Étienne Cabet

Étienne Cabet, Bastille’in düşüşünden bir yıl önce, 1788’de doğar. Cabet, hayatının ilk kırk yıllık döneminde önceki devrim neslini takip eden tipik bir radikal Jakoben, gençliği ve insanî pratiği Terör, Direktuvar ve Napolyon İmparatorluğu koşulları altında geçen yaşlıların hayal kırıklığından azade bir simadır. 1820’de Dijon’daki hukuk eğitimini yarıda bırakarak devrimci bir Fransız komplo örgütü olan Karbonarilerin[1] yöneticisi olur. 1830 devriminde İsyan Komitesi’nin bir üyesidir. Louis Philippe Cabet’yi Korsika Başsavcısı olarak atar, ancak kitabı, Histoire de la révolution de 1830 (1830 Devrimi’nin Tarihi) ve gazetesi Le Populaire’da (Halk) hükümete yönelik saldırılarından ötürü azledilir. Dijon’a geri döner ve burada vekil tayin edilir, ancak lèse-majesté (majesteye karşı işlenen suç) suçlamasına istinaden iki yıl mahkûmiyete ve beş yıl sürgün cezasına çarptırılır. Ardından Brüksel’e gider, oradan sınırdışı edilir, İngiltere’ye göç eder ve burada Robert Owen’ın müridi olur.
1839 affıyla birlikte Cabet Fransa’ya geri döner ve bir sonraki yıl Fransız Devrimi tarihini ve bir yandan Robert Owen’ın ekonomi teorisinin geliştirilmiş bir biçimi, bir yandan da Thomas More’un Ütopya’sının modern bir versiyonu olarak görülen Voyage en Icarie (İkarya’ya Seyahat) adlı komünist toplumun yarı kurgusal romanını yayımlar. Cabet’nin yeni topluma ilişkin More’un Ütopya’sındankilerden daha ilginç ve özel bir planı mevcut değildir, ancak Voyage en Icarie verili toplumsal düzenin kapsamlı bir eleştirisini ihtiva eder ki bu da muhtemelen onun en önemli bulduğu bölümdür. Elde ettiği başarı kendisini şaşırtır. En çok okunan kitaplardan biri olan çalışma, tüm radikal işçiler ve aydınlarca okunmuş ve değerlendirmeye tâbi tutulmuştur. Takip eden yedi yıl içerisinde Le Populaire ve yeni gazetesi L’Almanach Icarienne (İkaryalı Almanağı) yaklaşık yarım milyon okuyucu kütlesine ulaşır. Başlangıçta Looking Backward’ın (Geriye Bakmak) yazarı Edward Bellamy gibi o da insanların kendisine ait olan ütopyacı fikirleri pratiğe dökmek isteyeceğine inanmaktadır. Hareketin elde ettiği başarı gözlerini kamaştırır. Müritleri onun kendilerini geleceğin refah devletine götürmesini talep ederler ve bu talebin itkisiyle Cabet de Fransa’da belli bir sayıya ulaşmış bulunan ve hastalıklı bir üslupla tasarlanmış, premature İkaryalar oluşturmaya başlar.
1847’de “İkarya’ya Doğru” başlıklı bir çağrı metni kaleme alır. Giderek kalabalıklaşan ve despotik hükümetin baskıları yüzünden günbegün lime lime olan Fransa, geçmişte tecrübe ettiği biçimiyle toplumu devrimcileştirecek modern cemaatlerin oluşturulmasına hiçbir biçimde izin vermez. Amerika’da sınır hattı boyunca on ilâ yirmi bin kişilik komünist yerleşimlerin kurulması ve bunların birkaç yıl içinde milyonları kendilerine benzetmesi mümkündür. Bu verili gerçeğe bağlı olarak toplumun tepkisi muazzam olur. Amerika’da Cabet’nin üzerine yağmur gibi armağan, övgü ve yeni üye yağar.
Yerleşimler için ne belirli bir plan yaptığından ne de belirli bir yer tespit ettiğinden korkuya kapılır ve danışmak için Londra’ya gidip Owen’ın kapısını çalar. O günlerde Owen, Birlik’e katılmayı kabul eden ve yerleşimciler konusunda oldukça hevesli olan Teksas’la ilgilenmektedir. Kısa bir süre sonra Londra’daki bir Teksaslı emlakçı Cabet’yi “kayıkla kolaylıkla ulaşılabilen” Kızıl Nehir kıyısındaki bir milyon akrlık arazi için kontrat imzalamaya ikna eder.
3 Şubat 1848’de büyük bir grup gemiyle Teksas’a ulaşır. New Orleans’ta esasında bir milyon değil, yüz bin akrlık bir arazinin kendilerine tahsis edildiğini, arazinin çöl havzası içinde olduğunu, dama tahtası şeklinde üleştirildiğini, en iyi bölümlerinin hâlihazırda devletin elinde olduğunu görürler. Anlaşma uyarınca Temmuz’dan önce her bir bileşenleri için ağaçtan ev yapmaları gerekmektedir. Dahası sabit bir kütük yığını ile kesilmiş olan Kızıl Nehir de Louisiana, Shreveport ötesine gemi ile geçmeye izin vermemektedir.
Gözüpek, hevesli, ancak çölü işleme konusunda tümüyle tecrübesiz altmış dokuz Fransız, eşyalarının büyük bölümünü depolayıp öküzlerin çektiği bir vagonla yola çıkarlar. Vagonun ve öküzlerin nasıl yönlendirileceğini dahi bilmemektedirler. Yol üzerinde ayrışmalarla ve bataklıklarla uğraşırlar. Bazıları sıtmaya yakalanır. Yiyeceksiz geçirdikleri günlere rağmen bir süre sonra İkarya’ya ulaşırlar. Orada Peters Emlak Şirketi’ne mensup görevlilerle buluşurlar. Bölgede tek bir kulübenin bile bulunmadığını iddia eden görevliler, her yerleşimciye ait yarım mil karelik alanın şirkete geri verileceğini, araziyi akr başına bir dolara memnuniyetle geri satabileceklerini söylerler. Bu anlaşmanın uygulanma imkânı yoktur. Bu nedenle altmış dokuz öncü, Cabet’ye hayalkırıklığı ile yüklü bir mektup yazarlar ve işe koyulurlar. Büyük bölümü ehil tamirci olmasına rağmen aralarında bir tane bile çiftçi ya da inşaatçı yoktur. Kimse saban sürmeyi bilmemektedir, inşa etmeyi becerdikleri otuz iki kulübe ise ağıldan farksızdır. Zaman geçtikçe, muhtemelen sıtma sebebiyle, birçoğu hastalanır. Doktorları bunun sarıhumma olduğunu söyler, ancak tüm semptomlar ölümcüldür ve bir süre sonra herkes doktorun delirdiğine inanmaya başlar. Hasta sayısının çokluğuna, suyun içilmeyecek durumda olmasına karşın çok az insan ölür. Bahar’da Cabet’nin söz verdiği beş yüzlük kafileden sadece on yeni yerleşimci gelir.
Bu esnada tekrar Fransa’da 1848 Devrimi Louis Philippe’i tahtından indirir ve takip eden birkaç ay içinde şair Lamartine, Cabet ve dostu Louis Blanc gibi solun önemli isimleri gözden düşerler; bunun bir nedeni söz konusu isimlerin şahsî hataları ve daha da önemlisi, Bonapartistlerin ve sağın örgütlü muhalefetidir. 15 Aralık’ta Cabet, New Orleans’taki öncü yerleşimci gruptan geriye kalanları bulmak için yaklaşık beş yüz kişilik bir kafile ile yola çıkar. Kış oldukça sert geçer ve Cabet ile gelen kafileden iki yüzü Fransa’ya geri döner, kalanlar ise New Orleans’ta iş bulurlar. Buna rağmen Cabet yeni bir arazi satın alır. Bahar’da, Mormonlar’ın Utah’tan göç edip yerleştikleri Illinois, Nauvoo Kasabası’nda uygun bir arazi alır. Kaparo ve ipotek karşılığında değirmenler, dükkânlar, geniş bir yerleşim alanı, birçok ev, yanmış bir tapınak harabesi ve bin beş yüz akrlık arazi alır. İki yüz seksen imanlı İkaryalı Cabet ile birlikte nehri aşarak yurtlarına ulaşırlar. Onları azimli kılan bu iman, geride koleradan ölmüş yirmi kişi bırakır.
Nauvoo idealmiş gibi görünmektedir. Yeni Âhenk’te Owen’ın yaptığı gibi Cabet de tam teçhizatlı bir köy, daha doğrusu küçük bir kasaba inşa eder. Köyde, maruz kalacakları baskıya dek faal kalacak olan bir Mormon Kilisesi bulunmaktadır. Baskının nedeni, Mormonların başarısı ve komşularını kıskançlığa sevk edecek ölçüde sahip oldukları zenginlikleridir. Bir süreliğine İkaryalılar da müreffeh bir hayat sürerler. Cabet’nin elinde, yangın, çamur, sivrisinekler, hastalık ve açlığın sınavından geçmiş bir grup üye mevcuttur. İnsanların önemli bir bölümü tecrübeli birer esnaftır ve kısa bir süre sonra bunlara değirmen ustaları ve çeşitli alanlarda ehil zanaatkârlar katılır. Çok az sayıda çiftçi olmasından bin beş yüz akrlık alan işlenmeden kalır. O yıl boyunca Fransa’dan gelenlerle yerleşimin nüfusu ikiye katlanır. Ancak bu süre zarfında zanaatkârlar ile çiftçiler arasında var olan dengesizlik artar.
Fransa’da yaptığı o yoğun propagandaya rağmen Cabet yerleşimin ihtiyacı olan sayıda ve çeşitlilikte işçiyi ikna etmeyi başaramaz. Mississippi Vadisi’ndeki Nauvoo kasabasında bulunan İkarya yerleşimi, bin beş yüz akrlık oldukça verimli bu araziyi benzer bir dengesizliğe sahip diğer yerleşimlerin kullandığı yönteme başvurmaz ve çiftlik işçisi kiralayıp işleme yoluna gitmez. Bunun yerine, yiyeceklerinin önemli bir bölümünü pazardan satın alır. Dükkânlar sürekli artan açığın karşılanması noktasında başarısızdır ve bu nedenle Madam Cabet’nin Fransa’dan yaptığı kesintisiz mali yardım sayesinde ayakta kalmak mümkün olur. Cabet’ye göre olup bitende yanlış bir şey yoktur. Mektupları ve raporları aynı biçimde iyimser ve heyecan doludur.
Yerleşimciler zamanla ilerici bir okul kurarlar, okulda çocuklar için hem Fransızca hem de İngilizce yönergeler kaleme alınır ve yetişkinler için de İngilizce sınıflar oluşturulur. Bir gazetenin yanı sıra çeşitli konularla ilgili bildiriler yayımlanır. Yerleşimin bir orkestrası, bandosu, tiyatro kumpanyası, yerleşimciler ve ziyaretçiler için vaazlar, tartışma ve çalışma grupları vardır. Ancak yine de Cabet hoşnut değildir. Onun umudu bir köyden ziyade, her bir konutun saray gibi olduğu, tüm iş hayatının eğlenceye dönüştüğü ve tüm hayatların keyifli düşlerle yüklendiği ütopik bir şehir kurmaktır.
1852’de yerleşimciler New Orleans’ta kendisini terk edip zimmetine para geçirmekle suçlayınca Cabet suçlamalara cevap vermek için geri döner. Fransız mahkemelerinden beraat edip New York’ta hazırlanan bir hoşgeldin partisi ile karşılanan Cabet, muzaffer bir eda ile tüm ülkeyi baştanbaşa gezer ve tekrar Nauvoo’daki yerleşime döndüğünde başka bir kutlamayla kucaklanır. Bu dönemde yerleşim mütevazı bir başarı elde etmiştir. Toprağın işlenmesi meselesi çözüm yoluna girmiş, ekonomik açık kapanmaya yüz tutmuştur. Cabet’ye göre bu sadece bir başlangıçtır. Kısa bir süre sonra Iowa’ya gidip düşlerindeki komünist Cennet Bahçesi’ni ve o rüya şehri kurmak için ipotek karşılığı üç bin akrlık bir arazi satın alır.
Yerleşimin yönetim tarzı, ekonomisi gibi, belirli bir tarz içine yerleştirilemez. Fransa’dayken Cabet on yıl süresince bir diktatör olarak kabul görmüşken, bu düzenlemeci üslubu önce New Orleans’ta, sonra Nauvoo’da yenilenir. Ancak 1850’de yerleşimin başarılı olduğuna ve saf komünist hükümet için hazır hâle geldiğine kani olan Cabet, diktatörlüğüne son verir. 1850’de anayasa uygulamaya konur, altı validen oluşan bir kurul işbaşına geçer ve çalışma süreciyle cemaat hayatının ayrıntılarını incelemesi için bir dizi idarî komite oluşturulur. Cabet 1855’e dek her yıl başkan seçilir. Aralık’ta, yöneticiler kurulu üyesi ve tüm komitelerin üyelerini tayin etme yetkisine sahip diktatöryel güçleri haiz bir başkanın seçilmesi yönünde anayasasının yeniden yazılması önerisinde bulunur.
Anayasa Mart’ta yıllık gözden geçirme faaliyetine imkân vermektedir, bu nedenle cemaat ayaklanır ve Şubat 1856 seçiminde J.B. Gerard başkan seçilir. Bu gelişme çatışmaya sebep olur ve Gerard istifa eder ve Cabet bir sonraki yıl için eski anayasaya tâbi kalınması suretiyle yeniden başkan olur. Altı ay boyunca yöneticilerin büyük bir çoğunluğu kendisini destekler, ancak genel meclisin önemli bir bölümü ona karşı çıkar. Bu muhalefetin en önemli nedeni, Cabet’nin giderek artan tuhaflıklarıdır. Cabet yerleşimde alkol tüketimini yasaklamış, içki mamüllerinin dışarıda satılması hususunda ısrarcı olmuştur. Ardından tütünü yasaklamış ve kendi anlayışına uygun bir beslenme programı ile garip ama bir o kadar da püriten bir cinsellik ahlâkı dayatmaya başlamıştır. Buradaki mesele Cabet’nin yaşlanması, hayalî şemalarındaki pratikdışı eğilimler, uygulamadaki kabalığı ve mizacındaki huysuzluktur; bunlar, hayatının önemli bir bölümünü radikalizmin uçlarında geçirmiş olmasının sonuçlarıdır. Yaz seçimlerinde yöneticiler kurulundaki çoğunluk desteğini yitirir ve yerleşim kendisini kaotik bir durum içinde bulur.
Diğer hiçbir komünist cemaatte böylesi bir şiddetli çelişkinin kaydına rastlanmamaktadır. Başlangıçta hizipler birbirleriyle konuşmayı keserler, yemek odasındaki bölümlerini ayırırlar ve ayrı sosyal faaliyetlere iştirak ederler. Değirmen ve tarlalardaki iş süreci durur. Okullarda çocuklar arasında tartışmalar çıkar ve zamanla bu tartışmalar sokaklara taşıp sözlü olarak yaşanmaya başlar. Bu noktada Cabet karşıtı yönetim kurulu çalışmayanların yemek yememesine ve grevcilerin 13 Ağustos tarihi itibarıyla istihkaklarının kesilmesine karar verir. Cabet ve azınlığı cevaben yasama meclisine ricada bulunarak cemaat tüzüğünün iptalini isterler. Çoğunluk bu harekete toplantıya katılmayan Cabet ve taraftarlarını oybirliğiyle ihraç ederek cevap verir. Dört hafta sonra ve büyük çoğunluğu Teksas’tan beri kendisiyle birlikte olan yüzyetmiş inançlı taraftarıyla Cabet St. Louis’e gider ve yıllar önce New Orleans’ta yaptıkları gibi tamircilik gibi kimi işlerde çalışmaya başlarlar. Bir hafta sonra ise Cabet ölür.
Cabet’nin ölümü İkaryacıların sonunu getirir. Nauvoo’daki çoğunluk bu gelişmeye suçluluk hissi ve pişmanlıkla karşılık verir. Zamanla yaptıkları hatalarının toplam hatırası, huysuzluk ve acı sonuçlar doğuran hizipçilik cemaati yiyip bitirir. Cabet bir tür kültürel kahramana dönüşür, Plutarch’ın açılış sayfalarında yerini alan Theseus ya da Romulus gibi yeni medeniyetin kurucusu kabul edilir. İrfanına ait seçkiler, kilisede okunan İnciller ve Yeni Ahit’teki mektuplar gibi toplantılarda okunur.
St. Louis grubu üç büyük kooperatif ev inşa edip tüm kaynaklarını bir araya getirir. Üyeler çocuklarını kamu okullarına gönderir. Yetişkin eğitimi konusunda özellikle İngilizcede hâlâ kimi zaaflar söz konusudur. İçinde dinlenme ve çalışma odası bulunan büyük bir cemaat kütüphanesi inşa edilir. Her hafta sonu akşam vaktinde müzik ve tiyatro gösterileri yapılır. Pazar’ları İsa Mesih ve Étienne Cabet’nin ilkeleri için bir araya gelinir. Revue Icarienne (İkaryalı Dergisi) adlı bir yayın çıkartırlar. Sonuna dek mümin kalan cemaat her türlü alkollü içki ve tütün mamülünü kullanmaya tövbe ederler.
Fransa’daki hareket St. Louis’deki grubu kanunî İkaryacı cemaati olarak tanır ve onlara sürekli maddî yardım yapıp yeni üyeler kazandırır. İyi bir ücrete iş bulmuş insanların kurduğu ve oldukça başarılı bir şehir komünü olarak cemaat türünün ilk örneğidir. Ancak gene de o tatminsiz bir hâl içindedir.
Cemaat, bugün St. Louis şehrinin sınırları içindeki Cheltenham malikânesi ile birlikte yeni bir çiftlik satın alırarak toprağa geri döner. Birçok üyesi St. Louis’deki işlerine gitmeyi sürdürür, ancak gelirleri önemli ölçüde düşer. Bölge sağlıksızdır, o günlerde tüm Mississippi Vadisi sıtma belâsıyla uğraşmaktadır. Ne yazık ki komünist yerleşimlerin ortak kaderi en sıtmalı bölgelere yerleşmektir. Çiftçilik konusunda yeterli değildirler, bu nedenle de toprağın cemaati beslememektedir. Tomruktan yapılmış birkaç kulübe ve dayanıklı bir evi bulunan cemaatin dükkânları ve değirmenleri yoktur. Bir yıl içinde Nauvoo’da ayrışan hizip Cheltenham’da gelişme gösterir. Çoğunluk Cabet’nin diktatörlüğünü sürdürmek niyetindedir. Azınlık tam demokraside ısrar eder. Kırk iki demokrat cemaati terk eder ve yerleşim ayrılanların ehil zanaatkârları ve ücretlileri ihtiva etmesi sebebiyle bu ayrılmanın zararını telâfi edemez. 1864’te geriye sadece sekiz erkek, yedi kadın ve onların çocukları kalır. Fransa’daki hareket zayıflamış olduğundan bu ülkeden yeterli para ve insan gelmemeye başlar. İpotekli malları haczedilir ve Cheltenham’daki İkarya son bulur.
Azınlığın ayrışması sonrası Nauvoo’daki iki yüz elli kişilik cemaat hızla çözülür. Muhtemelen değirmenler, dükkânlar ve içki imalathanesinden gelen kârın önemli bölümü St. Louis’e giden ehil işçilerin yokluğu sebebiyle zamanla kurur. Hâlâ önemli bir mal varlığını ellerinde bulunduran Mormonlar onları icra ile tehdit ederler. İşletmenin çalıştırılması için yeterli sayıda üye mevcut değildir. Cemaat bu sebeple Cabet’nin görkemli Ütopya Şehri’ni kurmayı düşündüğü Iowa’daki bölgeye göç etmeye karar verir. Tüm yerleşimlerden uzakta bulunan işlenmemiş araziyi yüzde on borç faiziyle üstüne alır. 1863’te geriye sadece hastalıktan muzdarip, berbat evlerde yaşayan ve gereğinden fazla çalışmak zorunda olan bir avuç komünist kalır.
Bu grup İç Savaş’ın patlak vermesiyle kurtulur. Yerleşimciler Birlik adına kurtarmak için Iowa’ya akın ederler. Yerleşim ürünlerini iyi fiyatlara satmak için burada bir pazar kurar. İşleyemedikleri iki bin akrlık toprağı on bin dolara satarlar. On iki yıl içinde giderek zenginleşirler ve toprağın bir kısmını geri alırlar. Buraya yeterli sayıda ev inşa ederler, meyve bahçeleri ve üzüm bağları kurarlar, zamanla daha yoğun ziraat ile uğraşmaya başlarlar. Tarım sanatı ile daha fazla uğraştıklarından eskisine nazaran daha az ağız dalaşına girerler. En azından geçmişleri göz önünde bulundurulduğunda, kişisel ilişkileri önemli ölçüde daha dengelidir.
1876’da cemaatin yetmiş beş üyesi vardır. Meydanın üç tarafında ikamet eden bir düzine aile mevcuttur. Cemaat mutfağı ve yemek odasının bulunduğu merkezî bir bina vardır. Bu bina aynı zamanda toplantılar ve boş vakit için kullanılmaktadır. Bunların yanında bir fırın, çamaşırhane, süthane, ahırlar ve ambarlar, tomruktan yapılmış ek binalar bulunmaktadır. Tüm bunlar Nodaway Nehri vadisinin üst kısmındaki kayalığın etkileyici bölümü üzerinde kuruludur. Arkasında ise yedi yüzü tarıma açık ormanlık arazi, otlak ve çayır olan iki bin akrlık verimli arazi uzanır. Altı yüz koyunu, önemli bölümü süt ineği olan yüz kırk büyükbaş hayvanı, mısır, buğday, patates, süpürge darısı, sebzeler, üzüm bağları ve meyve bahçelerinin yanında küçük meyveleri vardır. Tüm yemekler birlikte yenilir ve çamaşır gibi birçok iş cemaat adına, hep birlikte yapılır. Akşam yemeği sonrası dans edilir, müzik dinlenir, organize edilmiş ya da kendiliğinden eğlenceler düzenlenir, Pazar’ları ise vaazların verildiği, kendilerine ait şarkıların söylendiği ve Étienne Cabet’nin çalışmalarından pasajların okunduğu bir tür hizmete ayrılır.
Fransız radikal hareketinde terör üzerinden yaşanan o korkunç patlama ve sonrasında 1871’de Paris Komünü’nün bastırılması, cemaatin yeni üyeler kazanmasına sağlar. Bu, bazen açıktan bazen de üstü kapalı ancak derinlemesine yaşanan değişim cemaatin ideolojisini önemli ölçüde yeniden biçimlendirir. Fransa Komün’den henüz tümüyle kurtulamamıştır, bu nedenle onun etkilerinin Paris’ten çok uzakta, Iowa kırsalının orta yerinde, Fransız radikallerinden oluşan küçük bir cemaatte görülmesi şaşırtıcı değildir.
Yıllar geçtikçe yerleşimin üretim ekonomisinde kimi değişiklikler olur. Tahıl ve diğer büyük ölçekli hasatın dışında ailelerle bağlantılı bireysel üretim, süt ve sebze gibi alanlardaki yiyecek arzına ve üretimine üstün gelir. Aynı şekilde küçük zanaatkârlar neredeyse tümüyle bağımsız olarak hareket edip ürünlerini ortak olarak satmaya ya da dışarıda yarı zamanlı işlerde çalışmaya başlar. Buradaki durum, Stalin’in kapsamlı temizlik hareketinden önceki Rus kolektif çiftliklerinden farksızdır. Cabet’nin öncülüğünde hareket etmiş olan bir önceki devrimciler kuşağı sınırlı özel teşebbüste ısrar ederler. Gençler, özellikle Paris Komünü’nden gelen göçmenler, eksiksiz bir üretim komünizmi talep ederler. Birçoğu Proudhon, Bakunin, Weitling (Weitling’in kendi yerleşimi Komünya Iowa’nın kuzeydoğusundaki Clayton Kasabası’nda, Gutenberg’in yaklaşık on beş mil uzağındadır.) ya da Marx’ın öğrencisidir. Komün’ün bastırılması sonrası yaşanan kıyımlar ve sınırdışı etmeler onları daha da sola itmiştir. Komünizm artık genelleştirilmiş bir hayat felsefesi, bir tür hassasiyet ya da tavır ve bir tür ideolojidir. O, artık karşılıklı çatışma içindeki iki sistemden biridir.
İdeolojinin yeterli olmadığını öğrenmiş olan eski üyeler cemaate üyeliğin sınırlı tutulması konusunda ısrarcı olurlar. Genç üyeler ise yerleşimin fakir olduğuna, herkesin gereğinden fazla çalıştığına, sekiz kişinin yeterli olmadığına işaret edip olabildiğince çok üyenin alınmasını talep ederler.
1870’ler boyunca çatışma iyice şiddetlenir ve en sonunda gençler mahkemeye başvurup sözleşmenin iptali için dava açarlar. Onlara göre, teknik özellik bağlamında yerleşim, tarım kooperatifi olarak kaydolmuş, ancak imalatla iştigal eden bir yapıdır. Mahkeme suçlamayı kabul eder ve asiler 1879’da yeni bir sözleşmeye bağlanırlar. Eski üyelere ise bin akrlık bir arazi, birkaç ev, diğer binalar verilir ve borçları silinir. Borçlar tümüyle gençlerin sırtına biner. Alaycı bir üslupla kendilerine Yeni İkaryalılar adını veren yaşlılar kendi ölçülerinde başarılı olurlar. Asiler üye sayılarını arttırırlar, yeni sanayi kolları oluştururlar, gelişkin zıraî yöntemlerle daha fazla toprağı işlerler ve üye sayılarını ikiye katlarlar. İkaryalı cemaatlerinin o uzun hayatında ilk kez kadınların oy kullanmalarına ve çalışmalarına izin verilir. Ayrıca ilk kez bir yerleşimin din dışı olduğu resmî olarak beyan edilir.
Ekonomik genişleme borçların kontrol dışına çıkmasına, üye artışı ise yeni ve uzlaşması mümkün olmayan hiziplerin oluşmasına yol açar. 1881 Sonbahar’ında genç cemaat dağılmaya yüz tutar ve alacaklılarını taleplerini karşılayamaz hâle gelir. Kaliforniya’ya taşınıp Cloverdale’deki Speranza yerleşimiyle birleşimle yönünde çaba harcarlar, ancak bu proje başarısız olur ve bir kısmı Yeni Âhenk üyesi olan alacaklıların borçlarını ödemek niyetiyle tüm mülkiyet satılır.
Yaşlılar yeni cemaatleri içinde, becerebildikleri ölçüde, yaşamaya devam ederler. Meyve bahçeleri ve üzüm bağları yetiştirirler, çok çalışırlar, basit şeyler yerler ve sade elbiseler giyerler. Sonlara doğru takunya giymeye başlarlar, boş zamanlarını müzik ve vaaz ile ya da hepsi Fransızca olan binlerce kitabın bulunduğu kütüphanelerinde geçirirler. 1883’te üye sayısı otuz dörttür. Çocukları zamanla cemaati terk ederler. Yaşlıların sayısı giderek artar ve teker teker ölürler. Yüzyılın sonunda geriye kalan üyelerin büyük bölümü seksen civarı yaşlardadır ve artık malı mülkü işleyemez hâldedir. Bu sebeple her şey satılır, tüm borçlar ödenir ve geriye kalan para hizmet zamanına göre kişi başına bölünerek dağıtılır. Her üyenin eline, hayatının sonuna dek kendisini mütevazı ölçüler içinde geçindirecek miktarda bir para geçer.
En azından Yeni İkarya karşılıklı iyi irade ve mali ödeyebilirlikle son bulmuştur. Cabet’nin ütopyası, şu veya bu biçimde 1848’den 1901’e dek uzanan süreçte tüm seküler komünist teşebbüslerin en uzunlarından biri olarak sona erer. Muazzam zorluklar, acılar, hastalıklar, sürekli devam eden bölünmeler, zor emek süreci üzerinden bu teşebbüs de biter. Tecrübe eksikliği, işlevsiz ve nahif mali yapısı, parasızlık ve biriken borçlar yıkımını getirir. İkarya cemaatlerinde hayat daima fakirdir. Bu cemaatlerle kıyaslandığında Brook Çiftliği’nde hayat görece daha fazla safahat düşkünüdür. En sonunda geriye kalanlar, neye bağlı olduklarını söylemek esasında zor olsa da, kendilerini hâlâ coşkuyla komünist olarak nitelemektedirler. Cabet’nin teorileri kesin olduğu noktada pratikte uygulanabilir değildir. Kesinlik taşımadığı, muğlâk ya da hissî kaldığı yerlerde ise, örneğin cinsel ilişkiler, kadın hakları ve tütün kullanımı gibi meselelerde, yıkıcı ve yersiz bir nitelik arz etmiştir. Yerleşimin karizmatik lideri ömrünün hemen başlarında devre dışı kalmış ve yerini alan kimse olmamıştır. İkarya zamana karşı direnmiş, geriye kalan muhalifler ve ayrılıkçılar dışında çok sayıda inanmış komünist miras bırakmış, bunların önemli bölümü İkarya’nın satılması ardından diğer komünlere göç etmiştir.
Kenneth Rexroth
Dipnot
[1] Karbonari (Kömürcü): 19. yüzyıl başlarında İtalya’da kurulan gizli devrimci cemaatler. Vatansever ve liberal olan hareket Risorgimento’da ve İtalyan milliyetçiliğinin ilk yıllarında önemli roller oynar. Masonik tarzda küçük hücreler hâlinde örgütlenir ve tüm İtalya’ya yayılır. İki ayrı üyelik tipi vardır: çırak ve usta. Usta olmak için ya çırak olarak en az altı ay hizmet etmek ya da girişte mason olmak gerekir. Üyeliğe kabul merasimleri genelde adlarını aldıkları kömür ticareti etrafında biçimlenmiştir.

Hiç yorum yok: