gerekliliğini nesnel deneyimleriyle bilince çıkartmaktadır. Bu da hızlandırılmış kalkınma ve sosyalizm yolunu seçmeden ulaşılamayacak bir hedeftir.

Dünya genelinde ulusal kurtuluş hareketleri, toplumsal dönüşümlerle iç içe geçmiş olup, genel olarak emperyalizmle, özellikle de Amerikan emperyalizmiyle doğrudan karşı karşıya gelmektedir.

Bu olgu, Amerika’nın kendi toplumsal haline de yansımakta, çelişkilerini ve çatışmalarını daha da şiddetlendirmektedir. Küresel çatışma, Amerikan sisteminin kapılarını sadece çalmakla kalmıyor, onları kırıp geçmek suretiyle, bu iç çelişkileri ve çatışmaları yoğunlaştırıyor. Vietnam Savaşı, artık sadece Amerika’nın Uzak Doğu’nun uzak köşelerinde yürüttüğü bir savaş olmaktan çıkıp, Amerika’nın kendi içinde neredeyse bir iç savaşa, Amerikan sisteminin yapısı içinde politik, ekonomik ve toplumsal bir krize dönüşmüştür.

Ben, Marcuse’nin sunduğu Amerikan kapitalist sistemine dair son derece kasvetli ve karamsar görüşün aksine, pembe, iyimser bir tablo sunmak niyetinde değilim. Bu sistem, kapsamlı krizine rağmen, varlığını, saldırganlığını ve sömürüsünü sürdürmek için halen daha birçok araca sahip. Ben daha çok Marcuse’nin sunduğu tablonun tehlikesini vurgulamak niyetindeyim. Ya da en azından istikrarı, kapsamlılığı, katılığı ve mutlakiyetçiliğinden daha zayıf olduğunu, çünkü bunlar çatışma, çelişki ve değişim olasılığını neredeyse tamamen gizlediğini belirtmek istiyorum.

Marcuse’nin çağdaş Amerikan toplumu hakkında sunduğu tablo, değerlendirmeleri farklı olsa da, aynı sonuca varıyor: istikrar, kapsamlılık, katılık, mutlakiyetçilik ve devrimci değişimin nesnel faktörlerini görememe. Oysa bizzat Marcuse, Tek Boyutlu İnsan adlı kitabında devrimci değişimin faktörlerini ya da en azından devrimci değişimin öncüllerini, bu marjinal ve asalak gruplarla özdeşleştirmemiş miydi? Gerçek şu ki Marcuse, kendini bu gruplarla sınırlayarak ve Amerikan kapitalist sisteminin iç ve dış durumundaki çelişki ve çatışma güçlerini görmeyerek, devrimci değişimin gerçek yolunu gizlemiş, hatta onu çarpıtmaya ve yok etmeye çalışmıştır.

Marcuse’nin sistemin çirkinliğinin büyük ölçüde doğru bir resmini sunduğuna hiç şüphe yok.

Marcuse, Amerikan kapitalist sisteminde, çağımız boyunca toplumumuzun içinde ve dışında işleyen yasaların gerçek doğasını kavrayamadığından, devrim için harekete geçme gücümüzü elimizden alıyor.

Sadece bu da değil. Marcuse, Sovyetler Birliği’ndeki sosyalist sistemi, zulüm, hatta sömürü açısından, Amerika’daki kapitalist sistemle eşdeğer tuttu. Bu, sadece mutlakçı bir yaklaşım mı, nesnel objektif bilimsel bakış açısı eksikliğinden kaynaklanan analizdeki hassasiyetsizlik mi, yoksa kasıtlı bir kötülük eylemi mi?

Bir sonraki bölüm bu soruya cevap sunmaya çalışacak.

Mahmud Emin Âlim

[Kaynak: ماركيوز أو فلسفة الطريق المسدود, Darü’l-Edeb Yayınları, Eylül 1972, Beyrut, s. 61-80.]

KitaPDF

Yazının Tamamı