Sarekat İslam -II

1919, Cava’da kargaşanın hâkim olduğu bir yıldır. Aynı yıl içerisinde zorla çalıştırılmayı reddeden köylüler şeker plantasyonlarını ateşe verirler. Sulawesi ve Batı Cava’da ilk olaylar patlak verir. Batı Cava’daki olayda askerler, pirinç vergisini ödemeyi reddeden Hacı Hasan ve ailesini kendilerini kapattıkları evi ateşe vererek katlederler.
Kimilerinin iddiasına göre, Sarekat İslam içerisinde gizli faaliyet yürüten, “B Seksiyonu” isimli bir bölüm mevcuttur. Bu ekibin amacı, sömürgeci idareyi devirmektir. Sömürgeci güçler ve Avrupalılar, Müslümanların bu gizli faaliyetlerinden ürkerler. Devlet, Sarekat İslam’ı kuran orta sınıfa mensup Müslümanları örgütten ayırır. Öte yandan Snouck Hurgronje’nin sömürgeci hükümete öneri olarak sunduğu, İslam’a yönelik liberal yaklaşım da ciddi bir itirazla karşılaşır.
Mayıs 1920’de Hint Adaları Sosyal Demokratik Birlik [ISDV] ismini Perserikatan Komunis di Inida (Hint Adaları Komünist Birliği sonrasında da Partisi olarak değiştirir). Temmuz 1920’de Komintern, Sneevliet’in işbirliğinin sürmesi gerektiğine dair önerisine karşın, panislamik hareketlerin Türk emperyalizmini güçlendirmesi sebebiyle, bu türden hareketlere karşı çıkılması gerektiğine dair bir karar alır. O dönemde Sarekat İslam, hilafetin desteklenmesi amacıyla bir komite kurmuştur. Bu noktada partinin sosyalist kanadı ile panislamik kanat arasındaki ayrışma da daha fazla belirginleşir. Uzlaşma sürecinin mimarı olan Tjokroaminoto, Garut olayında yer aldığı iddiası ile tutuklanır.
Onun yokluğunda, Ekim 1921’de toplanan konferansta Hacı Agus Salim, Sarekat İslam’da parti disiplinini devreye sokar. Bu hamle, İslamî hareketle sosyalist-marksist hareketin ayrışmasına, sonrasında da partinin şubelerinin kontrolüne dönük savaşa yol açar. Örgütsel kopuşa rağmen halk katında İslamî komünist hareketler varlığını sürdürür. Örneğin bu çalışmalardan birinin başında, halktan epey destek gören, Solo’da faaliyet yürüten Hacı Misbah bulunmaktadır. Onun peşinden giden köylüleri asıl etkileyen, adaletin herkes için uygulandığı asr-ı saadetin yeniden teşkil edilmesi fikridir. Sarekat İslam, parti disiplinini tatbik ettiği günlerde Misbah Endonezya Komünist Partisi’nden yana saf tutar. Bunun üzerinde devlet Hacı Misbah’ın faaliyetlerine yasak getirir.
Ocak 1922’de devletin işlettiği rehin dükkânlarındaki emekçiler greve gider. Ülkede ilk kez bu kadar kapsamlı bir iş yavaşlatma eylemine tanık olunur. Greve bir dizi politik örgüt de destek verir. Ardından Sarekat İslam’a ağır bir darbe indirilir, kapsamlı bir tutuklama süreci devreye sokulur, örgütün liderleri sürgüne gönderilir. Bu momentte Endonezya’daki muhalefet hareketlerinin arasındaki uçurum iyice derinleşir. Sömürgeci hükümet daha fazla baskı uygulamaya başlar. Liderlerini yitirmiş olan EKP’de başa Semaun geçer. Sarekat İslam’ın başında ise artık Tjokroaminoto vardır. Tjokroaminoto, o dönemde Islam dan Sosialisme [İslam ve Sosyalizm] isimli çalışmasını kaleme alır. Kitapta yazarın Marksizm ile ilgili yaklaşımının daha da sağlam bir temele kavuştuğu görülür. İslamî sosyalizmin en mükemmel sosyalizm olduğunu göstermeye çalışan Tjokroaminoto, bu noktada halifeler döneminde işleyen toplumun yeniden inşasından ve Hz. Muhammed’in öğretilerinin uygulanmasından bahseder. Onun ifadesiyle toprak devlete yani halka ait olmalı, toplum ne otokratik ne de bürokratik bir yapıya sahip olmalı, ordu halkın ordusu olmalıdır.
Yürürlüğe sokulmasını önerdiği sosyalist düzenlemeler riba, zekât, hayır kurumları, Cuma namazlarında ve Hac vazifesinde hâkim olan eşitlikçilik ile alakalıdır. Kitabında Tjokroaminoto Allah’ı inkâr edip maddiyata taptığı gerekçesiyle tarihsel materyalizmine saldırır. Bebel’in “Tanrı insanı değil, insan Tanrı’yı icat etti” sözünü ağır bir dille eleştirir. Kitabın büyük bir kısmı, özelde sosyalist fikirler değil, eşitlik, özgürlük, kardeşlik idealleri etrafında döner. Bu da dönemin Müslüman düşünürlerinin İslam’ı, liberal ya da sosyalist, Batılı politik düşünceler bağlamında meşrulaştırma ihtiyacı duyduklarını ortaya koymaktadır.
1926’daki başarısız ayaklanma girişimi sonrası komünist partinin imha edilmesi ardından, Aralık 1927’de ilk Endonezyalı politik partiler federasyonu (PPPKI: Permufakatan Perhimpunan Politick Kebangsaan Indonesia, “Endonezya Politik Dernekler Birliği”) kurulur. Böylelikle tüm politik partiler “Endonezya” kelimesini kullanmak suretiyle kendilerini milliyetçi temelde (yeniden) tanımlamak zorunda kalırlar.
Sarekat İslam ismini Partai Sarekat Islam Indonesia (“Endonezya İslam Birliği Partisi”) olarak değiştirir. Tjokroaminoto’nun 1934’te ölmesi üzerine bu parti nüfuzunu epey yitirir ve 1937 sonrası bir dizi hareket ayrışarak farklı partiler kurarlar. Bu partiler, süreç içerisinde Muhammediye ve 1926’da kurulan Nahdatu’l Ulema’yı içine alan İslamî örgütler alanına dâhil olur. Sömürgeciliğin baskıları arttığından, Sarekat İslam’ın kitlesel seferberlik noktasında elde ettiği ilk başarıyı yinelemek imkânsızlaşır. 1939’da diğer tüm politik partilerden hâlâ daha büyük bir yapıyı ifade etmekte olan PSII’ın sadece 12.000 üyesi vardır. Bu parti, Japon işgali ile birlikte dağılır. Kasım 1943’te Japonlar Madjelis Sjuro Muslimin Indonesia (“Endonezya Müslüman Şurası’nı ya da Mescumi’yi) kurarlar. İslam adına faaliyet yürütecek tek örgüt olarak kurulan bu birlik, Nahdatu’l Ulema’nın ayrıldığı 1952 yılına kadar varlığını sürdürür. 1955’te yapılan ilk seçimlerde bir dizi İslamî parti yarışır. Oyların çoğunu almalarına karşın bu örgütler, İslam üzerine kurulu bir hükümet kurmak için işbirliği içerisine giremezler.
Genel anlamda Sarekat İslam’ın tarihi, Endonezya’daki politik İslam’ı tüm yönleriyle yansıtan bir yığın örnekle dolu bir tarihtir. Örgüt, süreç içerisinde kitle seferberliği konusunda muazzam bir kapasiteye sahip olduğunu ortaya koymuştur. Sarekat İslam, rakip geleneksel ve modern ideolojilere hitap etmenin gerekliliğinin, ayrıca iç ayrışmaların kitledeki desteğin politik hâkimiyete dönüştürülmesine mani olduğunun bir delili gibidir.
Ann Kumar
[The Encyclopaedia of Islam, Cilt. 9, Brill, 1997, s.52-53]
Kaynakça
B. Dahm, çev. P.S. Falla, History of Indonesia in the Twentieth Century, Londra 1971.
Ruth Thomas McVey, The Rise of Indonesian Communism, Modern Indonesia Project, Southeast Asia Program, Cornell University, Ithaca, N.Y. 1965.
Deliar Noer, The Modernist Muslim Movement in Indonesia 1900-1942, Singapore 1973.
H.O.S. Tjokroaminoto, Islam dan sosialisme (tertulis di Mataram, dalam bulan Nopember 1924).
Kata pengantar [oleh] Hadji Anwar Tjokroaminoto, Hadji Harsono Tjokroaminoto [dan] Hadji Ahmad Sujud Tjokroaminoto, Lembaga Penggali dan Penghimpun Sedjarah Revolusi Indonesia, Djakarta 1963.

Hiç yorum yok: