İslamî Hareketlerde İşler Niçin Yolunda Gitmedi?

“Bulutun yağmuru taşıması gibi, kapitalizm de savaşı taşır.” [Jean Jaures]
İslamî öğretinin değer ve normlarını hayatın bütün alanlarında geçerli hâle gelmesi amacıyla Müslümanlar tarafından gerçekleştirilen faaliyetlerin toplamını ifade etmek için kullanılan “İslamî Hareketler”i genel olarak sivil toplumcu ve politik olmak üzere iki gruba ayırmak mümkündür. Politik olanlar, genellikle demokratik sistemler içerisinde, seçimler ve parti politikalarıyla siyasî iktidarı amaçlayan ve siyasî iktidar aracılığıyla İslamî toplum tasavvurlarını hayata geçirmeyi strateji olarak benimsemiş olan, dinî-siyasî hareketlerdir. Pakistan’da Cemaat-ı İslamî, Tunus’ta en-Nahda, Türkiye’de Milli Görüş ve AKP, Lübnan’da Hizbullah, Sudan’da İhvan-ı Müslimîn, el-Mağrib/Fas’ta Adalet ve Kalkınma Partisi, Libya’da Adalet ve Kalkınma Partisi, Malezya İslam Partisi, Tacikistan İslamî Rönesans Partisi gibi partiler bunlardan bazılarıdır.
Sivil toplumcu İslamî hareketler kategorisine en güzel örnek ise, İhvan-ı Müslimîn hareketidir. Bazı İslam ülkelerinde siyasî parti örgütlenmesine giden İhvancı hareketler de söz konusu olmakla beraber, genel olarak İhvan hareketinin ağırlıklı olarak bu ikinci kategoride değerlendirilmesi daha isabetlidir. Ülkemizde toplumu İslamlaştırma hedefine yönelmiş bütün grup, cemaat ve tarikatları da bu kategoride değerlendirmek mümkündür.
Çağdaş İslamî hareketleri kabaca son kırk-elli yıllık zaman dilimi içerisinde ele almak, eleştirel bir değerlendirme için uygun ve yeterli sayılır. Yine bu amaçla literatür taramasından ziyade, bu dönemde yaşananlara dair gözlem ve tecrübelerden yararlanma cihetine gidilecektir. Bu tercihin altında, hem İslam dünyasındaki çeşitli İslamî hareketlere dair doğrudan temas ve gözlemlerde bulunan, hem de ülkemizdeki siyasî İslamî hareketlerin bilfiil içerisinde yer alan biri olarak, literatürden elde edilmesi mümkün olmayan bilgi ve değerlendirmelerin, literatürde yer alanlardan daha gerçekçi ve sağlıklı olduğuna dair kişisel kanaatimizin yatmakta olduğunu belirtmek isteriz.
Çağdaş İslamî hareketlerin son kırk elli yıllık döneminin eleştirel bir değerlendirmesini hakkıyla yapabilmek için bir seri uzun soluklu analitik araştırmaya ihtiyaç olduğu açıktır. Bu sebepledir ki burada biz, böyle bir araştırmaya ışık tutabilecek kırılma noktalarının en önemlilerini belirlemekle yetineceğiz.
“İslamî hareketlerde niçin işler yolunda gitmedi?” sorusunun kendisinin meşruiyetini sorgulayarak konuya giriş yapabiliriz. Bu sorunun meşruiyetini yaşanan gerçeklikten aldığını hemen belirtelim. Zira son kırk elli yılda bir kısmı iktidara gelen, bir kısmı ise sivil hareket olmakla birlikte, yine de toplumda önemli bir sosyo-politik aktör olarak faaliyet gösteren İslamî hareketlerin bugün gelinen nokta itibariyle başarılı olduğundan söz etmek çok zordur. Bu tespitin nesnel göstergelerle de haklılığını ortaya koymak mümkündür. Nitekim siyasî, ekonomik ve sosyal alanlarda sergilenen performans düşüklüğü, yoruma dahi gerek bırakmayacak kadar açık ve nettir. Örnek olarak en başarılı kabul edilen İslamî hareketleri dahi ele alacak olsak, ortada gerçek anlamda bir başarıdan söz etmenin mümkün olup olmadığı konusu fevkalade tartışmalı hâle gelecektir. En başarılı İslamî hareketlere örnek olarak İran, Pakistan, Sudan, Malezya, Mısır, Tunus ve Türkiye gibi ülkeler gösterilebilir. Bunların bir kısmı halk devrimi, bir kısmı siyasî parti iktidarı, bir kısmı ise toplumsal hareket olarak ülkelerinin geleceğinde şu veya bu oranda söz konusu olabilen İslamî hareketlerin faaliyet gösterdiği İslam ülkeleridir. Bu İslamî hareketlerin referansları olan İslam açısından ne ölçüde başarılı olduğu sorusuna geçmeden önce, dünyada genel-geçer kabul edilen birtakım evrensel ölçekler açısından ne ölçüde başarılı olduğu sorusunu sormak daha uygun olacaktır. Böyle bir soruyu siyasî, ekonomik ve sosyal üç alanda soracak olursak, karşımıza şöyle bir tablo çıkacaktır.
Siyasî açıdan bu ülkelerin demokrasi ya da halkın yönetime doğrudan katılımı anlamında seküler Batı ülkeleriyle mukayese dahi edilemeyecek durumda oldukları görülür. Gerek siyasî partiler gerekse sivil toplumsal hareketler şeklindeki İslamî hareketlerin lider karizmasına, tek adam kültürüne, parti oligarşisine boyun eğmiş olduğunu, parti içi demokrasiden ve iç muhalefetten söz etmenin neredeyse imkânsız olduğunu, kendileri dışındaki partiler ve ideolojilerle uyum ve rekabet ilişkisinden ziyade husumet, çatışma ve düşmanlık ilişkisi içerisinde olduklarını da söylemek mümkündür. Bir başka ifadeyle, “ben ve öteki” yaklaşımını aşarak, “ben sen yok biz varız” diyerek, toplumun bütün kesimlerini kuşatma başarısını gösteremediklerini söylemek yanlış olmayacaktır. Bu konuda Malezya ve Tunus örneklerinin nispi olarak başarılı sayılabileceğini, ama Türkiye dâhil diğer ülkelerin bu çatışmacı yaklaşımı aşamadıklarını söylemek mümkündür. Bunlar içerisinde İran, Türkiye ve Mısır gibi ülkelerde iktidardaki İslamî hareketlerin diğer siyasî partileri ve akımları ötekileştirme ve hatta “şeytanlaştırma (demonizasyon)” politikası izlediklerini söylemek bir abartı olmayacaktır. Âdil, şeffaf ve hesap verebilir bir yönetim anlayışı esas alındığında, bu hareketlerin durumu daha da vahim hâle gelmektedir. Nitekim uluslararası şeffaflık ajanslarının yolsuzluk endekslerine bakıldığında, bu “başarılı” denilen ülkelerin bile yolsuzluk karnesinin hiç de iyi olmadığı rahatlıkla görülebilecektir. Mamafih sadece bu başarılı hareketlerin değil, İslam ülkelerinin tamamının yolsuzluk endeksinde listenin son sıralarında yer aldıklarını bu vesileyle ifade etmekte yarar vardır. Özetle, bu İslamî hareketlerin dünyada şeffaf ve temiz, tam ve doğrudan katılımı esas alan, muhalefete olumlu değer atfeden, özgürlükçü ve çoğulcu bir demokrasi anlayışını savundukları ve hayata geçirdiklerini söylemek neredeyse imkânsızdır.
Ekonomik olarak bu hareketlerin uygulamalarına gelince, bu ülkelerin hem ekonomik kalkınma, hem de âdil gelir dağılımı bakımından durumlarının hiç de iç açıcı olmadığını itiraf etmek durumundayız. Gerek kişi başına düşen milli gelir, gerekse toplam küresel üretime katkıları bakımından bu ülkelerin en başarısız Batılı ülkelerin bile gerisinde kaldıkları açıktır. Bu ülkelerde işsizlik, fakirlik oranları ile zengin-fakir arasındaki dengesizlikler, yine en başarısız batı toplumlarından bile kötü durumdadır. Bu İslamî hareketlerin iktidarda şu veya bu biçimde söz konusu olduğu toplumlar, sanayi ve teknoloji alanında da ihracatçı değil ithalatçı ülkeler konumundadırlar. Sonuç olarak bu ülkelerin ekonomileri dünyada en sağlıklı ve adil ekonomik düzenler nitelemesinden fersah fersah uzak bir konumda bulunmaktadırlar.
Sosyal açıdan da durum siyasî ve ekonomik durumdan pek farklı değildir. Bu da beklenmeyen bir şey değildir, zira siyasî ve ekonomik açıdan sağlıklı olmayan bir toplumun sosyal açıdan sağlıklı olmasını beklemek makul değildir. İşsizlik, fakirlik, âdil olmayan ücretler, âdil olmayan vergi salımı ve dağıtımı, düşük eğitim seviyesi, düşük bilimsel bilgi ve teknoloji üretimi, siyasî iktidarda görülen yozlaşma ve yolsuzluk, nepotizm ve hukuksuzluk beraberinde toplumsal huzursuzlukları da getirmektedir. Ayrıca bu İslamî hareketlerin kendi dışındakileri -İslamî kesime mensup dindar insanlar olsalar da- ötekileştirmeleri, sık sık tekfir ve sapıklık ithamına varan dışlayıcılıkları, toplumda kutuplaşmalara da yol açmakta, bu da toplumsal dokuyu ciddi olarak zayıflatmaktadır. Küreselleşme olgusunun olumsuz etkilerine karşı gerekli tedbirler almada da başarılı olamadıkları için, değerler dejenerasyonu, magazin kültürü, okuma oranındaki düşüklük, sanat ve kültür alanındaki gerileme ve yozlaşma, sanat ve kültürün metalaştırılması, tüketim kültürünün yaygınlaşması, kontrolsüz cinsellik, boşanmalarda artış, evlilik kurumunun zayıflaması, aile ve akrabalık bağlarının zayıflaması, aile içi şiddet, toplumsal şiddet, toplum içi çatışmalar, suçlarda artış gibi pek çok gösterge bakımından da bu hareketler şiddetle eleştirdikleri Batı toplumlarının gerisinde kalmış durumdadırlar.
Kısaca İslamî hareketlerin belirleyici ve iktidarda olduğu bu İslam toplumlarında, siyasî, ekonomik ve sosyal alanda Batı toplumlarıyla mukayese edilebilecek bir başarıdan söz etmek mevcut veriler ışığında mümkün görünmemektedir. Bunun anlamı ise, toplumda belirleyici olmanın veya siyasî iktidarda olmanın başarı anlamına geldiği yönündeki yaygın algının ortadaki açık başarısızlık gerçeğiyle yüzleşmek durumunda olduğudur.
Bu üç temel alandaki başarısızlıkların temel sebepleri üzerinde söyleneceklerin listesinin fevkalade uzun bir liste olacağını tahmin etmek zor olmasa gerektir. Şimdi bu sebeplerin bize göre en önemli ve göze çarpanları sizlere sunmak istiyoruz:
1. Bu İslamî hareketlerin en önemli zaafı, en iddialı ve en güçlü olduklarını her vesileyle ifade ettikleri bir alanda, yani bizatihi İslam tasavvurları alanında ortaya çıkmaktadır. Zira bu hareketlerin İslam tasavvurları, çağdaş İslamî araştırmalar ve İslam düşüncesi alanındaki gelişmelere dair bilimsel bilgi, araştırma ve incelemeler sonucu kendi inşa ettikleri çağdaş bir tasavvur olmayıp, geçmişte üretilenlere ve popüler İslam tasavvurlarına dayanan tasavvurlardır. Daha özlü bir ifadeyle, entelektüel İslam’dan ziyade popüler İslam’a yaslanan hareketlerdir. Bunu da sebebi, toplumsal destek kazanmak için geniş halk kitlelerinin telakkisi olan atalar kültü ve halk İslamı’na yaslanmaları, bu yüzden de bu tür tasavvurlara eleştirel yaklaşan çağdaş İslam düşüncesine ve içtihat/tecdit yanlısı yenilikçi eğilimlere soğuk bakmalarıdır.
2. İslamî hareketlerin bugün gelinen nokta itibariyle İslamî öğretinin “Ümmet” birliği anlayışından tamamen uzaklaştıklarını ve küresel sistemin ulus devlet modeline ve buna bağlı olarak ulusal çıkar anlayışına boyun eğdiklerini ve dolayısıyla adalet ve eşitliğe değil ulusal çıkar kavramına dayanan ve bu sebeple de çatışmacı olmak durumunda bulunan bir küresel düzenin parçası olduklarını ya da bu sisteme eklemlendiklerini belirtmek gerekir.
3. İslamî hareketlerin ümmet anlayışları da sağlıklı olmaktan uzaktır. Zira İslam ümmeti, teolojik olarak sadece Müslümanları kapsar görünse de, tarihî ve sosyolojik olarak İslam dünyasında yaşayan Yahudi, Hristiyan (Süryani, Kıpti, Maruni v.d), Zerdüşt, Mecusi, Sosyalist, Marksist, liberal, milliyetçi, laik, ateist, gnostik vb. bütün kimlikleri de kuşatan bir kavramdır.
4. İslamî hareketler içerisinde “mezhep” faktörüne boyun eğmekten kendini kurtarabilen neredeyse hiç yok denecek kadar azdır. Nitekim İran, Pakistan, Sudan, Malezya, Mısır, Tunus ve Türkiye’de Şii-Sünni gerilimleri yanında bizatihi Sünnilik içerisindeki farklılıklara karşı -mesela Sudan ve Mısır’da olduğu gibi- ötekileştirici yaklaşımlar hâlâ oldukça güçlüdür.
5. Benzer şekilde, neredeyse bütün İslamî hareketler İslam’ın ırkçılığı reddettiğini her vesileyle ilân etmelerine rağmen, uygulamada buna riayet edebilenler yok denecek kadar azdır. Mesela ülkemizde siyasal İslam’ın hem Milli Görüş partilerinde, hem de AKP örneğinde, Kürtçü bir söyleme neredeyse hiç rastlanmazken, Türkçü söylemlerin egemenliği gözden kaçmamaktadır. Bu sebeple ülkemizdeki siyasal İslam’ın nihai tahlilde, resmi ideolojinin de bir parçası olan “Türkçülük” ya da “Türk Milliyetçiliği” söylemine boyun eğdiklerini söylemek mümkündür. Benzer şekilde, mesela Malezya’da da ülkedeki Çinli nüfusa tepki olarak Malezya milliyetçiliğinin İslamî kesimlerde ve Malezya siyasal İslamı’ında egemen olduğu ifade edilmektedir.
Öte yandan iktidara gelen siyasal İslam’ın uygulamalarında da ırkçılık yanında bölgesel etnik tarafgirlik anlamında, bölgecilik ve hemşericilik yapıldığı bilinmektedir. Mesela mevcut iktidarın kurduğu kabinelerin bir zamanlar “Gürcü kabinesi” şeklinde ithamlara maruz kaldığı, keza Karadenizli, Laz, Gürcü kayırmacılığının olup olmadığı, bürokrasideki tayinlere bakılarak bile tespit edilebilecek kadar aşikârdır. Yine mevcut iktidarın bir yandan Kürtlere mavi boncuk dağıtırken, öte yandan iktidarın âdeta stepnesi hâline gelmiş olan MHP tabanıyla bilhassa bürokraside içli dışlı olması da, siyasal İslam’ın ırkçılık karşıtı söylemlerinin inandırıcılığını yitirmesine yol açmış durumdadır.
Benzer bir durum, mesela ülkemizde mevcut iktidarın yönetim ve bürokraside uyguladığı rant dağıtımı/ikta’ sisteminde de su üstüne çıkmaktadır. Zira bilindiği gibi bakanlıklar ve bakanlıklara bağlı kurumlar, keza mahalli idarelere ait çeşitli rant imkânları iktidarla işbirliği içinde olan çeşitli cemaat, tarikat ve gruplar arasında paylaştırılmış bulunmaktadır ki bu tür uygulamaların İslam’ın mutlak eşitlik ve tarafsızlık ilkesine taban tabana zıt uygulamalar olduğu açıktır.
6. İslamî hareketlerin ulusal, bölgesel ve küresel ölçekte birleştirici değil kutuplaştırıcı ve ayrıştırıcı bir fonksiyon icra etmesinin altında, onların kendilerini mutlak hakikatin temsilcisi olarak gören teolojik takıntıları da yatmaktadır. İslam’ın son din, Kur’an’ın son kitap Hz. Peygamber’in son peygamber olması inancından hareketle, kendilerinin bütün yaptıklarını yüceltme, hatta kutsama patolojisi sebebiyle, kendileri dışında yeryüzündeki bütün gelişmelere küçümseyici bir bakış açısıyla bakılmasına, bu gelişmelerin hakkıyla değerlendirilmemesine ve onlarla işbirliği imkânlarının araştırılmamasına yol açmıştır. Kısaca bu teolojik üstün duygusu, onların teolojik olanla reel, politik ve stratejik olanı karıştırmalarına yol açmıştır.
7. Birinci maddedeki zaafın tabii bir sonucu olarak, bu İslamî hareketler, kendi dünya görüşlerine dayanan ve dünyadaki diğer modellerle rekabet edebilecek siyasî, ekonomik ve sosyal modeller geliştirmede de başarılı olamamışlardır. Bu ülkelerdeki İslamî hareketlerin uyguladıkları siyasî, ekonomik ve sosyal politikalar büyük ölçüde Batılı modellerdir. Batılı ulus devlet eksenli demokratik modellerden farklı modeller geliştirme çabasında olanların da bu çabaları, Batı’dakinden daha özgürlükçü ve eşitlikçi olmaktan ziyade, daha totaliter ve yasakçı modellerle sonuçlanmıştır. Nitekim bugün mevcut iktidarın en çok despotik eğilimleriyle tartışılır olması da bu tespiti doğrulamaktadır.
8. İslamî hareketlerin bu dönemde teorik ve pratik olarak, ekonomi alanında kendilerine özgü ve dünyadaki diğer modellerle rekabet edebilir ciddi bir ekonomik modelleri olmamıştır. Bu hareketlerin ekonomi adına en fazla üzerinde durdukları, ama o alanda da göz doldurucu bir başarı elde edemedikleri başlıca konular, faizsiz banka ve zekât meseleleridir. Ama mesela bir çalışma dünyası, emek, asgari ücret, âdil ücret, çalışma güvenliği, sendikacılık, sermaye-emek ilişkisi, çocuk ve kadın işçiler gibi konular İslamî hareketlerin ilgilendiği konuların ya en son sıralarında yer almış ya da hiç gündemlerine girmemiştir. (O yüzden mesela ülkemizdeki İslamî kesimin sendikacılığı, şu anda iktidara eklemlenen sarı sendikacılık hâline gelmiş, sendika yetkilileri de sendikaları milletvekilliğine ya da bürokraside makam kapmaya yönelik bir sıçrama tahtası olarak kullanmaktadırlar).
Bu alanlarda İslamî hareketlerin politikaları tamamen kapitalist serbest piyasa ekonomisi doğrultusunda olmuş, özellikle dar gelirlileri ve işçi sınıfını yapısal ve kanuni düzenlemelerle himaye etmek yerine, sadece sermayenin “insaf”ına bırakan bir söylemden yana olmakla ya da kömür, makarna vs. dağıtarak bu yardımları seçimlerde kullanmaya elverişli olan “sadaka kültürü” ile yetinmişlerdir.
9. Sosyal politikalarda da benzer bir durum söz konusudur. Son yüzyıllarda dünyada egemen olan ulus devlet modellerinin dışında -mesela AB benzeri- bir yapılanma modelini hayata geçirme konusunda da başarılı olamamışlardır. Ulus devletler tek millet, tek dil, tek ülke, tek bayrak vb. unsurlara dayalı tekçi bir model olduğundan, klasik İslam medeniyetinin çoğulcu yapısının gerisine düşen modelleri benimsemekten öte bir şey yapamamışlardır. Bu sebeple bu İslamî hareketlerin söz konusu olduğu ülkelerde yaşanan etnik, dinî, mezhebî ve kültürel farklılıklar sık sık bir krize dönüşmüş, bu İslamî hareketler, bu farklılıkların tamamını kuşatıcı ve kucaklayıcı politikalar geliştiremediklerinden, toplumda kutuplaşmayı önlemek yerine kendileri bu kutuplaşmaları derinleştirmekten kurtulamamışlardır.
10. İslamî hareketlerin söylemleriyle uygulama ve icraatları arasındaki aşılmaz uçurumların sebeplerinden birisi de, gerek parti içinde gerekse ülke yönetiminde son derece önemli olan, şeffaflık, hesap verilebilirlik, yönetim değil yönetişim, temiz toplum ve sistem ahlâkı gibi ilke ve değerlerin onların gündemlerinde neredeyse hiç yer almamış olmalarıdır.
11. Temizlik ve şeffaflık prensiplerinin İslamî hareketlerin ilkelerinin arasında yer almaması veya son sıralarda yer alması yüzünden bu hareketlerin iktidara gelebilmek ve iktidarlarını sürdürebilmek için İslam’a aykırı yöntemlere başvurarak zaman içerisinde bunları içselleştirdikleri de gözlemlenmektedir. Yetmişli yıllarda “Daru’l-Harb” söyleminin arkasına sığınarak siyasî, ekonomik ve sosyal alanlarda gayr-ı İslamî ve tabii gayr-ı ahlâkî uygulamalara bulaşan İslamî hareketler, mesela ülkemizdeki mevcut siyasî iktidar döneminde bu söyleme bir yenisini eklemiş ve “harp hiledir” anlayışının arkasına sığınarak, pek çok ahlâk ve dolayısıyla İslam dışı uygulamaya göz yummuştur. Aslında tamamen fiilî savaş esnasındaki uygulanacak taktiklerle ilgili olan ve hadis olarak da rivayet edilen bu söz, bağlamından çıkarılarak İslam’a, ahlâka ve kanuna aykırı pek çok uygulama bizatihi dindarlık iddiasında olanlar eliyle gerçekleştirilmiştir, hâlâ da bu süreçler devam etmektedir. Bu noktada İslamî hareketlerin yapmaya çalıştığı şeyin “hela süpürgesiyle cami temizlemek” anlamına geldiğini unutmamak gerekir. Sözüm ona İslamî hedeflere İslam’a aykırı yol ve yöntemlerle hizmet edilebileceğini düşünen İslamî hareketler, zaman içerisinde bu uygulamaları içselleştirerek, yozlaşma ve dejenerasyonu savunacak kadar acınacak bir pozisyona savrulmuşlardır. Son günlerin yaygın bir deyişiyle, devleti/toplumu İslamlaştırmak isteyen İslamî hareketler devletleşmişler ve daha önce yerin dibine geçirdikleri statükonun âdeta yılmaz savunucuları olmuşlardır.
12. Sivil ya da politik olsun İslamî hareketlerin istisnasız hemen hepsinin birer kapalı cemaat yapısında olduklarını, bu sebeple parti, cemaat, tarikat veya dini gurup içerisinde hem karar alma mekanizmalarının hem de finans hareketlerinin kontrol dışı olduğunu söylemek gerekir. Bilhassa siyasî partilere ve diğer sivil dinî yapılara yapılan finans destekleri, daha sonra bu yapıların sermayenin güdümüne girmesine, ya da daha iyimser bir ifadeyle sermayeyle uyumlu politikalar izlemek zorunda kalmalarına yol açmaktadır. Karar alma mekanizmalarının piramidal hiyerarşik bir yapı içerisinde olduğu ve bu süreçte tabanın karar almada herhangi bir rolünün olmadığına da işaret etmek gerekir.
13. Siyasal İslam’ın kadına ve gençlere bakışında da ciddi sıkıntılar söz konusudur. Zira onlara göre kadın ve gençlik politikaları eşitlikçi olmaktan hayli uzaktır, tam aksine bu kesimleri potansiyel oy deposu ve siyasal İslam’ın amaçlarına hizmet eden alt tabaka olarak gören pragmatik bir bakış açısı egemendir. Nitekim ülkemiz dâhil anılan İslamî hareketlerde -ister siyasal İslam isterse diğer sivil İslamî hareketler olsun- bir İslamî kadın lidere rastlanmaması, keza cemaat ve tarikatlar dâhil kadınların liderliğinden söz etmenin mümkün olmaması, aslında İslamî hareketlerin “ataerkil/erkek egemen” karakterini de gözler önüne sermektedir.
14. İslamî hareketlerin önemli zaaflarından birisinin de İslamî hareketleri sadece İslam adına ve yine sadece Müslümanlar için olan hareketler olarak tasavvur etmeleridir. Bu noktada İslam medeniyetinin Medine’deki ilk site devletinin kuruluşundan itibaren Müslüman olmayan unsurlarla birlikte inşa edildiğini, on beş asırlık İslam medeniyeti tarihi boyunca Müslümanların Müslüman olmayanlarla ortak yaşama tecrübesini büyük ölçüde başarıyla sergilediklerini İslamî hareketlerin göz ardı ettiklerini ifade edebiliriz. Dolayısıyla İslamî hareketler içerisinde Müslüman olmayan unsurlara rastlanmaması bir sürpriz değildir. Bu durumun belki de tek istisnası, bünyesinde hıristiyanlar gibi Müslüman olmayan unsurları ya da çeşitli sol ideoloji mensuplarını da barındıran Lübnan Hizbullah hareketidir.
İslamî hareketlerin çoğuna egemen olan bu dar bakış açısından dolayı İslamî hareketler ve bilhassa siyasal İslam, dış ilişkiler ve işbirlikleri alanında da, sadece kendilerine en yakın İslamî guruplar ile temasa geçmiş, bırakın Müslüman olmayan ya da farklı ideolojilere mensup kesimleri, kendilerinden farklı mezhep, meşrep ve yaklaşım içerisinde olan kesimleri bile dışlayarak, bu kesimleri göz ardı etmiştir. Bu da aslında -mesela anti-emperyalizm ve anti-kapitalizm gibi- İslamî hedeflere aykırı olmayan İslam dışı çabaların gözden kaçırılmasına, bu alanda Müslüman olmayanlarla işbirliği imkânlarının heba edilmesine yol açmıştır. Bu sebeple mesela ülkemizde Milli Görüş partilerinin ve AKP’nin İslam dünyasında özellikle İhvan-ı Müslimîn çizgisindeki kesimlerle irtibat hâlinde olmaları, bırakın sol, sosyalist, Marksist ya da liberal kesimleri, Şii, Zeydi veya İbadi toplumlarındaki Müslüman kardeşleriyle bile temastan uzak durmaları son derece düşündürücüdür.
15 İslamî hareketlerin kapsamlı bir İslamî dünya görüşünü formüle edebildiklerini söylemek de zordur. Yukarıda işaret edilen, siyaset, ekonomi ve sosyal alanlardaki eksiklerle malul olan ve bu alanda orijinal İslamî bir yaklaşım sergilemek yerine küreselleşmeye eklemlenen ve küreselleşme süreçlerinin peşinden sürüklenen İslamî hareketlerin gerçekte ne kadar İslamî olduğunu sorgulamak da mümkündür. Hatta daha da ileri giderek diyebiliriz ki bu İslamî hareketlerin zaafları bunlarla da sınırlı değildir. Tam aksine mesela küreselleşme, tüketim kültürü, emperyalizm, sömürü, silahlanma, nükleer tehdit, küresel ısınma, çevre kirliliği, tabii kaynakların sorumsuzca tüketimi ve israfı, modern kölelik, seks ticareti, çocuk işçi çalıştırma, şehirleşme, mimari, sanat, kültür, düşünce, uzlaşma kültürü gibi bütün insanlığı ve gezegeni ilgilendiren konulara ya hiç ilgi duymaması ya da son derece cılız bir ilgi göstermesi son derece gariptir. Bu çerçevede belki de hepsinden önemlisi, İslam adına yola çıktığını iddia eden bu gibi İslamî hareketlerin yirminci yüzyılda yaşanabilir ve sürdürülebilir bir İslam tasavvurunun ortaya koymak için şart olan “İslamî Dini Düşüncenin Yeniden İnşası” hedefine tamamen bigâne kalması, hatta bu hedefe aykırı bir çizgide yoluna devam etmesidir.
16. Sonuç olarak denebilir ki, Roger Garaudy’nin tabiriyle, gezegeni ve insanlığı yok oluşa götüren emperyalizm, kapitalizm/piyasa ekonomisi, tüketim kültürü eksenli Batı tipi büyüme modeline bir tepki ve alternatif olma iddiasıyla ortaya çıkmış olan İslamî hareketlerin, son kırk-elli yıllık tecrübe sonunda geldikleri nokta, eleştirdikleri bu küresel sisteme eklemlenmek ve onların dümen suyunda gitmek olmuştur. İslamî hareketlerin Batı karşıtı söylemleri ve kıldıkların namazlar, olsa olsa onların nihai tahlilde “abdestli kapitalizm” denebilecek bir ucube yaratmakta başarılı olduklarını gösterir.
Yaşanan bunca başarısız tecrübeye rağmen, yine de İslamî hareketlerin gezegeni ve insanlığı yok oluşa götüren büyüme modellerine alternatif bir dünya görüşü ve modeller geliştirme yönünde adımlar atma imkânı potansiyel olarak mevcuttur. Ancak bu defa sadece İslam adına ve Müslümanlar için değil, Müslümanların Müslüman olmayanlarla da küresel ölçekte bir işbirliği ve dayanışmasını öngören yeni bir perspektiften yola çıkmaları bir zorunluluktur. Bu perspektifi yine İslamî kavramlardan olan “Hılfu’l-Fudûl (Erdemliler Birliği)” anlayışına dayandırmak pekâlâ mümkündür. Daha açık konuşmak gerekirse, insanın ihtiraslarını ve egoizmini temsil eden Batı egemenliği ve kontrolündeki bir küreselleşmeye karşı evrensel ahlâkî ve insanî -ve aynı zamanda İslamî olan- değerler ekseninde bir başka küreselleşme idealine yönelmek, çağdaş İslamî hareketlerin temel hedefi olmak zorundadır. Bu, aynı zamanda evrensel hedefleri olan İslamî öğretiye de tamamen uygun, hatta onu gereği olarak zorunlu olan bir yönelimdir. Buna göre İslamî hareketler ahlâk ekseninde küresel bir ayrışmaya dayanarak, insanlarla dinli-dinsiz, Müslüman gayr-ı Müslim oldukları için değil, ahlâklı olup olmadıklarına bakarak bir ayrıma gitmeli ve evrensel ahlâkî hedeflere taraftar bütün kesimlerle, kimliğine bakmaksızın işbirliği ve dayanışma cihetine gitmelidirler. Bu bakımdan dünyayı Müslüman olan ve olmayan şeklinde değil, ahlâklı olan ve olmayan şeklinde ikiye ayırarak, politikalarını bu eksende geliştirmelidirler. Bunu gerçekleştirebilmek için elbette ahlâkî açıdan problemli olan kesimlerle, Müslüman dahi olsalar yollarını ayırabilecek bir bilinç düzeyine ulaşmak gerektiği açıktır.

Hiç yorum yok: